Summary: Continuing the critique of abstract concepts of 'supreme splendor,' the Buddha explains to the wanderer Vaikhanasa that true nobility lies in transcending the five cords of sensual pleasure (kāmaguṇas). He contrasts fleeting sensual indulgence with the refined spiritual happiness born of meditative seclusion, demonstrating how clinging to worldly sensory objects binds one to perpetual rebirth in saṃsāra.
मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे परिव्राजकवर्गे वैखानससूत्रं दशमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। अथ खलु वैखानसः परिव्राजको येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्तेऽस्थात्। एकान्ते स्थितः खलु वैखानसः परिव्राजको भगवतोऽन्तिक उदानमुदानयत् — अयं परमो वर्णः, अयं परमो वर्ण इति।
किं पुनस्त्वं कात्यायनैवं वदसि — अयं परमो वर्णः, अयं परमो वर्ण इति? कतमः कात्यायन स परमो वर्ण इति?
यस्माद्भो गौतम वर्णादन्यो वर्ण उत्तरतरो वा प्रणीततरो वा नास्ति, स परमो वर्ण इति।
कतमः पुनः स कात्यायन वर्णो यस्माद्वर्णादन्यो वर्ण उत्तरतरो वा प्रणीततरो वा नास्तीति?
यस्माद्भो गौतम वर्णादन्यो वर्ण उत्तरतरो वा प्रणीततरो वा नास्ति, स परमो वर्ण इति।
दीर्घापि खलु त एषा कात्यायन स्फुरेत् — यस्माद्भो गौतम वर्णादन्यो वर्ण उत्तरतरो वा प्रणीततरो वा नास्ति, स परमो वर्ण इति वदसि, तं च वर्णं न प्रज्ञापयसि। तद्यथापि कात्यायन पुरुष एवं वदेत् — अहं यास्मिञ्जनपदे जनपदकल्याणी तामिच्छामि तां कामय इति। तमेनमेवं वदेयुः — अम्भोः पुरुष, यां त्वं जनपदकल्याणीमिच्छसि कामयसे, जानासि तां जनपदकल्याणीम् — क्षत्रिया वा ब्राह्मणी वा वैश्या वा शूद्रा वेति? इति पृष्टो नो इति वदेत्। तमेनमेवं वदेयुः — अम्भोः पुरुष, यां त्वं जनपदकल्याणीमिच्छसि कामयसे, जानासि तां जनपदकल्याणीमेवंनामैवंगोत्रा वेति (पूर्ववत्) दीर्घा वा ह्रस्वा वा मध्यमा वा काली वा श्यामा वा मद्गुरच्छविर्वेति — अमुष्मिन्ग्रामे वा निगमे वा नगरे वेति? इति पृष्टो नो इति वदेत्। तमेनमेवं वदेयुः — अम्भोः पुरुष, यां त्वं न जानासि न पश्यसि, तां त्वमिच्छसि कामयस इति? इति पृष्ट आमिति वदेत्।
तत्किं मन्यसे कात्यायन, नन्वेवं सति तस्य पुरुषस्याप्रातिहार्यकृतं भाषितं संपद्यत इति? अद्धा खलु भो गौतमैवं सति तस्य पुरुषस्याप्रातिहार्यकृतं भाषितं संपद्यत इति। एवमेव खलु त्वं कात्यायन — यस्माद्भो गौतम वर्णादन्यो वर्ण उत्तरतरो वा प्रणीततरो वा नास्ति, स परमो वर्ण इति वदसि, तं च वर्णं न प्रज्ञापयसीति। तद्यथापि भो गौतम मणिर्वैडूर्यः शुभो जातिमानष्टास्रः सुपरिकर्मकृतः पाण्डुकम्बले निक्षिप्तो भासते च तपति च विरोचते च, एवंवर्ण आत्मा भवत्यरोगः परं मरणादिति।
तत्किं मन्यसे कात्यायन, यो वा मणिर्वैडूर्यः शुभो जातिमानष्टास्रः सुपरिकर्मकृतः पाण्डुकम्बले निक्षिप्तो भासते च तपति च विरोचते च, यो वा रात्र्यन्धकारतमिस्रायां कृमिः खद्योतकः — अनयोरुभयोर्वर्णयोः कतरो वर्णोऽभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति? योऽयं भो गौतम रात्र्यन्धकारतमिस्रायां कृमिः खद्योतकः — अयमनयोरुभयोर्वर्णयोरभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति।
