You are here: Home » buddhism » mn » mn79
← mn78 
 mn80 →

MN79 kṣudrasakulodāyisūtram

Summary: The Buddha interrogates Sakuludāyin’s vague devotion to an undefined 'supreme splendor,' comparing it to a foolish man passionately professing love for an unknown woman he has never seen. Tracing the hierarchy of celestial radiance across meditative realms, the Buddha proves that the true goal far surpasses all cosmic luminosity, culminating in the transcendent peace of Nirvāṇa.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे परिव्राजकवर्गे क्षुद्रसकुलोदायिसूत्रं नवमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्राजगृहे विहरति स्म वेणुवने कलन्दकनिवापे। तेन खलु पुनः समयेन सकुलोदायी परिव्राजको मयूरनिवापे परिव्राजकारामे प्रतिवसति स्म महत्या परिव्राजकपरिषदा सार्धम्। अथ खलु भगवान्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय राजगृहं पिण्डाय प्राविक्षत्। अथ खलु भगवत एतदभूत् — अतिप्रगे खलु तावद्राजगृहे पिण्डाय चरितुम्, यन्न्वहं येन मयूरनिवापः परिव्राजकारामो येन सकुलोदायी परिव्राजकस्तेनोपसङ्क्रमेयमिति। अथ खलु भगवान्येन मयूरनिवापः परिव्राजकारामस्तेनोपसमक्रमीत्।

तेन खलु पुनः समयेन सकुलोदायी परिव्राजको महत्या परिव्राजकपरिषदा सार्धं निषण्णोऽभूदुन्नादिन्योच्चशब्दमहाशब्दयानेकविधां तिरश्चीनकथां कथयन्त्या, तद्यथा — राजकथां चौरकथां महामात्रकथां सेनाकथां भयकथां युद्धकथां चान्नकथां पानकथां वस्त्रकथां शयनकथां मालाकथां गन्धकथां ज्ञातिकथां यानकथां ग्रामकथां निगमकथां नगरकथां जनपदकथां स्त्रीकथां शूरकथां विशिखाकथां कुम्भस्थानकथां पूर्वप्रेतकथां नानात्वकथां लोकाख्यायिकां समुद्राख्यायिकामितिभवाभवकथामिति वा। अद्राक्षीत्खलु सकुलोदायी परिव्राजको भगवन्तं दूरादेवागच्छन्तम्। दृष्ट्वा च स्वां परिषदं समतिष्ठिपत् — अल्पशब्दा भवन्तो भवन्तु, मा भवन्तः शब्दं कार्षुः। अयं श्रमणो गौतम आगच्छति, अल्पशब्दकामः खलु पुनः स आयुष्मानल्पशब्दस्य वर्णवादी। अप्येव नामाल्पशब्दां परिषदं विदित्वोपसङ्क्रमितव्यं मन्येतेति। अथ खलु ते परिव्राजकास्तूष्णीमभूवन्।

अथ खलु भगवान्येन सकुलोदायी परिव्राजकस्तेनोपसमक्रमीत्। अथ खलु सकुलोदायी परिव्राजको भगवन्तमेतदवोचत् — एतु खलु भदन्त भगवान्, स्वागतं भदन्त भगवते। चिरात्खलु भदन्त भगवानिमं पर्यायमकार्षीद्यदिदमिहागमनाय। निषीदतु भदन्त भगवान्, इदमासनं प्रज्ञप्तमिति। न्यषदद्भगवान्प्रज्ञप्त आसने। सकुलोदाय्यपि खलु परिव्राजकोऽन्यतरन्नीचमासनं गृहीत्वैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णं खलु सकुलोदायिनं परिव्राजकं भगवानेतदवोचत् — कया नु स्थोदायिन्नेतर्हि कथया संनिषण्णाः, का च पुनर्वोऽन्तराकथा विप्रकृतेति? तिष्ठत्वेषा भदन्त कथा यया वयमेतर्हि कथया संनिषण्णाः। नैषा भदन्त कथा भगवतो दुर्लभा भविष्यति पश्चादपि श्रवणाय। यदाहं भदन्तेमां परिषदमनुपसङ्क्रान्तो भवाम्यथेयं परिषदनैकविधां तिरश्चीनकथां कथयन्ती निषण्णा भवति, यदा च खल्वहं भदन्तेमां परिषदमुपसङ्क्रान्तो भवाम्यथेयं परिषन्ममैव मुखमुल्लोकयन्ती निषण्णा भवति — यन्नः श्रमण उदायी धर्मं भाषिष्यते तं श्रोष्याम इति, यदा पुनर्भदन्त भगवानिमां परिषदमुपसङ्क्रान्तो भवत्यथाहं चैवेयं च परिषद्भगवतो मुखमुल्लोकयन्तो निषण्णा भवामः — यन्नो भगवान्धर्मं भाषिष्यते तं श्रोष्याम इति।

तेन ह्युदायिंस्त्वामेवात्र प्रतिभातु यथा मां प्रतिभाषेथा इति। पूर्वान्भदन्त दिवसान्पूर्वतरान्सर्वज्ञः सर्वदर्श्यपरिशेषं ज्ञानदर्शनं प्रतिजानानः — चरतश्च मे तिष्ठतश्च सुप्तस्य च जाग्रतश्च सततं समितं ज्ञानदर्शनं प्रत्युपस्थितमिति — स मया पूर्वान्तमारभ्य प्रश्नं पृष्टः सन्नन्येनैवान्यत्प्रत्यचारीत्, बहिर्धा कथामपानीनमत्, कोपं च द्वेषं चाप्रत्ययं च प्रादुरकार्षीत्। तस्य मम भदन्त भगवन्तमेवारभ्य स्मृतिरुदपादि — अहो नूनं भगवान्, अहो नूनं सुगतो य एषां धर्माणां सुकुशल इति। कः पुनः स उदायिन्सर्वज्ञः सर्वदर्श्यपरिशेषं ज्ञानदर्शनं प्रतिजानानः — चरतश्च मे तिष्ठतश्च सुप्तस्य च जाग्रतश्च सततं समितं ज्ञानदर्शनं प्रत्युपस्थितमिति, यस्त्वया पूर्वान्तमारभ्य प्रश्नं पृष्टः सन्नन्येनैवान्यत्प्रत्यचारीत्, बहिर्धा कथामपानीनमत्, कोपं च द्वेषं चाप्रत्ययं च प्रादुरकार्षीदिति? निर्ग्रन्थो भदन्त ज्ञातिपुत्र इति।

यः खलूदायिन्ननेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरेत्, तद्यथा — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरेत्, स वा मां पूर्वान्तमारभ्य प्रश्नं पृच्छेत्, तं वाहं पूर्वान्तमारभ्य प्रश्नं पृच्छेयम्, स वा मे पूर्वान्तमारभ्य प्रश्नस्य व्याकरणेन चित्तमाराधयेत्, तस्य वाहं पूर्वान्तमारभ्य प्रश्नस्य व्याकरणेन चित्तमाराधयेयम्।

