कुलपतेराचारनिष्ठा

विश्ववाराणसीविभूषणं प्रथितयशाः काशीस्थो हिन्दुमहाविद्यालयस्तु सर्वविदित एव। पुरा तस्य कुलाधिपतिपदमलञ्चकार नरेन्द्रदेवनामा कोविदाग्रणीराचार्यः। अथैकदा स महाभागस्त्रैचक्रिकाशकट्यामासीनो नगरे क्वचन प्रदेशं प्रतस्थे।

तस्मिन्नेव क्षणे तस्य कश्चित्सुहृदकस्मात्प्रत्युदियाय। तमालोक्य नरेन्द्रदेवस्तच्चालकमादिदेश - “आः, मुहूर्तमेकं विलम्ब्यताम्” इति। तेनापि यानं न्यरुध्यत। अथ तौ सुहृदौ मिथो यथार्हं कुशलानुयोगपरं सम्भाषणं चक्राते। तदन्तरे स वयस्यो विस्मयाविष्टः कुलाधिपतिं पर्यपृच्छत् - “आचार्यवर्य! भवान् क्व नु प्रस्थितः? तत्रापि त्रैचक्रिकामिमामारुह्यैव?” इति।

इति पृष्टो नरेन्द्रदेवः प्रत्युवाच - “मम कश्चिद्बान्धवो रुग्णावस्थां गत इत्याकर्ण्यते। अतोऽहमेनं सन्द्रष्टुमेव प्रचलितोऽस्मि।” स सुहृत्पुनराह - “ननु भवानीदानीं विश्वविश्रुतस्य विद्यापीठस्यास्य मुख्यपदमध्यास्ते। कुलाधिपतये शासनतन्त्रं यानव्यवस्थां प्रकल्पयत्येव खलु।”

तस्य भावमधिगम्य स आचार्यः पुनर्जगाद - “आम्, शासनतन्त्रेण यानव्यवस्था प्रकल्पितैव। सर्वत्राटनाय य इन्धनतैलप्रयुक्तो व्ययभारः समुद्भवेत्तं सोढुं न मे विभवः, सामान्यजनोऽहम्।” स वयस्यः प्रत्यवदत् - “इन्धनतैलव्ययं तु शासनमेव बिभर्ति किल?” नरेन्द्रदेवः प्रत्युवाच - “सत्यम्। यदिदं शासकीयं कर्म समाचरितुं सञ्चर्यते, तदीयमेव व्ययं शासनं वहति। इदानीं त्वहं बान्धवसन्दर्शनाय गच्छामि, यदेतत्सर्वथा नैजं मे कृत्यम्।”

ततः स वयस्यः पर्यपृच्छत् - “किमर्थमयं विभेदः कार्ये नैजे शासकीये च करणीयः? यद्यल्पो व्ययो नैजप्रयोजनाय शासनेन वोढव्यः स्यात्तर्हि का नु क्षतिः?” इति। तदा नरेन्द्रदेवः स्थिरगिरा व्याजहार - “शासकीयव्ययेनाहं यदि स्वकीयानि कार्याणि साधयेयं तर्हि न कोऽपि मामधिक्षिपेदिति जाने। किन्तु महति पदे स्थितवता मया समाचारशुचिता संरक्षणीयैव। अस्मद्विधानां यदि शीले शुचिता न स्यात्तर्हि लोके सदाचारः कथं नु प्रतिष्ठामियात्? अत एव नैजप्रयोजनाय शासकीयव्यवस्थाया उपयोगो मया नानुमन्यते” इति।