तत्किं मन्यसे कात्यायन, यो वा रात्र्यन्धकारतमिस्रायां कृमिः खद्योतकः, यो वा रात्र्यन्धकारतमिस्रायां तैलप्रदीपः — अनयोरुभयोर्वर्णयोः कतरो वर्णोऽभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति? योऽयं भो गौतम रात्र्यन्धकारतमिस्रायां तैलप्रदीपः — अयमनयोरुभयोर्वर्णयोरभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति।
तत्किं मन्यसे कात्यायन, यो वा रात्र्यन्धकारतमिस्रायां तैलप्रदीपः, यो वा रात्र्यन्धकारतमिस्रायां महाग्निसकन्धः — अनयोरुभयोर्वर्णयोः कतरो वर्णोऽभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति? योऽयं भो गौतम रात्र्यन्धकारतमिस्रायां महाग्निसकन्धः — अयमनयोरुभयोर्वर्णयोरभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति।
तत्किं मन्यसे कात्यायन, यो वा रात्र्यन्धकारतमिस्रायां महाग्निसकन्धः, या वा रात्र्याः प्रत्यूषसमये वीध्रे विगतबलाहके देव ओषधितारका — अनयोरुभयोर्वर्णयोः कतरो वर्णोऽभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति? येयं भो गौतम रात्र्याः प्रत्यूषसमये वीध्रे विगतबलाहके देव ओषधितारका — अयमनयोरुभयोर्वर्णयोरभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति। तत्किं मन्यसे कात्यायन, या वा रात्र्याः प्रत्यूषसमये वीध्रे विगतबलाहके देव ओषधितारका, यो वा तदहरुपवसथे पञ्चदशे वीध्रे विगतबलाहके देवेऽभितोऽर्धरात्रसमये चन्द्रः — अनयोरुभयोर्वर्णयोः कतरो वर्णोऽभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति? योऽयं भो गौतम तदहरुपवसथे पञ्चदशे वीध्रे विगतबलाहके देवेऽभितोऽर्धरात्रसमये चन्द्रः — अयमनयोरुभयोर्वर्णयोरभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति। तत्किं मन्यसे कात्यायन, यो वा तदहरुपवसथे पञ्चदशे वीध्रे विगतबलाहके देवेऽभितोऽर्धरात्रसमये चन्द्रः, यो वा वर्षाणां पश्चिमे मासे शरत्समये वीध्रे विगतबलाहके देवेऽभितो मध्याह्नसमये सूर्यः — अनयोरुभयोर्वर्णयोः कतरो वर्णोऽभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति? योऽयं भो गौतम वर्षाणां पश्चिमे मासे शरत्समये वीध्रे विगतबलाहके देवेऽभितो मध्याह्नसमये सूर्यः — अयमनयोरुभयोर्वर्णयोरभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति। अतः खलु ते कात्यायन बहवो हि बहुतरा देवा याननयोश्चन्द्रसूर्ययोराभा नानुभवन्ति, तानहं प्रजानामि। अथ च पुनरहं न वदामि — यस्माद्वर्णादन्यो वर्ण उत्तरतरश्च प्रणीततरश्च नास्तीति। अथ च पुनस्त्वं कात्यायन — योऽयं वर्णः कृमेः खद्योतकान्निहीनतरश्च प्रतिकृष्टतरश्च, स परमो वर्ण इति वदसि, तं च वर्णं न प्रज्ञापयसीति।
पञ्च खल्विमे कात्यायन कामगुणाः। कतमे पञ्च? चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणीष्टानि कान्तानि मनोज्ञानि प्रियरूपाणि कामोपसंहितानि रञ्जनीयानि, श्रोत्रविज्ञेयाः शब्दाः (पूर्ववत्) घ्राणविज्ञेया गन्धाः (पूर्ववत्) जिह्वाविज्ञेया रसाः (पूर्ववत्) कायविज्ञेयानि स्प्रष्टव्यानीष्टानि कान्तानि मनोज्ञानि प्रियरूपाणि कामोपसंहितानि रञ्जनीयानि — इमे खलु कात्यायन पञ्च कामगुणाः। यत्खलु कात्यायनेमान्पञ्च कामगुणान्प्रतीत्योत्पद्यते सुखं सौमनस्यम् — इदमुच्यते कामसुखम्। इति कामेभ्यः कामसुखम्, कामसुखात्कामाग्रसुखं तत्राग्रमाख्यायत इति।
