evaṃ mayā śrutam—ekasmin samaye bhagavān śākyeṣu viharati sma kapilavāstuni nyagrodhārāme.

atha khalu mahānāmaḥ śākyo yena bhagavāṃs tenopasamakramīt; upasaṃkramya bhagavantam abhivādyaikānte nyaṣīdat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu mahānāmaḥ śākyo bhagavantam etad avocat: “dīrgharātram aham bhadanta bhagavatā evaṃ dharmaṃ deśitam ājānāmi: ‘lobhaś cittasyopakleśo dveṣaś cittasyopakleśo mohaś cittasyopakleśa’ iti. evaṃ cāham bhadanta bhagavatā dharmaṃ deśitam ājānāmi: ‘lobhaś cittasyopakleśo dveṣaś cittasyopakleśo mohaś cittasyopakleśa’ iti. atha ca punar mamaikadā lobhadharmā api cittam paryādāya tiṣṭhanti, dveṣadharmā api cittam paryādāya tiṣṭhanti, mohadharmā api cittam paryādāya tiṣṭhanti. tasya mama bhadantaivam bhavati: ‘ko su nāma me dharmo ’dhyātmam aprahīṇo yena mamaikadā lobhadharmā api cittam paryādāya tiṣṭhanti, dveṣadharmā api cittam paryādāya tiṣṭhanti, mohadharmā api cittam paryādāya tiṣṭhantī’”ti.

“sa eva khalu te mahānāman dharmo ’dhyātmam aprahīṇo yena ta ekadā lobhadharmā api cittam paryādāya tiṣṭhanti, dveṣadharmā api cittam paryādāya tiṣṭhanti, mohadharmā api cittam paryādāya tiṣṭhanti. sa ca hi te mahānāman dharmo ’dhyātmam prahīṇo ’bhaviṣyan na tvam agāram adhyavāsiṣyaḥ, na kāmān paryabhokṣyathāḥ. yasmāc ca khalu te mahānāman sa eva dharmo ’dhyātmam aprahīṇas tasmāt tvam agāram adhyāvasasi kāmān paribhuṅkṣe.

‘alpāsvādāḥ kāmā bahuduḥkhā bahūpāyāsā ādīnavo ’tra bhūyān’ iti—iti ced api mahānāmann āryaśrāvakasya yathābhūtaṃ samyakprajñayā sudṛṣṭaṃ bhavati, sa cānyatraiva kāmebhyo ’nyatrākuśalebhyo dharmebhyaḥ prītisukhaṃ nādhigacchati anyad vā tataḥ śāntataram; atha khalu sa naiva tāvad anāvartī kāmeṣu bhavati. yato ca khalu mahānāmann āryaśrāvakasya ‘alpāsvādāḥ kāmā bahuduḥkhā bahūpāyāsā ādīnavo ’tra bhūyān’ iti—evam etad yathābhūtaṃ samyakprajñayā sudṛṣṭaṃ bhavati, sa cānyatraiva kāmebhyo ’nyatrākuśalebhyo dharmebhyaḥ prītisukham adhigacchati anyad vā tataḥ śāntataram; atha khalu so ’nāvartī kāmeṣu bhavati.

mamāpi khalu mahānāman pūrvam eva sambodher anabhisambuddhasya bodhisattvasyaiva sataḥ, ‘alpāsvādāḥ kāmā bahuduḥkhā bahūpāyāsā ādīnavo ’tra bhūyān’ iti—evam etad yathābhūtaṃ samyakprajñayā sudṛṣṭaṃ bhavati, sa cānyatraiva kāmebhyo ’nyatrākuśalebhyo dharmebhyaḥ prītisukhaṃ nādhyagamam anyad vā tataḥ śāntataram; atha khalv ahaṃ naiva tāvad anāvartī kāmeṣu pratyajñāsiṣam. yato ca khalu me mahānāman ‘alpāsvādāḥ kāmā bahuduḥkhā bahūpāyāsā ādīnavo ’tra bhūyān’ iti—evam etad yathābhūtaṃ samyakprajñayā sudṛṣṭam abhūt, sa cānyatraiva kāmebhyo ’nyatrākuśalebhyo dharmebhyaḥ prītisukham adhyagamam anyad vā tataḥ śāntataram; athāham anāvartī kāmeṣu pratyajñāsiṣam.