यः खलूदायिन्दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषेण सत्त्वान्पश्येच्च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानीयात्, स वा मामपरान्तमारभ्य प्रश्नं पृच्छेत्, तं वाहमपरान्तमारभ्य प्रश्नं पृच्छेयम्, स वा मेऽपरान्तमारभ्य प्रश्नस्य व्याकरणेन चित्तमाराधयेत्, तस्य वाहमपरान्तमारभ्य प्रश्नस्य व्याकरणेन चित्तमाराधयेयम्।

अपि चोदायिंस्तिष्ठतु पूर्वान्तः, तिष्ठत्वपरान्तः। धर्मं ते देशयिष्यामि — अस्मिन्सतीदं भवति, अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते, अस्मिन्नसतीदन्न भवति, अस्य निरोधादिदं निरुध्यत इति।

अहं हि भदन्त यावदपि मयानेनात्मभावेन प्रत्यनुभूतं तदपि न प्रभवामि साकारं सोद्देशमनुस्मर्तुम्, कुतः पुनरहमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरिष्यामि, तद्यथा — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरिष्यामि, तद्यथापि भगवान्? अहं हि भदन्तैतर्हि पांसुपिशाचकमपि न पश्यामि, कुतः पुनरहं दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषेण सत्त्वान्द्रक्ष्यामि च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रज्ञास्यामि, तद्यथापि भगवान्? यत्पुनर्मां भदन्त भगवानेवमाह — अपि चोदायिंस्तिष्ठतु पूर्वान्तः, तिष्ठत्वपरान्तः, धर्मं ते देशयिष्यामि — अस्मिन्सतीदं भवति, अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते, अस्मिन्नसतीदन्न भवति, अस्य निरोधादिदं निरुध्यत इति, तच्च पुनर्मम भूयस्या मात्रया न प्रख्यायते। अप्येव नामाहं भदन्त स्व आचार्यके भगवतश्चित्तमाराधयेयं प्रश्नस्य व्याकरणेनेति।

किं तु पुनस्त उदायिन्स्व आचार्यके भवतीति? अस्माकं भदन्त स्व आचार्यक एवं भवति — अयं परमो वर्णः, अयं परमो वर्ण इति।

यत्पुनस्त एतदुदायिन्स्व आचार्यक एवं भवति — अयं परमो वर्णः, अयं परमो वर्ण इति, कतमः स परमो वर्ण इति? यस्माद्भदन्त वर्णादन्यो वर्ण उत्तरतरो वा प्रणीततरो वा नास्ति, स परमो वर्ण इति।

कतमः पुनः स परमो वर्णो यस्माद्वर्णादन्यो वर्ण उत्तरतरो वा प्रणीततरो वा नास्तीति? यस्माद्भदन्त वर्णादन्यो वर्ण उत्तरतरो वा प्रणीततरो वा नास्ति, स परमो वर्ण इति।

दीर्घापि खलु त एषोदायिन्प्रसरेत् — यस्माद्भदन्त वर्णादन्यो वर्ण उत्तरतरो वा प्रणीततरो वा नास्ति, स परमो वर्ण इति वदसि, तं च वर्णन्न प्रज्ञापयसि। तद्यथाप्युदायिन्पुरुष एवं वदेत् — अहं यास्मिञ्जनपदे जनपदकल्याणी तामिच्छामि, तां कामय इति। तमेनमेवं वदेयुः — अम्भोः पुरुष, यां त्वं जनपदकल्याणीमिच्छसि कामयसे, जानासि तां जनपदकल्याणीं क्षत्रिया वा ब्राह्मणी वा वैश्या वा शूद्रा वेति? इति पृष्टो नेति वदेत्। तमेनमेवं वदेयुः — अम्भोः पुरुष, यां त्वं जनपदकल्याणीमिच्छसि कामयसे, जानासि तां जनपदकल्याणीमेवंनाम्नीमेवंनगोत्रेति वा (पूर्ववत्) दीर्घा वा ह्रस्वा वा मध्यमा वा काली वा श्यामा वा मद्गुरच्छविर्वेति, अमुष्मिन्ग्रामे वा निगमे वा नगरे वेति? इति पृष्टो नेति वदेत्। तमेनमेवं वदेयुः — अम्भोः पुरुष, यां त्वन्न जानासि न पश्यसि, तां त्वमिच्छसि कामयस इति? इति पृष्ट आमेति वदेत्।

तत्किं मन्यस उदायिन् — नन्वेवं सति तस्य पुरुषस्याप्रातिहार्यकृतं भाषितं संपद्यत इति? अद्धा खलु भदन्तैवं सति तस्य पुरुषस्याप्रातिहार्यकृतं भाषितं संपद्यत इति।

एवमेव खलु त्वमुदायिन् — यस्माद्भदन्त वर्णादन्यो वर्ण उत्तरतरो वा प्रणीततरो वा नास्ति, स परमो वर्ण इति वदसि, तं च वर्णन्न प्रज्ञापयसीति।

तद्यथापि भदन्त मणिर्वैडूर्यः शुभो जातिमानष्टाश्रः सुपरिकर्मकृतः पाण्डुकम्बले निक्षिप्तो भासते च तपति च विरोचते च, एवंवर्ण आत्मा भवत्यरोगः परं मरणादिति।

तत्किं मन्यस उदायिन्, यो वा मणिर्वैडूर्यः शुभो जातिमानष्टाश्रः सुपरिकर्मकृतः पाण्डुकम्बले निक्षिप्तो भासते च तपति च विरोचते च, यो वा रात्र्यन्धकारतमिस्रायां कृमिः खद्योतकः — अनयोरुभयोर्वर्णयोः कतरो वर्णोऽभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति? योऽयं भदन्त रात्र्यन्धकारतमिस्रायां कृमिः खद्योतकः — अयमनयोरुभयोर्वर्णयोरभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति।

तत्किं मन्यस उदायिन्, यो वा रात्र्यन्धकारतमिस्रायां कृमिः खद्योतको यो वा रात्र्यन्धकारतमिस्रायां तैलप्रदीपः — अनयोरुभयोर्वर्णयोः कतरो वर्णोऽभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति? योऽयं भदन्त रात्र्यन्धकारतमिस्रायां तैलप्रदीपः — अयमनयोरुभयोर्वर्णयोरभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति।

तत्किं मन्यस उदायिन्, यो वा रात्र्यन्धकारतमिस्रायां तैलप्रदीपो यो वा रात्र्यन्धकारतमिस्रायां महाग्निस्कन्धः — अनयोरुभयोर्वर्णयोः कतरो वर्णोऽभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति? योऽयं भदन्त रात्र्यन्धकारतमिस्रायां महाग्निस्कन्धः — अयमनयोरुभयोर्वर्णयोरभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति।