एवमुक्ते वैखानसः परिव्राजको भगवन्तमेतदवोचत् — आश्चर्यं भो गौतम, अद्भुतं भो गौतम! यावत्सुभाषितं चेदं भवता गौतमेन — कामेभ्यः कामसुखम्, कामसुखात्कामाग्रसुखं तत्राग्रमाख्यायत इति। कामेभ्यो भो गौतम कामसुखम्, कामसुखात्कामाग्रसुखं तत्राग्रमाख्यायत इति। दुर्ज्ञानं खल्वेतत्कात्यायन त्वयान्यदृष्टिकेनान्यक्षान्तिकेनान्यरुचिकेनान्यत्रयोगेनान्यत्राचार्यकेण — कामा वा कामसुखं वा कामाग्रसुखं वा। ये खलु ते कात्यायन भिक्षवोऽर्हन्तः क्षीणास्रवा उषितवन्तः कृतकरणीया अपहृतभारा अनुप्राप्तसदर्थाः परिक्षीणभवसंयोजनाः सम्यगाज्ञया विमुक्तास्ते खल्वेतज्जानीयुः — कामा वा कामसुखं वा कामाग्रसुखं वेति।
एवमुक्ते वैखानसः परिव्राजकः कुपितोऽनात्तमना भगवन्तमेव कुत्सयमानो भगवन्तमेव गर्हयमानो भगवन्तमेव वदमानः — श्रमणो गौतमः प्रापितो भविष्यतीति भगवन्तमेतदवोचत् — एवमेव पुनरिहैके श्रमणब्राह्मणा अजानन्तः पूर्वान्तमपश्यन्तोऽपरान्तम्, अथ च पुनः — क्षीणा जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यम्, कृतं करणीयम्, नापरमित्थंभावायेति प्रजानाम इति प्रतिजानते। तेषामिदं भाषितं हास्यकमेव संपद्यते, नामकमेव संपद्यते, रिक्तकमेव संपद्यते, तुच्छकमेव संपद्यत इति। ये खलु ते कात्यायन श्रमणब्राह्मणा अजानन्तः पूर्वान्तमपश्यन्तोऽपरान्तम् — क्षीणा जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यम्, कृतं करणीयम्, नापरमित्थंभावायेति प्रजानाम इति प्रतिजानते, तेषां स एव सहधार्मिको निग्रहो भवति। अपि च कात्यायन तिष्ठतु पूर्वान्तः, तिष्ठत्वपरान्तः। एतु विज्ञः पुरुषोऽशठोऽमायाव्यृजुजातीयः — अहमनुशास्म्यहं धर्मं देशयामि। यथानुशिष्टं तथा प्रतिपद्यमानो नचिरादेव स्वयमेव ज्ञास्यति स्वयं द्रक्ष्यति — एवं किल सम्यग्बन्धनाद्विप्रमोक्षो भवति, यदिदमविद्याबन्धनात्। तद्यथापि कात्यायन दहरः कुमारो मन्द उत्तानशयः कण्ठपञ्चमैर्बन्धनैर्बद्धः स्यात्सूत्रबन्धनैः, तस्य वृद्धिमन्वेत्येन्द्रियाणां परिपाकमन्वेत्य तानि बन्धनानि मुच्येरन्, स मुक्तोऽस्मीति खलु जानीयान्न च बन्धनम् — एवमेव खलु कात्यायनैतु विज्ञः पुरुषोऽशठोऽमायाव्यृजुजातीयः, अहमनुशास्म्यहं धर्मं देशयामि, यथानुशिष्टं तथा प्रतिपद्यमानो नचिरादेव स्वयमेव ज्ञास्यति स्वयं द्रक्ष्यति — एवं किल सम्यग्बन्धनाद्विप्रमोक्षो भवति, यदिदमविद्याबन्धनादिति।
एवमुक्ते वैखानसः परिव्राजको भगवन्तमेतदवोचत् — अभिक्रान्तं भो गौतम (पूर्ववत्) उपासकं मां भवान्गौतमो धारयत्वद्याग्रेण प्राणोपेतं शरणं गतमिति।
वैखानससूत्रं निष्ठितं दशमम्।
परिव्राजकवर्गो निष्ठितस्तृतीयः।
तस्योद्दानम् —
पुण्डरीकाग्निसहकथिनामा दीर्घनखः पुनर्भारद्वाजगोत्रः। सान्दकोदायिमुण्डिकपुत्रो मणिकस्तथा कात्यायनो वरवर्गः॥
—
madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe parivrājakavarge vaikhānasasūtraṃ daśamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. atha khalu vaikhānasaḥ parivrājako yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte'sthāt. ekānte sthitaḥ khalu vaikhānasaḥ parivrājako bhagavato'ntika udānamudānayat — ayaṃ paramo varṇaḥ, ayaṃ paramo varṇa iti.