kaś ca mahānāman kāmānām āsvādaḥ? pañceme mahānāman kāmaguṇāḥ. katame pañca? cakṣurvijñeyā rūpā iṣṭāḥ kāntā manāpāḥ priyarūpāḥ kāmopasaṃhitā rajanīyāḥ; śrotravijñeyāḥ śabdāḥ …pe… ghrāṇavijñeyā gandhāḥ … jihvāvijñeyā rasāḥ … kāyavijñeyāḥ sparśā iṣṭāḥ kāntā manāpāḥ priyarūpāḥ kāmopasaṃhitā rajanīyāḥ—ime khalu mahānāman pañca kāmaguṇāḥ. yat khalu mahānāman imān pañca kāmaguṇān pratītyotpadyate sukhaṃ saumanasyam—ayaṃ kāmānām āsvādaḥ.

kaś ca mahānāman kāmānām ādīnavaḥ? iha mahānāman kulaputro yena śilpasthānena jīvikāṃ kalpayati—yadi mudrayā yadi gaṇanayā yadi saṃkhyānena yadi kṛṣyā yadi vāṇijyena yadi gorakṣeṇa yadīṣvastrena yadi rājapauruṣeṇa yadi śilpānyatarena, śītasya puraskṛta uṣṇasya puraskṛto daṃśamaśakavātātapasarīsṛpasparśai riṣyamāṇaḥ kṣutpipāsayā mriyamāṇaḥ; ayam api mahānāman kāmānām ādīnavaḥ sāṃdṛṣṭiko duḥkhaskandhaḥ kāmahetuḥ kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānām eva hetoḥ.

tasya cen mahānāman kulaputrasyaivam uttiṣṭhato ghaṭamānasya vyāyacchataḥ (vā vāyamyataḥ) te bhogā nābhiniṣpadyante, sa śocati klāmyati paridevate urastāḍaṃ krandati sammoham āpadyate ‘moghaṃ bata me utthānam, aphalo bata me vyāyāma’ iti. ayam api mahānāman kāmānām ādīnavaḥ sāṃdṛṣṭiko duḥkhaskandhaḥ kāmahetuḥ kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānām eva hetoḥ.

tasya cen mahānāman kulaputrasyaivam uttiṣṭhato ghaṭamānasya vyāyacchataḥ te bhogā abhiniṣpadyante. sa teṣāṃ bhogānām ārakṣādhikaraṇaṃ duḥkhaṃ daurmanasyaṃ pratisaṃvedayati: ‘kim iti me bhogān naiva rājāno hareyuḥ, na corā hareyuḥ, nāgnir dahet, nodakaṃ vahet, nāpriyā vā dāyādā hareyur’ iti. tasyaivam ārakṣato gopāyatas te bhogān rājāno vā haranti, corā vā haranti, agnir vā dahati, udakaṃ vā vahati, apriyā vā dāyādā haranti. sa śocati klāmyati paridevate urastāḍaṃ krandati sammoham āpadyate: ‘yad api me ’bhūt tad api no nāstī’ti. ayam api mahānāman kāmānām ādīnavaḥ sāṃdṛṣṭiko duḥkhaskandhaḥ kāmahetuḥ kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānām eva hetoḥ.

punaś cāparaṃ mahānāman kāmahetuḥ kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānām eva heto rājāno ’pi rājabhir vivadante, kṣatriyā api kṣatriyair vivadante, brāhmaṇā api brāhmaṇair vivadante, gṛhapatayo ’pi gṛhapatibhir vivadante, mātāpi putreṇa vivadate, putro ’pi mātrā vivadate, pitāpi putreṇa vivadate, putro ’pi pitrā vivadate, bhrātāpi bhrātrā vivadate, bhrātāpi bhaginyā vivadate, bhaginy api bhrātrā vivadate, sahāyo ’pi sahāyena vivadate. te tatra kalahavigrahavivādāpannā anyonyam pāṇibhir apy upakramante, loṣṭair apy upakramante, daṇḍair apy upakramante, śastrair apy upakramante. te tatra maraṇam api nigacchanti maraṇamātram api duḥkham. ayam api mahānāman kāmānām ādīnavaḥ sāṃdṛṣṭiko duḥkhaskandhaḥ kāmahetuḥ kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānām eva hetoḥ.