तत्किं मन्यस उदायिन्, यो वा रात्र्यन्धकारतमिस्रायां महाग्निस्कन्धो या वा रात्र्याः प्रत्यूषसमये विद्धे विगतबलाहके देव ओषधितारका — अनयोरुभयोर्वर्णयोः कतरो वर्णोऽभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति? येयं भदन्त रात्र्याः प्रत्यूषसमये विद्धे विगतबलाहके देव ओषधितारका — अयमनयोरुभयोर्वर्णयोरभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति।

तत्किं मन्यस उदायिन्, या वा रात्र्याः प्रत्यूषसमये विद्धे विगतबलाहके देव ओषधितारका यो वा तदह्युपोषथे पञ्चदशे विद्धे विगतबलाहके देवेऽभितोऽर्धरात्रसमये चन्द्रः — अनयोरुभयोर्वर्णयोः कतरो वर्णोऽभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति? योऽयं भदन्त तदह्युपोषथे पञ्चदशे विद्धे विगतबलाहके देवेऽभितोऽर्धरात्रसमये चन्द्रः — अयमनयोरुभयोर्वर्णयोरभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति।

तत्किं मन्यस उदायिन्, यो वा तदह्युपोषथे पञ्चदशे विद्धे विगतबलाहके देवेऽभितोऽर्धरात्रसमये चन्द्रो यो वा वर्षाणां पश्चिमे मासे शरत्समये विद्धे विगतबलाहके देवेऽभितो माध्याह्निकसमये सूर्यः — अनयोरुभयोर्वर्णयोः कतरो वर्णोऽभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति? योऽयं भदन्त वर्षाणां पश्चिमे मासे शरत्समये विद्धे विगतबलाहके देवेऽभितो माध्याह्निकसमये सूर्यः — अयमनयोरुभयोर्वर्णयोरभिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्चेति।

अतः खलु त उदायिन्बहवो हि बहुतरा देवा याननयोश्चन्द्रसूर्ययोराभा नानुभवन्ति, तानहं प्रजानामि। अथ च पुनरहन्न वदामि — यस्माद्वर्णादन्यो वर्ण उत्तरतरो वा प्रणीततरो वा नास्तीति। अथ च पुनस्त्वमुदायिन् — योऽयं वर्णः कृमेः खद्योतकान्निहीनतरश्च प्रतिकृष्टतरश्च स परमो वर्ण इति वदसि, तं च वर्णन्न प्रज्ञापयसीति। अच्छिदद्भगवान्कथाम्, अच्छिदत्सुगतः कथामिति!

किं पुनस्त्वमुदायिन्नेवं वदसि — अच्छिदद्भगवान्कथाम्, अच्छिदत्सुगतः कथामिति? अस्माकं भदन्त स्व आचार्यक एवं भवति — अयं परमो वर्णः, अयं परमो वर्ण इति। ते वयं भदन्त भगवता स्व आचार्यके समनुयुज्यमानाः समनुग्राह्यमाणाः समनुभाष्यमाणा रिक्तास्तुच्छा अपराद्धा इति।

किं पुनरुदायिन्नस्त्येकान्तसुखो लोकः, अस्त्याकारवती प्रतिपदेकान्तसुखस्य लोकस्य साक्षात्क्रियाया इति? अस्माकं भदन्त स्व आचार्यक एवं भवति — अस्त्येकान्तसुखो लोकः, अस्त्याकारवती प्रतिपदेकान्तसुखस्य लोकस्य साक्षात्क्रियाया इति।

कतमा पुनः सोदायिन्नाकारवती प्रतिपदेकान्तसुखस्य लोकस्य साक्षात्क्रियाया इति? इह भदन्त कश्चित्प्राणातिपातं प्रहाय प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति, अदत्तादानं प्रहायादत्तादानात्प्रतिविरतो भवति, कामेषु मिथ्याचारं प्रहाय कामेषु मिथ्याचारात्प्रतिविरतो भवति, मृषावादं प्रहाय मृषावादात्प्रतिविरतो भवति, अन्यतरं वा पुनस्तपोगुणं समादाय वर्तते। इयं खलु सा भदन्ताकारवती प्रतिपदेकान्तसुखस्य लोकस्य साक्षात्क्रियाया इति।

तत्किं मन्यस उदायिन्, यस्मिन्समये प्राणातिपातं प्रहाय प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति, एकान्तसुखी वा तस्मिन्समय आत्मा भवति सुखदुःखी वेति? सुखदुःखी भदन्त।

तत्किं मन्यस उदायिन्, यस्मिन्समय अदत्तादानं प्रहायादत्तादानात्प्रतिविरतो भवति, एकान्तसुखी वा तस्मिन्समय आत्मा भवति सुखदुःखी वेति? सुखदुःखी भदन्त।

तत्किं मन्यस उदायिन्, यस्मिन्समये कामेषु मिथ्याचारं प्रहाय कामेषु मिथ्याचारात्प्रतिविरतो भवति, एकान्तसुखी वा तस्मिन्समय आत्मा भवति सुखदुःखी वेति? सुखदुःखी भदन्त।

तत्किं मन्यस उदायिन्, यस्मिन्समये मृषावादं प्रहाय मृषावादात्प्रतिविरतो भवति, एकान्तसुखी वा तस्मिन्समय आत्मा भवति सुखदुःखी वेति? सुखदुःखी भदन्त।

तत्किं मन्यस उदायिन्, यस्मिन्समयेऽन्यतरं तपोगुणं समादाय वर्तते, एकान्तसुखी वा तस्मिन्समय आत्मा भवति सुखदुःखी वेति? सुखदुःखी भदन्त।

तत्किं मन्यस उदायिन्, अपि नु खलु व्यवकीर्णसुखदुःखां प्रतिपदमागम्यैकान्तसुखस्य लोकस्य साक्षात्क्रिया भवतीति? अच्छिदद्भगवान्कथाम्, अच्छिदत्सुगतः कथामिति!