kiṃ punastvaṃ kātyāyanaivaṃ vadasi — ayaṃ paramo varṇaḥ, ayaṃ paramo varṇa iti? katamaḥ kātyāyana sa paramo varṇa iti?
yasmādbho gautama varṇādanyo varṇa uttarataro vā praṇītataro vā nāsti, sa paramo varṇa iti.
katamaḥ punaḥ sa kātyāyana varṇo yasmādvarṇādanyo varṇa uttarataro vā praṇītataro vā nāstīti?
yasmādbho gautama varṇādanyo varṇa uttarataro vā praṇītataro vā nāsti, sa paramo varṇa iti.
dīrghāpi khalu ta eṣā kātyāyana sphuret — yasmādbho gautama varṇādanyo varṇa uttarataro vā praṇītataro vā nāsti, sa paramo varṇa iti vadasi, taṃ ca varṇaṃ na prajñāpayasi. tadyathāpi kātyāyana puruṣa evaṃ vadet — ahaṃ yāsmiñjanapade janapadakalyāṇī tāmicchāmi tāṃ kāmaya iti. tamenamevaṃ vadeyuḥ — ambhoḥ puruṣa, yāṃ tvaṃ janapadakalyāṇīmicchasi kāmayase, jānāsi tāṃ janapadakalyāṇīm — kṣatriyā vā brāhmaṇī vā vaiśyā vā śūdrā veti? iti pṛṣṭo no iti vadet. tamenamevaṃ vadeyuḥ — ambhoḥ puruṣa, yāṃ tvaṃ janapadakalyāṇīmicchasi kāmayase, jānāsi tāṃ janapadakalyāṇīmevaṃnāmaivaṃgotrā veti (pūrvavat) dīrghā vā hrasvā vā madhyamā vā kālī vā śyāmā vā madguracchavirveti — amuṣmingrāme vā nigame vā nagare veti? iti pṛṣṭo no iti vadet. tamenamevaṃ vadeyuḥ — ambhoḥ puruṣa, yāṃ tvaṃ na jānāsi na paśyasi, tāṃ tvamicchasi kāmayasa iti? iti pṛṣṭa āmiti vadet.
tatkiṃ manyase kātyāyana, nanvevaṃ sati tasya puruṣasyāprātihāryakṛtaṃ bhāṣitaṃ saṃpadyata iti? addhā khalu bho gautamaivaṃ sati tasya puruṣasyāprātihāryakṛtaṃ bhāṣitaṃ saṃpadyata iti. evameva khalu tvaṃ kātyāyana — yasmādbho gautama varṇādanyo varṇa uttarataro vā praṇītataro vā nāsti, sa paramo varṇa iti vadasi, taṃ ca varṇaṃ na prajñāpayasīti. tadyathāpi bho gautama maṇirvaiḍūryaḥ śubho jātimānaṣṭāsraḥ suparikarmakṛtaḥ pāṇḍukambale nikṣipto bhāsate ca tapati ca virocate ca, evaṃvarṇa ātmā bhavatyarogaḥ paraṃ maraṇāditi.
tatkiṃ manyase kātyāyana, yo vā maṇirvaiḍūryaḥ śubho jātimānaṣṭāsraḥ suparikarmakṛtaḥ pāṇḍukambale nikṣipto bhāsate ca tapati ca virocate ca, yo vā rātryandhakāratamisrāyāṃ kṛmiḥ khadyotakaḥ — anayorubhayorvarṇayoḥ kataro varṇo'bhikrāntataraśca praṇītataraśceti? yo'yaṃ bho gautama rātryandhakāratamisrāyāṃ kṛmiḥ khadyotakaḥ — ayamanayorubhayorvarṇayorabhikrāntataraśca praṇītataraśceti.