punaś cāparaṃ mahānāman kāmahetuḥ kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānām eva hetoḥ asicarma gṛhītvā dhanukalāpaṃ saṃnahyobhatovyūḍhaṃ saṃgrāmaṃ praskandanti iṣuṣv api kṣipyamāṇeṣu śaktiṣv api kṣipyamāṇāsv asiṣv api vidyotamāneṣu. te tatreṣubhir api vidhyanti, śaktyāpi vidhyanti, asināpi śīrṣaṃ chindanti. te tatra maraṇam api nigacchanti maraṇamātram api duḥkham. ayam api mahānāman kāmānām ādīnavaḥ sāṃdṛṣṭiko duḥkhaskandhaḥ kāmahetuḥ kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānām eva hetoḥ.

punaś cāparaṃ mahānāman kāmahetuḥ kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānām eva hetoḥ asicarma gṛhītvā dhanukalāpaṃ saṃnahyārdrāvalepanā upakāryāḥ praskandanti iṣuṣv api kṣipyamāṇeṣu śaktiṣv api kṣipyamāṇāsv asiṣv api vidyotamāneṣu. te tatreṣubhir api vidhyanti, śaktyāpi vidhyanti, chagaṇakāyāpy avasiñcanti, abhivargeṇāpy avamṛdnanti, asināpi śīrṣaṃ chindanti. te tatra maraṇam api nigacchanti maraṇamātram api duḥkham. ayam api mahānāman kāmānām ādīnavaḥ sāṃdṛṣṭiko duḥkhaskandhaḥ kāmahetuḥ kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānām eva hetoḥ.

punaś cāparaṃ mahānāman kāmahetuḥ kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānām eva hetoḥ sandhim api chindanti, nirlopam api haranti, ekāgārikam api kurvanti, paripanthe ’pi tiṣṭhanti, paradāram api gacchanti. tam enaṃ rājāno gṛhītvā vividhāḥ kammakāraṇāḥ kārayanti—kaśābhir api tāḍayanti, vetrair api tāḍayanti, ardhadaṇḍakair api tāḍayanti; hastam api chindanti, pādam api chindanti, hastapādam api chindanti, karṇam api chindanti, nāsām api chindanti, karṇanāsām api chindanti; bilaṅgasthālikām api kurvanti, śaṅkhamuṇḍikām api kurvanti, rāhumukham api kurvanti, jyotirmālikām api kurvanti, hastaprajyotikām api kurvanti, erakavartikām api kurvanti, cīrakavāsikām api kurvanti, eṇeyyakam api kurvanti, baḍiśamāṃsikām api kurvanti, kārṣāpaṇikām api kurvanti, kṣārāpatakṣikām api kurvanti, parighaparivartikām api kurvanti, palālapīṭhakam api kurvanti, taptenāpi tailenāvasiñcanti, śunakhair api khādayanti, jīvantam api śūla uttrāsayanti, asināpi śīrṣaṃ chindanti. te tatra maraṇam api nigacchanti maraṇamātram api duḥkham. ayam api mahānāman kāmānām ādīnavaḥ sāṃdṛṣṭiko duḥkhaskandhaḥ kāmahetuḥ kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānām eva hetoḥ.

punaś cāparaṃ mahānāman kāmahetuḥ kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānām eva hetoḥ kāyena duścaritaṃ caranti, vācā duścaritaṃ caranti, manasā duścaritaṃ caranti. te kāyena duścaritaṃ caritvā vācā duścaritaṃ caritvā manasā duścaritaṃ caritvā, kāyasya bhedāt paraṃ maraṇād apāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayam upapadyante. ayam api mahānāman kāmānām ādīnavaḥ sāmparāyiko duḥkhaskandhaḥ kāmahetuḥ kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānām eva hetoḥ.