किं पुनस्त्वमुदायिन्वदसि — अच्छिदद्भगवान्कथाम्, अच्छिदत्सुगतः कथामिति? अस्माकं भदन्त स्व आचार्यक एवं भवति — अस्त्येकान्तसुखो लोकः, अस्त्याकारवती प्रतिपदेकान्तसुखस्य लोकस्य साक्षात्क्रियाया इति। ते वयं भदन्त भगवता स्व आचार्यके समनुयुज्यमानाः समनुग्राह्यमाणाः समनुभाष्यमाणा रिक्तास्तुच्छा अपराद्धा इति।

किं पुनर्भदन्तास्त्येकान्तसुखो लोकः, अस्त्याकारवती प्रतिपदेकान्तसुखस्य लोकस्य साक्षात्क्रियाया इति? अस्ति खलूदायिन्नेकान्तसुखो लोकः, अस्त्याकारवती प्रतिपदेकान्तसुखस्य लोकस्य साक्षात्क्रियाया इति।

कतमा पुनः सा भदन्ताकारवती प्रतिपदेकान्तसुखस्य लोकस्य साक्षात्क्रियाया इति? इहोदायिन्भिक्षुर्विविच्यैव कामेभ्यः (पूर्ववत्) प्रथमं ध्यानमुपसंपद्य विहरति, वितर्कविचारयोर्व्युपशमात् (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति, प्रीतेश्च विरागात् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति — इयं खलु सोदायिन्नाकारवती प्रतिपदेकान्तसुखस्य लोकस्य साक्षात्क्रियाया इति।

न खलु सा भदन्ताकारवती प्रतिपदेकान्तसुखस्य लोकस्य साक्षात्क्रियायै, साक्षात्कृतो ह्यस्य भदन्तैतावतैकान्तसुखो लोको भवतीति। न खल्वस्योदायिन्नेतावतैकान्तसुखो लोकः साक्षात्कृतो भवति, आकारवती त्वेव सा प्रतिपदेकान्तसुखस्य लोकस्य साक्षात्क्रियाया इति।

एवमुक्ते सकुलोदायिनः परिव्राजकस्य परिषदुन्नादिन्युच्चशब्दमहाशब्दाभूत् — अत्र वयमनशाम साचार्यकाः, अत्र वयमनशाम साचार्यकाः! न वयमितो भूय उत्तरतरं प्रजानीम इति।

अथ खलु सकुलोदायी परिव्राजकस्तान्परिव्राजकानल्पशब्दान्कृत्वा भगवन्तमेतदवोचत् — कियता पुनरस्य भदन्तैकान्तसुखो लोकः साक्षात्कृतो भवतीति? इहोदायिन्भिक्षुः सुखस्य च प्रहाणात् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। यास्ता देवता एकान्तसुखं लोकमुपपन्नास्ताभिर्देवताभिः सार्धं संतिष्ठते संलपति सांकथ्यं समापद्यते। एतावता खल्वस्योदायिन्नेकान्तसुखो लोकः साक्षात्कृतो भवतीति।

एतस्य नूनं भदन्तैकान्तसुखस्य लोकस्य साक्षात्क्रियाहेतोर्भिक्षवो भगवति ब्रह्मचर्यं चरन्तीति? न खलूदायिन्नेकान्तसुखस्य लोकस्य साक्षात्क्रियाहेतोर्भिक्षवो मयि ब्रह्मचर्यं चरन्ति। सन्ति खलूदायिन्नन्य एव धर्मा उत्तरतराश्च प्रणीततराश्च येषां साक्षात्क्रियाहेतोर्भिक्षवो मयि ब्रह्मचर्यं चरन्तीति।

कतमे पुनस्ते भदन्त धर्मा उत्तरतराश्च प्रणीततराश्च येषां साक्षात्क्रियाहेतोर्भिक्षवो भगवति ब्रह्मचर्यं चरन्तीति? इहोदायिंस्तथागतो लोक उत्पद्यतेऽर्हन्सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान् (पूर्ववत्) स इमानि पञ्च निवरणानि प्रहाय चेतस उपक्लेशान्प्रज्ञाया दुर्बलीकरणान्विविच्यैव कामेभ्यः (पूर्ववत्) प्रथमं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। अयमपि खलूदायिन्धर्म उत्तरतरश्च प्रणीततरश्च यस्य साक्षात्क्रियाहेतोर्भिक्षवो मयि ब्रह्मचर्यं चरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमात् (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानं (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानं (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। अयमपि खलूदायिन्धर्म उत्तरतरश्च प्रणीततरश्च यस्य साक्षात्क्रियाहेतोर्भिक्षवो मयि ब्रह्मचर्यं चरन्ति।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्ते पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानाय चित्तमभिनिर्नमयति। सोऽनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति, तद्यथा — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति। अयमपि खलूदायिन्धर्म उत्तरतरश्च प्रणीततरश्च यस्य साक्षात्क्रियाहेतोर्भिक्षवो मयि ब्रह्मचर्यं चरन्ति।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्ते सत्त्वानां च्युत्युपपातज्ञानाय चित्तमभिनिर्नमयति। स दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषेण सत्त्वान्पश्यति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान् (पूर्ववत्) यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानाति। अयमपि खलूदायिन्धर्म उत्तरतरश्च प्रणीततरश्च यस्य साक्षात्क्रियाहेतोर्भिक्षवो मयि ब्रह्मचर्यं चरन्ति।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्त आस्रवाणां क्षयज्ञानाय चित्तमभिनिर्नमयति। स इदं दुःखमिति यथाभूतं प्रजानाति, अयं दुःखसमुदय इति (पूर्ववत्) अयं दुःखनिरोध इति (पूर्ववत्) इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदिति (पूर्ववत्) इम आस्रवा इति यथाभूतं प्रजानाति, अयमास्रवसमुदय इति (पूर्ववत्) अयमास्रवनिरोध इति (पूर्ववत्) इयमास्रवनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतं प्रजानाति। तस्यैवं जानत एवं पश्यतः कामास्रवादपि चित्तं विमुच्यते, भवास्रवादपि चित्तं विमुच्यते, अविद्यास्रवादपि चित्तं विमुच्यते। विमुक्ते विमुक्तमिति ज्ञानं भवति। क्षीणा जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यम्, कृतं करणीयम्, नापरमित्थंभावायेति प्रजानाति। अयमपि खलूदायिन्धर्म उत्तरतरश्च प्रणीततरश्च यस्य साक्षात्क्रियाहेतोर्भिक्षवो मयि ब्रह्मचर्यं चरन्ति। इमे खलूदायिन्धर्मा उत्तरतराश्च प्रणीततराश्च येषां साक्षात्क्रियाहेतोर्भिक्षवो मयि ब्रह्मचर्यं चरन्तीति।

एवमुक्ते सकुलोदायी परिव्राजको भगवन्तमेतदवोचत् — अभिक्रान्तं भदन्त, अभिक्रान्तं भदन्त! तद्यथापि भदन्त निकुब्जितं वोत्कुब्जयेत्, प्रतिच्छन्नं वा विवृणुयात्, मूढस्य वा मार्गमाचक्षीत, अन्धकारे वा तैलप्रद्योतं धारयेत् — चक्षुष्मन्तो रूपाणि द्रक्ष्यन्तीति — एवमेव भगवतानेकपर्यायेण धर्मः प्रकाशितः। एषोऽहं भदन्त भगवन्तं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसङ्घं च। लभेयाहं भदन्त भगवतोऽन्तिके प्रव्रज्याम्, लभेयोपसंपदमिति।

