अर्धसत्यं हि सर्वथाऽनर्थावहम्

अपारपारावारे फेनिलतरङ्गमालाकुलिते महोदधौ महापोतसञ्चालनकर्मणि निष्णातो वर्षत्रयं यावत् कालं निनाय कश्चिच्छीलसम्पन्नः पोतवाहः। अमुष्य हि नैपुण्यं न केवलं पोतसञ्चालने। अपि तु सद्व्यवहारेणापि सर्वेषां मनांसि जहारेत्यत्र नास्ति सन्देहलवः। दैवदुर्विलसिताद्व्यतीतायां कस्याञ्चन शर्वर्यां चेतोहरां पिशाचीमिव हालामास्वाद्य मदिरामदान्धोऽभूदसौ। तदीये निष्कलङ्के सुदीर्घे वृत्तिजीवने प्राथम्येनैवाजनिष्टेयमशोभना दशा, या हि तस्य शुभ्रकीर्तिपटाच्छादनपटुर्मसीव सञ्जाता।

तमेतमपचारं कर्णाकर्णिकया निशम्य क्रोधान्धः पोताध्यक्षः स्वकीयमधिकारमुपयुज्य नौकावृत्तपुस्तके निर्दयमेवं लिलेख - “ह्यस्तनरात्रौ वारुणीमदघूर्णितमानस आसीदयं पोतवाहः” इति।

तामिमां स्वकीर्तिमालिन्यकरीं वार्तां विज्ञाय शोकाकुलोऽसौ पोतवाहः स्वस्वामिनमुपेत्य सविनयं बद्धाञ्जलिः प्रार्थयामास - “स्वामिन्, यत्ते निशितलेखन्या निबद्धं तस्याग्रे 'सुदीर्घे वर्षत्रये प्रथममेव सञ्जातोऽयं प्रमादः' इत्यपि कृपया न्यस्यताम्, येन मम समग्रं चरितं न कलङ्कितं भवेत्” इति। किन्तु स पोताध्यक्षः कृत्स्नसत्यस्य तस्यांशस्य संयोजनाय नैवैच्छत्, नापि तस्य मनो जहर्ष, प्रत्युत स तं तिरश्चकार।

व्यतीयुः कतिपये मासाः। कालक्रमेण कदाचित्तस्मिन्नेव पोतवृत्तपुस्तके नौकास्थजनानां दैनन्दिनवृत्तं लिखितुमवसरमलभतासौ। तमेतमवसरं गृहीत्वा, पूर्वकृतस्यापमानस्य प्रतीकारमिच्छन् स स्वीयाध्यक्षमुद्दिश्य श्लेषगर्भितया वाचा लिलेख - “ह्यस्तनरात्रौ अस्मन्नायकेन मदिरा न पीता” इति।

तानि चाक्षराणि विलोक्य कोपानलोद्दीपितो नायको निर्भर्त्सयामास - “अरे दुर्मते! किमिदं प्रलपितं त्वया! 'ह्यस्तनरात्रौ मया सुरा न पीता' इत्यनेन वाक्येन अन्यासु सर्वासु रात्रिषु मया मद्यपानं विधीयत इत्येव कुत्सितोऽर्थो द्योत्यते खलु! न हि त्वया सम्पूर्णं सत्यं निबद्धम्, अपि तु सत्यभासा मिथ्यैव रचिता। तस्मादत्र वाक्यान्तरं संयोजय त्वरितम्” इति।

तदा प्रशान्तचित्तः सस्मितं प्रत्यभाषत स पोतवाहः - “स्वामिन्! मदीये विषये यत्त्वया पूर्वं लिखितं तदपि किं सर्वथा पूर्णं सत्यमासीत्? तदा त्वयापि मदीयं समग्रं शीलमपहाय केवलमेकस्य दोषस्यैव प्रकटीकरणमभवत्। अर्धसत्यस्य प्रकाशनं कीदृशमनर्थं जनयतीति सम्प्रति सम्यगवगतं खलु त्वया?” इति।

तदाकर्ण्य ह्रियावनतमुखः पोताध्यक्षो द्रागेव पोतवाहविषये पूर्वलिखितवाक्यस्य पुरतो वाक्यान्तरं न्यवेशयत्, येन तस्य दोषः क्षम्येत। पोतवाहोऽपि नायकमुद्दिश्य वस्तुस्थितिं स्पष्टीकुर्वन्नन्यद्वाक्यं विलिख्य स्वदोषं परिममार्ज। तदनु तावुभावप्यन्योन्यस्य वदनं विलोक्य सत्यस्य स्वरूपमवगच्छन्तौ मन्दं जहसतुः।