ekam idāhaṃ mahānāman samayaṃ rājagṛhe viharāmi gṛdhrakūṭe parvate. tena khalu punaḥ samayena sambahulā nirgranthā ṛṣigilipārśve kālaśilāyām ūrdhvasthakā bhavanti, āsanapratikṣiptā aupakramikā duḥkhā tīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante.

atha khalv ahaṃ mahānāman sāyāhnasamaye pratisaṃlayānād utthito yena ṛṣigilipārśve kālaśilā yena te nirgranthās tenopasamakramam; upasaṃkramya tān nirgranthān etad avocam: ‘kiṃ nu yūyam āyuṣmanto nirgranthā ūrdhvasthakā āsanapratikṣiptā aupakramikā duḥkhā tīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayadhve’ iti?

evam ukte mahānāman te nirgranthā mām etad avocan: ‘nirgrantho ’yūṣman jñātaputraḥ sarvajñaḥ sarvadarśy apariśeṣaṃ jñānadarśanaṃ pratijānīte: “carataś ca me tiṣṭhataś ca suptasya ca jāgrataś ca satataṃ samitaṃ jñānadarśanaṃ pratyupasthitam” iti.

sa evam āha: “asti khalu vo nirgranthāḥ pūrvaṃ pāpakarma kṛtam, tad anayā kaṭukayā duṣkarakārikayā nirjarayata; yat punar atretarahi kāyena saṃvṛtā vācā saṃvṛtā manasā saṃvṛtās tad āyatiṃ pāpasya karmaṇo ’karaṇam; iti purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā vyantībhāvān navānāṃ karmaṇām akaraṇād āyatim anavasravaḥ; āyatim anavasravāt karmakṣayaḥ, karmakṣayād duḥkhakṣayo, duḥkhakṣayād vedanākṣayo, vedanākṣayāt sarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatī”ti. tac ca punar asmākaṃ rocate caiva kṣamate ca, tena ca sma āttamanasa’ iti.

evam ukte ’haṃ mahānāman tān nirgranthān etad avocam: ‘kiṃ punar yūyam āyuṣmanto nirgranthā jānītha—abhūmaiva vayaṃ pūrvaṃ na nābhūmeti’?

‘no hīdam āyuṣman’.

‘kiṃ punar yūyam āyuṣmanto nirgranthā jānītha—akārṣmaiva vayaṃ pūrvaṃ pāpakarma na nākārṣmeti’?

‘no hīdam āyuṣman’.

‘kiṃ punar yūyam āyuṣmanto nirgranthā jānītha—evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā pāpakarma akārṣmeti’?

‘no hīdam āyuṣman’.

‘kiṃ punar yūyam āyuṣmanto nirgranthā jānītha—iyat vā duḥkhaṃ nirjīrṇam, iyat vā duḥkhaṃ nirjarayitavyam, iyati vā duḥkhe nirjīrṇe sarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti’?

‘no hīdam āyuṣman’.

‘kiṃ punar yūyam āyuṣmanto nirgranthā jānītha—dṛṣṭa eva dharme ’kuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇam kuśalānāṃ dharmāṇām upasaṃpadam’ iti?

‘no hīdam āyuṣman’.

‘iti kila yūyam āyuṣmanto nirgranthā na jānītha—abhūmaiva vayaṃ pūrvaṃ na nābhūmeti, na jānītha—akārṣmaiva vayaṃ pūrvaṃ pāpakarma na nākārṣmeti, na jānītha—evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā pāpakarma akārṣmeti, na jānītha—iyat vā duḥkhaṃ nirjīrṇam iyat vā duḥkhaṃ nirjarayitavyam iyati vā duḥkhe nirjīrṇe sarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti. na jānītha—dṛṣṭa eva dharme ’kuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇam, kuśalānāṃ dharmāṇām upasaṃpadam. evaṃ sati, āyuṣmanto nirgranthā, ye loke raudrā (lubdhakā) lohitapāṇinaḥ krūrakarmānto manuṣyeṣu pratyājātās te nirgrantheṣu pravrajantī’ti?

‘na khalv āyuṣman gautama sukhena sukham adhigantavyam, duḥkhena khalu sukham adhigantavyam; sukhena cāyuṣman gautama sukham adhigantavyam abhaviṣyad rājā māgadhaḥ śreṇiko bimbisāraḥ sukham adhigamiṣyat, rājā māgadhaḥ śreṇiko bimbisāraḥ sukhavihāritara āyuṣmatā gautamenā’ti.