एवमुक्ते सकुलोदायिनः परिव्राजकस्य परिषत्सकुलोदायिनं परिव्राजकमेतदवोचत् — मा भवानुदायिञ्श्रमणे गौतमे ब्रह्मचर्यं चारीत्, मा भवानुदायिन्नाचार्यो भूत्वान्तेवासिवासं वात्सीत्। तद्यथापि नामोदकमणिको भूत्वोदञ्चनिकः स्यात्, एवंसंपदमिदं भवत उदायिनो भविष्यति। मा भवानुदायिञ्श्रमणे गौतमे ब्रह्मचर्यं चारीत्, मा भवानुदायिन्नाचार्यो भूत्वान्तेवासिवासं वात्सीदिति। इति हीदं सकुलोदायिनः परिव्राजकस्य परिषत्सकुलोदायिनः परिव्राजकस्यान्तरायमकार्षीद्भगवति ब्रह्मचर्य इति।

क्षुद्रसकुलोदायिसूत्रं निष्ठितं नवमम्॥

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe parivrājakavarge kṣudraḍasakulodāyisūtraṃ navamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe. tena khalu punaḥ samayena sakulodāyī parivrājako mayūranivāpe parivrājakārāme prativasati sma mahatyā parivrājakapariṣadā sārdham. atha khalu bhagavānpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya rājagṛhaṃ piṇḍāya prāvikṣat. atha khalu bhagavata etadabhūt — atiprage khalu tāvadrājagṛhe piṇḍāya caritum, yannvahaṃ yena mayūranivāpaḥ parivrājakārāmo yena sakulodāyī parivrājakastenopasaṅkrameyamiti. atha khalu bhagavānyena mayūranivāpaḥ parivrājakārāmastenopasamakramīt.

tena khalu punaḥ samayena sakulodāyī parivrājako mahatyā parivrājakapariṣadā sārdhaṃ niṣaṇṇo'bhūdunnādinyoccaśabdamahāśabdayānekavidhāṃ tiraścīnakathāṃ kathayantyā, tadyathā — rājakathāṃ caurakathāṃ mahāmātrakathāṃ senākathāṃ bhayakathāṃ yuddhakathāṃ cānnakathāṃ pānakathāṃ vastrakathāṃ śayanakathāṃ mālākathāṃ gandhakathāṃ jñātikathāṃ yānakathāṃ grāmakathāṃ nigamakathāṃ nagarakathāṃ janapadakathāṃ strīkathāṃ śūrakathāṃ viśikhākathāṃ kumbhasthānakathāṃ pūrvapretakathāṃ nānātvakathāṃ lokākhyāyikāṃ samudrākhyāyikāmitibhavābhavakathāmiti vā. adrākṣītkhalu sakulodāyī parivrājako bhagavantaṃ dūrādevāgacchantam. dṛṣṭvā ca svāṃ pariṣadaṃ samatiṣṭhipat — alpaśabdā bhavanto bhavantu, mā bhavantaḥ śabdaṃ kārṣuḥ. ayaṃ śramaṇo gautama āgacchati, alpaśabdakāmaḥ khalu punaḥ sa āyuṣmānalpaśabdasya varṇavādī. apyeva nāmālpaśabdāṃ pariṣadaṃ viditvopasaṅkramitavyaṃ manyeteti. atha khalu te parivrājakāstūṣṇīmabhūvan.

atha khalu bhagavānyena sakulodāyī parivrājakastenopasamakramīt. atha khalu sakulodāyī parivrājako bhagavantametadavocat — etu khalu bhadanta bhagavān, svāgataṃ bhadanta bhagavate. cirātkhalu bhadanta bhagavānimaṃ paryāyamakārṣīdyadidamihāgamanāya. niṣīdatu bhadanta bhagavān, idamāsanaṃ prajñaptamiti. nyaṣadadbhagavānprajñapta āsane. sakulodāyyapi khalu parivrājako'nyatarannīcamāsanaṃ gṛhītvaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalu sakulodāyinaṃ parivrājakaṃ bhagavānetadavocat — kayā nu sthodāyinnetarhi kathayā saṃniṣaṇṇāḥ, kā ca punarvo'ntarākathā viprakṛteti? tiṣṭhatveṣā bhadanta kathā yayā vayametarhi kathayā saṃniṣaṇṇāḥ. naiṣā bhadanta kathā bhagavato durlabhā bhaviṣyati paścādapi śravaṇāya. yadāhaṃ bhadantemāṃ pariṣadamanupasaṅkrānto bhavāmyatheyaṃ pariṣadanaikavidhāṃ tiraścīnakathāṃ kathayantī niṣaṇṇā bhavati, yadā ca khalvahaṃ bhadantemāṃ pariṣadamupasaṅkrānto bhavāmyatheyaṃ pariṣanmamaiva mukhamullokayantī niṣaṇṇā bhavati — yannaḥ śramaṇa udāyī dharmaṃ bhāṣiṣyate taṃ śroṣyāma iti, yadā punarbhadanta bhagavānimāṃ pariṣadamupasaṅkrānto bhavatyathāhaṃ caiveyaṃ ca pariṣadbhagavato mukhamullokayanto niṣaṇṇā bhavāmaḥ — yanno bhagavāndharmaṃ bhāṣiṣyate taṃ śroṣyāma iti.

tena hyudāyiṃstvāmevātra pratibhātu yathā māṃ pratibhāṣethā iti. pūrvānbhadanta divasānpūrvatarānsarvajñaḥ sarvadarśyapariśeṣaṃ jñānadarśanaṃ pratijānānaḥ — carataśca me tiṣṭhataśca suptasya ca jāgrataśca satataṃ samitaṃ jñānadarśanaṃ pratyupasthitamiti — sa mayā pūrvāntamārabhya praśnaṃ pṛṣṭaḥ sannanyenaivānyatpratyacārīt, bahirdhā kathāmapānīnamat, kopaṃ ca dveṣaṃ cāpratyayaṃ ca prādurakārṣīt. tasya mama bhadanta bhagavantamevārabhya smṛtirudapādi — aho nūnaṃ bhagavān, aho nūnaṃ sugato ya eṣāṃ dharmāṇāṃ sukuśala iti. kaḥ punaḥ sa udāyinsarvajñaḥ sarvadarśyapariśeṣaṃ jñānadarśanaṃ pratijānānaḥ — carataśca me tiṣṭhataśca suptasya ca jāgrataśca satataṃ samitaṃ jñānadarśanaṃ pratyupasthitamiti, yastvayā pūrvāntamārabhya praśnaṃ pṛṣṭaḥ sannanyenaivānyatpratyacārīt, bahirdhā kathāmapānīnamat, kopaṃ ca dveṣaṃ cāpratyayaṃ ca prādurakārṣīditi? nirgrantho bhadanta jñātiputra iti.

