श्रेयसः पन्थाः

कश्चिद् गुरुर्मनीषी ‘श्रेयसा खलु जीव्यताम्’ इत्यादिशन् जनान् सम्यक् प्रबोधयामास । अथैकदा तस्मिन्नुपदेशं समापयति सति कश्चनैनं पप्रच्छ - “भगवन् ! लोकेऽस्मिन् विजिगीषुणा कतमः पन्थाः समवलम्ब्यताम् ?”

“श्रेयोऽवाप्तये नास्ति कश्चन पृथग्भूतः पन्था इति मे मतिः” इति स गुरुः प्रत्याचख्यौ । “सततं हि पराभवपरम्परा एव मयाऽस्मिन् जीवने समुपलभ्यते । कथं नु नाम साफल्यमधिगच्छेयमिति नैव वेद्मि ।”

तदनु स आचार्यः कमप्यन्तेवासिनमाहूय जगाद - “सौम्य, पुरुषोऽयमभ्युदयस्य पन्थानं जिज्ञासते । वेत्सि चेत्त्वं, तर्ह्यमुष्मा आचक्ष्व ।”

“आजीवं कृच्छ्राण्यनेकान्यनुभूय निर्वेदमापन्नोऽहमिमं तपोवनमुपागाम् । श्रेयसः पन्थानं त्वहमपि न संवेद्मि ।” इत्यसावन्तेवासी न्यगादीत् ।

अथ गुरुणा पृष्टोऽपरस्तथाविधमेवोत्तरं प्रत्यपादयत् ।

तदानीमाचार्यो भक्तं तमवोचत् - “नूनं सर्वेषामपि दशा समाना । यस्तु धैर्येणावस्थाय क्लेशपरम्परामभियुज्य पुरो वर्तेत, स एव विजयश्रियं वृणुयात् ।”

“यद्येवं तर्हि कथं नाम जीविते सन्तोषतुष्ट्यादयः समुपलभ्येरन् ?” इति स भक्तः पुनरनुयुयुजे ।

“नास्ति कश्चित् सम्बन्धः सन्तोषादेरधिगमस्य विजयाधिगमेन सह । यस्तु यादृश्यां स्थितौ वर्तेत, तादृश्यामेव यदि परितुष्येत् तदा स सुखमासीत । अत एव निष्किञ्चनोऽपि जनः सन्तुष्टमना भवितुमर्हति ।”

“किं तर्हि सन्तोषस्य जयाजययोश्च न कोऽपि संसर्गः ?”

“बाढम् । यः खलु परितुष्टचेता वर्तेत, तस्य जीविते जयाजयादीनां प्रसक्तिरेव नोदियात् । जयाजयादिविचारः स्पर्धा च शक्तिसामर्थ्यादिकमपेक्षेते । सन्तोषस्तु मनसो वृत्तिविशेषः । अतो मनः परितोष्यताम् । एवं सति जयाजयादिविकल्पास्त्वां न व्यथेरन् ।”