‘addhāyuṣmadbhir nirgranthaiḥ sahasāpratisaṃkhyā vāg bhāṣitā: “na khalv āyuṣman gautama sukhena sukham adhigantavyam, duḥkhena khalu sukham adhigantavyam; sukhena cāyuṣman gautama sukham adhigantavyam abhaviṣyad rājā māgadhaḥ śreṇiko bimbisāraḥ sukham adhigamiṣyat, rājā māgadhaḥ śreṇiko bimbisāraḥ sukhavihāritara āyuṣmatā gautamenā”ti. api cāham eva tatra pratipraṣṭavyaḥ: “ko nu khalv āyuṣmatāṃ sukhavihāritaro rājā vā māgadhaḥ śreṇiko bimbisāra āyuṣmān vā gautama” iti?

‘addhāyuṣman gautama asmābhiḥ sahasāpratisaṃkhyā vāg bhāṣitā, na khalv āyuṣman gautama sukhena sukham adhigantavyam, duḥkhena khalu sukham adhigantavyam; sukhena cāyuṣman gautama sukham adhigantavyam abhaviṣyad rājā māgadhaḥ śreṇiko bimbisāraḥ sukham adhigamiṣyat, rājā māgadhaḥ śreṇiko bimbisāraḥ sukhavihāritara āyuṣmatā gautamenāti. api ca tiṣṭhatv etad, idānīm api vayam āyuṣmantaṃ gautamaṃ pṛcchāmaḥ: “ko nu khalv āyuṣmatāṃ sukhavihāritaro rājā vā māgadhaḥ śreṇiko bimbisāra āyuṣmān vā gautama” iti?

tena hy āyuṣmanto nirgranthā yuṣmān eva tatra pratiprakṣyāmi, yathā vaḥ kṣameta tathā tad vyākuryāta. tat kiṃ manyadhve āyuṣmanto nirgranthāḥ, prabhavati rājā māgadhaḥ śreṇiko bimbisāro ’niṅgamānaḥ kāyena, abhāṣamāṇo vācaṃ, sapta rātrindivāni ekantasukhaṃ pratisaṃvedī viharitum’ iti?

‘no hīdam āyuṣman’.

‘tat kiṃ manyadhve āyuṣmanto nirgranthāḥ, prabhavati rājā māgadhaḥ śreṇiko bimbisāro ’niṅgamānaḥ kāyena, abhāṣamāṇo vācaṃ, ṣaḍ rātrindivāni …pe… pañca rātrindivāni … catvāri rātrindivāni … trīṇi rātrindivāni … dve rātrindivāni … ekaṃ rātrindivam ekantasukhaṃ pratisaṃvedī viharitum’ iti?

‘no hīdam āyuṣman’.

‘ahaṃ khalv āyuṣmanto nirgranthāḥ prabhavāmy aniṅgamānaḥ kāyena, abhāṣamāṇo vācam, ekaṃ rātrindivam ekantasukhaṃ pratisaṃvedī viharitum. ahaṃ khalv āyuṣmanto nirgranthāḥ prabhavāmy aniṅgamānaḥ kāyena, abhāṣamāṇo vācaṃ, dve rātrindivāni … trīṇi rātrindivāni … catvāri rātrindivāni … pañca rātrindivāni … ṣaḍ rātrindivāni … sapta rātrindivāni ekantasukhaṃ pratisaṃvedī viharitum. tat kiṃ manyadhve āyuṣmanto nirgranthāḥ, evaṃ sati kaḥ sukhavihāritaro rājā vā māgadhaḥ śreṇiko bimbisāro ’haṃ vā’ti?

‘evaṃ sati āyuṣmān eva gautamaḥ sukhavihāritaro rājñā māgadhena śreṇikena bimbisāreṇā’”ti.

idam avocad bhagavān. āttamanā mahānāmaḥ śākyo bhagavato bhāṣitam abhyanandad iti.

kṣudraduḥkhaskandhasūktaṃ niṣṭhitam caturtham.