yaḥ khalūdāyinnanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmaret, tadyathā — ekāmapi jātiṃ dve api jātī (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmaret, sa vā māṃ pūrvāntamārabhya praśnaṃ pṛcchet, taṃ vāhaṃ pūrvāntamārabhya praśnaṃ pṛccheyam, sa vā me pūrvāntamārabhya praśnasya vyākaraṇena cittamārādhayet, tasya vāhaṃ pūrvāntamārabhya praśnasya vyākaraṇena cittamārādhayeyam.

yaḥ khalūdāyindivyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣeṇa sattvānpaśyeccyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānīyāt, sa vā māmaparāntamārabhya praśnaṃ pṛcchet, taṃ vāhamaparāntamārabhya praśnaṃ pṛccheyam, sa vā me'parāntamārabhya praśnasya vyākaraṇena cittamārādhayet, tasya vāhamaparāntamārabhya praśnasya vyākaraṇena cittamārādhayeyam.

api codāyiṃstiṣṭhatu pūrvāntaḥ, tiṣṭhatvaparāntaḥ. dharmaṃ te deśayiṣyāmi — asminsatīdaṃ bhavati, asyotpādādidamutpadyate, asminnasatīdanna bhavati, asya nirodhādidaṃ nirudhyata iti.

ahaṃ hi bhadanta yāvadapi mayānenātmabhāvena pratyanubhūtaṃ tadapi na prabhavāmi sākāraṃ soddeśamanusmartum, kutaḥ punarahamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmariṣyāmi, tadyathā — ekāmapi jātiṃ dve api jātī (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmariṣyāmi, tadyathāpi bhagavān? ahaṃ hi bhadantaitarhi pāṃsupiśācakamapi na paśyāmi, kutaḥ punarahaṃ divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣeṇa sattvāndrakṣyāmi cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajñāsyāmi, tadyathāpi bhagavān? yatpunarmāṃ bhadanta bhagavānevamāha — api codāyiṃstiṣṭhatu pūrvāntaḥ, tiṣṭhatvaparāntaḥ, dharmaṃ te deśayiṣyāmi — asminsatīdaṃ bhavati, asyotpādādidamutpadyate, asminnasatīdanna bhavati, asya nirodhādidaṃ nirudhyata iti, tacca punarmama bhūyasyā mātrayā na prakhyāyate. apyeva nāmāhaṃ bhadanta sva ācāryake bhagavataścittamārādhayeyaṃ praśnasya vyākaraṇeneti.

kiṃ tu punasta udāyinsva ācāryake bhavatīti? asmākaṃ bhadanta sva ācāryaka evaṃ bhavati — ayaṃ paramo varṇaḥ, ayaṃ paramo varṇa iti.

yatpunasta etadudāyinsva ācāryaka evaṃ bhavati — ayaṃ paramo varṇaḥ, ayaṃ paramo varṇa iti, katamaḥ sa paramo varṇa iti? yasmādbhadanta varṇādanyo varṇa uttarataro vā praṇītataro vā nāsti, sa paramo varṇa iti.

katamaḥ punaḥ sa paramo varṇo yasmādvarṇādanyo varṇa uttarataro vā praṇītataro vā nāstīti? yasmādbhadanta varṇādanyo varṇa uttarataro vā praṇītataro vā nāsti, sa paramo varṇa iti.

dīrghāpi khalu ta eṣodāyinprasaret — yasmādbhadanta varṇādanyo varṇa uttarataro vā praṇītataro vā nāsti, sa paramo varṇa iti vadasi, taṃ ca varṇanna prajñāpayasi. tadyathāpyudāyinpuruṣa evaṃ vadet — ahaṃ yāsmiñjanapade janapadakalyāṇī tāmicchāmi, tāṃ kāmaya iti. tamenamevaṃ vadeyuḥ — ambhoḥ puruṣa, yāṃ tvaṃ janapadakalyāṇīmicchasi kāmayase, jānāsi tāṃ janapadakalyāṇīṃ kṣatriyā vā brāhmaṇī vā vaiśyā vā śūdrā veti? iti pṛṣṭo neti vadet. tamenamevaṃ vadeyuḥ — ambhoḥ puruṣa, yāṃ tvaṃ janapadakalyāṇīmicchasi kāmayase, jānāsi tāṃ janapadakalyāṇīmevaṃnāmnīmevaṃnagotreti vā (pūrvavat) dīrghā vā hrasvā vā madhyamā vā kālī vā śyāmā vā madguracchavirveti, amuṣmingrāme vā nigame vā nagare veti? iti pṛṣṭo neti vadet. tamenamevaṃ vadeyuḥ — ambhoḥ puruṣa, yāṃ tvanna jānāsi na paśyasi, tāṃ tvamicchasi kāmayasa iti? iti pṛṣṭa āmeti vadet.

tatkiṃ manyasa udāyin — nanvevaṃ sati tasya puruṣasyāprātihāryakṛtaṃ bhāṣitaṃ saṃpadyata iti? addhā khalu bhadantaivaṃ sati tasya puruṣasyāprātihāryakṛtaṃ bhāṣitaṃ saṃpadyata iti.

evameva khalu tvamudāyin — yasmādbhadanta varṇādanyo varṇa uttarataro vā praṇītataro vā nāsti, sa paramo varṇa iti vadasi, taṃ ca varṇanna prajñāpayasīti.

tadyathāpi bhadanta maṇirvaiḍūryaḥ śubho jātimānaṣṭāśraḥ suparikarmakṛtaḥ pāṇḍukambale nikṣipto bhāsate ca tapati ca virocate ca, evaṃvarṇa ātmā bhavatyarogaḥ paraṃ maraṇāditi.

tatkiṃ manyasa udāyin, yo vā maṇirvaiḍūryaḥ śubho jātimānaṣṭāśraḥ suparikarmakṛtaḥ pāṇḍukambale nikṣipto bhāsate ca tapati ca virocate ca, yo vā rātryandhakāratamisrāyāṃ kṛmiḥ khadyotakaḥ — anayorubhayorvarṇayoḥ kataro varṇo'bhikrāntataraśca praṇītataraśceti? yo'yaṃ bhadanta rātryandhakāratamisrāyāṃ kṛmiḥ khadyotakaḥ — ayamanayorubhayorvarṇayorabhikrāntataraśca praṇītataraśceti.

tatkiṃ manyasa udāyin, yo vā rātryandhakāratamisrāyāṃ kṛmiḥ khadyotako yo vā rātryandhakāratamisrāyāṃ tailapradīpaḥ — anayorubhayorvarṇayoḥ kataro varṇo'bhikrāntataraśca praṇītataraśceti? yo'yaṃ bhadanta rātryandhakāratamisrāyāṃ tailapradīpaḥ — ayamanayorubhayorvarṇayorabhikrāntataraśca praṇītataraśceti.