tatkiṃ manyase kātyāyana, yo vā rātryandhakāratamisrāyāṃ kṛmiḥ khadyotakaḥ, yo vā rātryandhakāratamisrāyāṃ tailapradīpaḥ — anayorubhayorvarṇayoḥ kataro varṇo'bhikrāntataraśca praṇītataraśceti? yo'yaṃ bho gautama rātryandhakāratamisrāyāṃ tailapradīpaḥ — ayamanayorubhayorvarṇayorabhikrāntataraśca praṇītataraśceti.
tatkiṃ manyase kātyāyana, yo vā rātryandhakāratamisrāyāṃ tailapradīpaḥ, yo vā rātryandhakāratamisrāyāṃ mahāgnisakandhaḥ — anayorubhayorvarṇayoḥ kataro varṇo'bhikrāntataraśca praṇītataraśceti? yo'yaṃ bho gautama rātryandhakāratamisrāyāṃ mahāgnisakandhaḥ — ayamanayorubhayorvarṇayorabhikrāntataraśca praṇītataraśceti.
tatkiṃ manyase kātyāyana, yo vā rātryandhakāratamisrāyāṃ mahāgnisakandhaḥ, yā vā rātryāḥ pratyūṣasamaye vīdhre vigatabalāhake deva oṣadhitārakā — anayorubhayorvarṇayoḥ kataro varṇo'bhikrāntataraśca praṇītataraśceti? yeyaṃ bho gautama rātryāḥ pratyūṣasamaye vīdhre vigatabalāhake deva oṣadhitārakā — ayamanayorubhayorvarṇayorabhikrāntataraśca praṇītataraśceti. tatkiṃ manyase kātyāyana, yā vā rātryāḥ pratyūṣasamaye vīdhre vigatabalāhake deva oṣadhitārakā, yo vā tadaharupavasathe pañcadaśe vīdhre vigatabalāhake deve'bhito'rdharātrasamaye candraḥ — anayorubhayorvarṇayoḥ kataro varṇo'bhikrāntataraśca praṇītataraśceti? yo'yaṃ bho gautama tadaharupavasathe pañcadaśe vīdhre vigatabalāhake deve'bhito'rdharātrasamaye candraḥ — ayamanayorubhayorvarṇayorabhikrāntataraśca praṇītataraśceti. tatkiṃ manyase kātyāyana, yo vā tadaharupavasathe pañcadaśe vīdhre vigatabalāhake deve'bhito'rdharātrasamaye candraḥ, yo vā varṣāṇāṃ paścime māse śaratsamaye vīdhre vigatabalāhake deve'bhito madhyāhnasamaye sūryaḥ — anayorubhayorvarṇayoḥ kataro varṇo'bhikrāntataraśca praṇītataraśceti? yo'yaṃ bho gautama varṣāṇāṃ paścime māse śaratsamaye vīdhre vigatabalāhake deve'bhito madhyāhnasamaye sūryaḥ — ayamanayorubhayorvarṇayorabhikrāntataraśca praṇītataraśceti. ataḥ khalu te kātyāyana bahavo hi bahutarā devā yānanayoścandrasūryayorābhā nānubhavanti, tānahaṃ prajānāmi. atha ca punarahaṃ na vadāmi — yasmādvarṇādanyo varṇa uttarataraśca praṇītataraśca nāstīti. atha ca punastvaṃ kātyāyana — yo'yaṃ varṇaḥ kṛmeḥ khadyotakānnihīnataraśca pratikṛṣṭataraśca, sa paramo varṇa iti vadasi, taṃ ca varṇaṃ na prajñāpayasīti.
pañca khalvime kātyāyana kāmaguṇāḥ. katame pañca? cakṣurvijñeyāni rūpāṇīṣṭāni kāntāni manojñāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni, śrotravijñeyāḥ śabdāḥ (pūrvavat) ghrāṇavijñeyā gandhāḥ (pūrvavat) jihvāvijñeyā rasāḥ (pūrvavat) kāyavijñeyāni spraṣṭavyānīṣṭāni kāntāni manojñāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni — ime khalu kātyāyana pañca kāmaguṇāḥ. yatkhalu kātyāyanemānpañca kāmaguṇānpratītyotpadyate sukhaṃ saumanasyam — idamucyate kāmasukham. iti kāmebhyaḥ kāmasukham, kāmasukhātkāmāgrasukhaṃ tatrāgramākhyāyata iti.
evamukte vaikhānasaḥ parivrājako bhagavantametadavocat — āścaryaṃ bho gautama, adbhutaṃ bho gautama! yāvatsubhāṣitaṃ cedaṃ bhavatā gautamena — kāmebhyaḥ kāmasukham, kāmasukhātkāmāgrasukhaṃ tatrāgramākhyāyata iti. kāmebhyo bho gautama kāmasukham, kāmasukhātkāmāgrasukhaṃ tatrāgramākhyāyata iti. durjñānaṃ khalvetatkātyāyana tvayānyadṛṣṭikenānyakṣāntikenānyarucikenānyatrayogenānyatrācāryakeṇa — kāmā vā kāmasukhaṃ vā kāmāgrasukhaṃ vā. ye khalu te kātyāyana bhikṣavo'rhantaḥ kṣīṇāsravā uṣitavantaḥ kṛtakaraṇīyā apahṛtabhārā anuprāptasadarthāḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanāḥ samyagājñayā vimuktāste khalvetajjānīyuḥ — kāmā vā kāmasukhaṃ vā kāmāgrasukhaṃ veti.
evamukte vaikhānasaḥ parivrājakaḥ kupito'nāttamanā bhagavantameva kutsayamāno bhagavantameva garhayamāno bhagavantameva vadamānaḥ — śramaṇo gautamaḥ prāpito bhaviṣyatīti bhagavantametadavocat — evameva punarihaike śramaṇabrāhmaṇā ajānantaḥ pūrvāntamapaśyanto'parāntam, atha ca punaḥ — kṣīṇā jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryam, kṛtaṃ karaṇīyam, nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānāma iti pratijānate. teṣāmidaṃ bhāṣitaṃ hāsyakameva saṃpadyate, nāmakameva saṃpadyate, riktakameva saṃpadyate, tucchakameva saṃpadyata iti. ye khalu te kātyāyana śramaṇabrāhmaṇā ajānantaḥ pūrvāntamapaśyanto'parāntam — kṣīṇā jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryam, kṛtaṃ karaṇīyam, nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānāma iti pratijānate, teṣāṃ sa eva sahadhārmiko nigraho bhavati. api ca kātyāyana tiṣṭhatu pūrvāntaḥ, tiṣṭhatvaparāntaḥ. etu vijñaḥ puruṣo'śaṭho'māyāvyṛjujātīyaḥ — ahamanuśāsmyahaṃ dharmaṃ deśayāmi. yathānuśiṣṭaṃ tathā pratipadyamāno nacirādeva svayameva jñāsyati svayaṃ drakṣyati — evaṃ kila samyagbandhanādvipramokṣo bhavati, yadidamavidyābandhanāt. tadyathāpi kātyāyana daharaḥ kumāro manda uttānaśayaḥ kaṇṭhapañcamairbandhanairbaddhaḥ syātsūtrabandhanaiḥ, tasya vṛddhimanvetyendriyāṇāṃ paripākamanvetya tāni bandhanāni mucyeran, sa mukto'smīti khalu jānīyānna ca bandhanam — evameva khalu kātyāyanaitu vijñaḥ puruṣo'śaṭho'māyāvyṛjujātīyaḥ, ahamanuśāsmyahaṃ dharmaṃ deśayāmi, yathānuśiṣṭaṃ tathā pratipadyamāno nacirādeva svayameva jñāsyati svayaṃ drakṣyati — evaṃ kila samyagbandhanādvipramokṣo bhavati, yadidamavidyābandhanāditi.
evamukte vaikhānasaḥ parivrājako bhagavantametadavocat — abhikrāntaṃ bho gautama (pūrvavat) upāsakaṃ māṃ bhavāngautamo dhārayatvadyāgreṇa prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti.
vaikhānasasūtraṃ niṣṭhitaṃ daśamam.
parivrājakavargo niṣṭhitastṛtīyaḥ.
tasyoddānam —
puṇḍarīkāgnisahakathināmā dīrghanakhaḥ punarbhāradvājagotraḥ. sāndakodāyimuṇḍikaputro maṇikastathā kātyāyano varavargaḥ..