tatkiṃ manyasa udāyin, yo vā rātryandhakāratamisrāyāṃ tailapradīpo yo vā rātryandhakāratamisrāyāṃ mahāgniskandhaḥ — anayorubhayorvarṇayoḥ kataro varṇo'bhikrāntataraśca praṇītataraśceti? yo'yaṃ bhadanta rātryandhakāratamisrāyāṃ mahāgniskandhaḥ — ayamanayorubhayorvarṇayorabhikrāntataraśca praṇītataraśceti.

tatkiṃ manyasa udāyin, yo vā rātryandhakāratamisrāyāṃ mahāgniskandho yā vā rātryāḥ pratyūṣasamaye viddhe vigatabalāhake deva oṣadhitārakā — anayorubhayorvarṇayoḥ kataro varṇo'bhikrāntataraśca praṇītataraśceti? yeyaṃ bhadanta rātryāḥ pratyūṣasamaye viddhe vigatabalāhake deva oṣadhitārakā — ayamanayorubhayorvarṇayorabhikrāntataraśca praṇītataraśceti.

tatkiṃ manyasa udāyin, yā vā rātryāḥ pratyūṣasamaye viddhe vigatabalāhake deva oṣadhitārakā yo vā tadahyupoṣathe pañcadaśe viddhe vigatabalāhake deve'bhito'rdharātrasamaye candraḥ — anayorubhayorvarṇayoḥ kataro varṇo'bhikrāntataraśca praṇītataraśceti? yo'yaṃ bhadanta tadahyupoṣathe pañcadaśe viddhe vigatabalāhake deve'bhito'rdharātrasamaye candraḥ — ayamanayorubhayorvarṇayorabhikrāntataraśca praṇītataraśceti.

tatkiṃ manyasa udāyin, yo vā tadahyupoṣathe pañcadaśe viddhe vigatabalāhake deve'bhito'rdharātrasamaye candro yo vā varṣāṇāṃ paścime māse śaratsamaye viddhe vigatabalāhake deve'bhito mādhyāhnikasamaye sūryaḥ — anayorubhayorvarṇayoḥ kataro varṇo'bhikrāntataraśca praṇītataraśceti? yo'yaṃ bhadanta varṣāṇāṃ paścime māse śaratsamaye viddhe vigatabalāhake deve'bhito mādhyāhnikasamaye sūryaḥ — ayamanayorubhayorvarṇayorabhikrāntataraśca praṇītataraśceti.

ataḥ khalu ta udāyinbahavo hi bahutarā devā yānanayoścandrasūryayorābhā nānubhavanti, tānahaṃ prajānāmi. atha ca punarahanna vadāmi — yasmādvarṇādanyo varṇa uttarataro vā praṇītataro vā nāstīti. atha ca punastvamudāyin — yo'yaṃ varṇaḥ kṛmeḥ khadyotakānnihīnataraśca pratikṛṣṭataraśca sa paramo varṇa iti vadasi, taṃ ca varṇanna prajñāpayasīti. acchidadbhagavānkathām, acchidatsugataḥ kathāmiti!

kiṃ punastvamudāyinnevaṃ vadasi — acchidadbhagavānkathām, acchidatsugataḥ kathāmiti? asmākaṃ bhadanta sva ācāryaka evaṃ bhavati — ayaṃ paramo varṇaḥ, ayaṃ paramo varṇa iti. te vayaṃ bhadanta bhagavatā sva ācāryake samanuyujyamānāḥ samanugrāhyamāṇāḥ samanubhāṣyamāṇā riktāstucchā aparāddhā iti.

kiṃ punarudāyinnastyekāntasukho lokaḥ, astyākāravatī pratipadekāntasukhasya lokasya sākṣātkriyāyā iti? asmākaṃ bhadanta sva ācāryaka evaṃ bhavati — astyekāntasukho lokaḥ, astyākāravatī pratipadekāntasukhasya lokasya sākṣātkriyāyā iti.

katamā punaḥ sodāyinnākāravatī pratipadekāntasukhasya lokasya sākṣātkriyāyā iti? iha bhadanta kaścitprāṇātipātaṃ prahāya prāṇātipātātprativirato bhavati, adattādānaṃ prahāyādattādānātprativirato bhavati, kāmeṣu mithyācāraṃ prahāya kāmeṣu mithyācārātprativirato bhavati, mṛṣāvādaṃ prahāya mṛṣāvādātprativirato bhavati, anyataraṃ vā punastapoguṇaṃ samādāya vartate. iyaṃ khalu sā bhadantākāravatī pratipadekāntasukhasya lokasya sākṣātkriyāyā iti.

tatkiṃ manyasa udāyin, yasminsamaye prāṇātipātaṃ prahāya prāṇātipātātprativirato bhavati, ekāntasukhī vā tasminsamaya ātmā bhavati sukhaduḥkhī veti? sukhaduḥkhī bhadanta.

tatkiṃ manyasa udāyin, yasminsamaya adattādānaṃ prahāyādattādānātprativirato bhavati, ekāntasukhī vā tasminsamaya ātmā bhavati sukhaduḥkhī veti? sukhaduḥkhī bhadanta.

tatkiṃ manyasa udāyin, yasminsamaye kāmeṣu mithyācāraṃ prahāya kāmeṣu mithyācārātprativirato bhavati, ekāntasukhī vā tasminsamaya ātmā bhavati sukhaduḥkhī veti? sukhaduḥkhī bhadanta.

tatkiṃ manyasa udāyin, yasminsamaye mṛṣāvādaṃ prahāya mṛṣāvādātprativirato bhavati, ekāntasukhī vā tasminsamaya ātmā bhavati sukhaduḥkhī veti? sukhaduḥkhī bhadanta.

tatkiṃ manyasa udāyin, yasminsamaye'nyataraṃ tapoguṇaṃ samādāya vartate, ekāntasukhī vā tasminsamaya ātmā bhavati sukhaduḥkhī veti? sukhaduḥkhī bhadanta.

tatkiṃ manyasa udāyin, api nu khalu vyavakīrṇasukhaduḥkhāṃ pratipadamāgamyaikāntasukhasya lokasya sākṣātkriyā bhavatīti? acchidadbhagavānkathām, acchidatsugataḥ kathāmiti!

kiṃ punastvamudāyinvadasi — acchidadbhagavānkathām, acchidatsugataḥ kathāmiti? asmākaṃ bhadanta sva ācāryaka evaṃ bhavati — astyekāntasukho lokaḥ, astyākāravatī pratipadekāntasukhasya lokasya sākṣātkriyāyā iti. te vayaṃ bhadanta bhagavatā sva ācāryake samanuyujyamānāḥ samanugrāhyamāṇāḥ samanubhāṣyamāṇā riktāstucchā aparāddhā iti.

kiṃ punarbhadantāstyekāntasukho lokaḥ, astyākāravatī pratipadekāntasukhasya lokasya sākṣātkriyāyā iti? asti khalūdāyinnekāntasukho lokaḥ, astyākāravatī pratipadekāntasukhasya lokasya sākṣātkriyāyā iti.

katamā punaḥ sā bhadantākāravatī pratipadekāntasukhasya lokasya sākṣātkriyāyā iti? ihodāyinbhikṣurvivicyaiva kāmebhyaḥ (pūrvavat) prathamaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati, vitarkavicārayorvyupaśamāt (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati, prīteśca virāgāt (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati — iyaṃ khalu sodāyinnākāravatī pratipadekāntasukhasya lokasya sākṣātkriyāyā iti.

na khalu sā bhadantākāravatī pratipadekāntasukhasya lokasya sākṣātkriyāyai, sākṣātkṛto hyasya bhadantaitāvataikāntasukho loko bhavatīti. na khalvasyodāyinnetāvataikāntasukho lokaḥ sākṣātkṛto bhavati, ākāravatī tveva sā pratipadekāntasukhasya lokasya sākṣātkriyāyā iti.

evamukte sakulodāyinaḥ parivrājakasya pariṣadunnādinyuccaśabdamahāśabdābhūt — atra vayamanaśāma sācāryakāḥ, atra vayamanaśāma sācāryakāḥ! na vayamito bhūya uttarataraṃ prajānīma iti.

atha khalu sakulodāyī parivrājakastānparivrājakānalpaśabdānkṛtvā bhagavantametadavocat — kiyatā punarasya bhadantaikāntasukho lokaḥ sākṣātkṛto bhavatīti? ihodāyinbhikṣuḥ sukhasya ca prahāṇāt (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. yāstā devatā ekāntasukhaṃ lokamupapannāstābhirdevatābhiḥ sārdhaṃ saṃtiṣṭhate saṃlapati sāṃkathyaṃ samāpadyate. etāvatā khalvasyodāyinnekāntasukho lokaḥ sākṣātkṛto bhavatīti.

etasya nūnaṃ bhadantaikāntasukhasya lokasya sākṣātkriyāhetorbhikṣavo bhagavati brahmacaryaṃ carantīti? na khalūdāyinnekāntasukhasya lokasya sākṣātkriyāhetorbhikṣavo mayi brahmacaryaṃ caranti. santi khalūdāyinnanya eva dharmā uttaratarāśca praṇītatarāśca yeṣāṃ sākṣātkriyāhetorbhikṣavo mayi brahmacaryaṃ carantīti.

katame punaste bhadanta dharmā uttaratarāśca praṇītatarāśca yeṣāṃ sākṣātkriyāhetorbhikṣavo bhagavati brahmacaryaṃ carantīti? ihodāyiṃstathāgato loka utpadyate'rhansamyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān (pūrvavat) sa imāni pañca nivaraṇāni prahāya cetasa upakleśānprajñāyā durbalīkaraṇānvivicyaiva kāmebhyaḥ (pūrvavat) prathamaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. ayamapi khalūdāyindharma uttarataraśca praṇītataraśca yasya sākṣātkriyāhetorbhikṣavo mayi brahmacaryaṃ caranti.

punaścāparamudāyinbhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamāt (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānaṃ (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānaṃ (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. ayamapi khalūdāyindharma uttarataraśca praṇītataraśca yasya sākṣātkriyāhetorbhikṣavo mayi brahmacaryaṃ caranti.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpte pūrvanivāsānusmṛtijñānāya cittamabhinirnamayati. so'nekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati, tadyathā — ekāmapi jātiṃ dve api jātī (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati. ayamapi khalūdāyindharma uttarataraśca praṇītataraśca yasya sākṣātkriyāhetorbhikṣavo mayi brahmacaryaṃ caranti.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpte sattvānāṃ cyutyupapātajñānāya cittamabhinirnamayati. sa divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣeṇa sattvānpaśyati cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatān (pūrvavat) yathākarmopagānsattvānprajānāti. ayamapi khalūdāyindharma uttarataraśca praṇītataraśca yasya sākṣātkriyāhetorbhikṣavo mayi brahmacaryaṃ caranti.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpta āsravāṇāṃ kṣayajñānāya cittamabhinirnamayati. sa idaṃ duḥkhamiti yathābhūtaṃ prajānāti, ayaṃ duḥkhasamudaya iti (pūrvavat) ayaṃ duḥkhanirodha iti (pūrvavat) iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi (pūrvavat) ima āsravā iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayamāsravasamudaya iti (pūrvavat) ayamāsravanirodha iti (pūrvavat) iyamāsravanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti. tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsravādapi cittaṃ vimucyate, bhavāsravādapi cittaṃ vimucyate, avidyāsravādapi cittaṃ vimucyate. vimukte vimuktamiti jñānaṃ bhavati. kṣīṇā jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryam, kṛtaṃ karaṇīyam, nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānāti. ayamapi khalūdāyindharma uttarataraśca praṇītataraśca yasya sākṣātkriyāhetorbhikṣavo mayi brahmacaryaṃ caranti. ime khalūdāyindharmā uttaratarāśca praṇītatarāśca yeṣāṃ sākṣātkriyāhetorbhikṣavo mayi brahmacaryaṃ carantīti.

evamukte sakulodāyī parivrājako bhagavantametadavocat — abhikrāntaṃ bhadanta, abhikrāntaṃ bhadanta! tadyathāpi bhadanta nikubjitaṃ votkubjayet, praticchannaṃ vā vivṛṇuyāt, mūḍhasya vā mārgamācakṣīta, andhakāre vā tailapradyotaṃ dhārayet — cakṣuṣmanto rūpāṇi drakṣyantīti — evameva bhagavatānekaparyāyeṇa dharmaḥ prakāśitaḥ. eṣo'haṃ bhadanta bhagavantaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca. labheyāhaṃ bhadanta bhagavato'ntike pravrajyām, labheyopasaṃpadamiti.

evamukte sakulodāyinaḥ parivrājakasya pariṣatsakulodāyinaṃ parivrājakametadavocat — mā bhavānudāyiñśramaṇe gautame brahmacaryaṃ cārīt, mā bhavānudāyinnācāryo bhūtvāntevāsivāsaṃ vātsīt. tadyathāpi nāmodakamaṇiko bhūtvodañcanikaḥ syāt, evaṃsaṃpadamidaṃ bhavata udāyino bhaviṣyati. mā bhavānudāyiñśramaṇe gautame brahmacaryaṃ cārīt, mā bhavānudāyinnācāryo bhūtvāntevāsivāsaṃ vātsīditi. iti hīdaṃ sakulodāyinaḥ parivrājakasya pariṣatsakulodāyinaḥ parivrājakasyāntarāyamakārṣīdbhagavati brahmacarya iti.

kṣudrasakulodāyisūtraṃ niṣṭhitaṃ navamam..

← mn78 
mn 
 mn80 →
Search
buddhism/mn/mn79.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51