← mn93 
 mn95 →

MN94 ghoṭamukhasūtram

Summary: The brāhmaṇa Ghoṭamukha expresses doubts about monastic renunciation to Venerable Udena, who responds by presenting the fourfold classification of persons regarding the torment of oneself and others. Persuaded by the ethical sublimity of the disciple who dwells cooled and harmless, Ghoṭamukha embraces the teaching and funds the construction of an assembly hall for the Saṅgha.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे ब्राह्मणवर्गे घोटमुखसूत्रं चतुर्थम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समय आयुष्मानुदयनो वाराणस्यां विहरति स्म क्षेमीयाम्रवने। तेन खलु पुनः समयेन घोटमुखो ब्राह्मणो वाराणसीमनुप्राप्तोऽभूत्केनचिदेव करणीयेन। अथ खलु घोटमुखो ब्राह्मणो जङ्घाविहारमनुचङ्क्रम्यमाणोऽनुविचरन्येन क्षेमीयाम्रवनं तेनोपासंक्रमीत्। तेन खलु पुनः समयेनायुष्मानुदयनोऽभ्यवकाशे चङ्क्रम्यते स्म। अथ खलु घोटमुखो ब्राह्मणो येनायुष्मानुदयनस्तेनोपासंक्रमीत्, उपसंक्रम्यायुष्मतोदयनेन सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यायुष्मन्तमुदयनं चङ्क्रम्यमाणमनुचङ्क्रम्यमाण एवमाह — अम्भोः श्रमण, नास्ति धार्मिकः परिव्राज इति — एवं मेऽत्र भवति, तच्च खलु भवद्रूपाणां वादर्शनाद्यो वा पुनरत्र धर्म इति।

एवमुक्ते — आयुष्मानुदयनश्चङ्क्रमादवरुह्य विहारं प्रविश्य प्रज्ञप्त आसने न्यषदत्। घोटमुखोऽपि खलु ब्राह्मणश्चङ्क्रमादवरुह्य विहारं प्रविश्यैकान्तेऽस्थात्। एकान्ते स्थितं खलु घोटमुखं ब्राह्मणमायुष्मानुदयन एतदवोचत् — संविद्यन्ते खलु ब्राह्मणासनानि, सचेदाकाङ्क्षसि निषीदेति। एतदेव खलु पुनर्वयं भवत उदयनस्यागमयमाना न निषीदामः, कथं हि नाम मादृशः पूर्वमनिमन्त्रित आसने निषत्तव्यं मन्येतेति। अथ खलु घोटमुखो ब्राह्मणोऽन्यतरन्नीचमासनं गृहीत्वैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु घोटमुखो ब्राह्मण आयुष्मन्तमुदयनमेतदवोचत् — अम्भोः श्रमण, नास्ति धार्मिकः परिव्राज इति — एवं मेऽत्र भवति, तच्च खलु भवद्रूपाणां वादर्शनाद्यो वा पुनरत्र धर्म इति। सचेत्खलु पुनर्मे त्वं ब्राह्मणानुज्ञेयमनुजानीयाः प्रतिक्रोष्टव्यं च प्रतिक्रोशेः, यस्य च पुनर्मे भाषितस्यार्थं न जानीया मामेव तत्रोत्तरं प्रतिपृच्छेः — इदं भो उदयन कथम्, अस्य कोऽर्थ इति — एवं कृत्वा स्यान्नावत्र कथासंलाप इति। अनुज्ञेयं खल्वहं भवत उदयनस्यानुज्ञास्यामि प्रतिक्रोष्टव्यं च प्रतिक्रोक्ष्यामि, यस्य च पुनरहं भवत उदयनस्य भाषितस्यार्थं न ज्ञास्यामि भवन्तमेव तत्रोदयनमुत्तरं प्रतिप्रक्ष्यामि — इदं भो उदयन कथम्, अस्य कोऽर्थ इति — एवं कृत्वा भवतु नावत्र कथासंलाप इति।

चत्वार इमे ब्राह्मण पुद्गलाः सन्तः संविद्यमाना लोके। कतमे चत्वारः। इह ब्राह्मण कश्चित्पुद्गल आत्मन्तपो भवत्यात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः। इह पुनर्ब्राह्मण कश्चित्पुद्गलः परन्तपो भवति परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः। इह पुनर्ब्राह्मण कश्चित्पुद्गल आत्मन्तपश्च भवत्यात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः परन्तपश्च परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः। इह पुनर्ब्राह्मण कश्चित्पुद्गलो नैवात्मन्तपो भवति नात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तो न परन्तपो न परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः, सोऽनात्मन्तपोऽपरन्तपो दृष्ट एव धर्मे निश्छातो निर्वृतः शीतीभूतः सुखप्रतिसंवेदी ब्रह्मभूतेनात्मना विहरति। एषां ब्राह्मण चतुर्णां पुद्गलानां कतमस्ते पुद्गलश्चित्तमाराधयतीति।

योऽयं भो उदयन पुद्गल आत्मन्तप आत्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तोऽयं मे पुद्गलश्चित्तं नाराधयति। योऽप्ययं भो उदयन पुद्गलः परन्तपः परपरितापनानुयोगमनुयुक्तोऽयमपि मे पुद्गलश्चित्तं नाराधयति। योऽप्ययं भो उदयन पुद्गल आत्मन्तपश्चात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः परन्तपश्च परपरितापनानुयोगमनुयुक्तोऽयमपि मे पुद्गलश्चित्तं नाराधयति। यश्च खल्वयं भो उदयन पुद्गलो नैवात्मन्तपो नात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तो न परन्तपो न परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः सोऽनात्मन्तपोऽपरन्तपो दृष्ट एव धर्मे निश्छातो निर्वृतः शीतीभूतः सुखप्रतिसंवेदी ब्रह्मभूतेनात्मना विहरत्ययमेव मे पुद्गलश्चित्तमाराधयतीति।

कस्मात्पुनस्ते ब्राह्मणेमे त्रयः पुद्गलाश्चित्तं नाराधयन्तीति। योऽयं भो उदयन पुद्गल आत्मन्तप आत्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः स आत्मानं सुखकामं दुःखप्रतिकूलमातापयति परितापयत्यनेन मेऽयं पुद्गलश्चित्तं नाराधयति। योऽप्ययं भो उदयन पुद्गलः परन्तपः परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः स परं सुखकामं दुःखप्रतिकूलमातापयति परितापयत्यनेन मेऽयं पुद्गलश्चित्तं नाराधयति। योऽप्ययं भो उदयन पुद्गल आत्मन्तपश्चात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः परन्तपश्च परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः स आत्मानं च परं च सुखकामं दुःखप्रतिकूलमातापयति परितापयत्यनेन मेऽयं पुद्गलश्चित्तं नाराधयति। यश्च खल्वयं भो उदयन पुद्गलो नैवात्मन्तपो नात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तो न परन्तपो न परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः सोऽनात्मन्तपोऽपरन्तपो दृष्ट एव धर्मे निश्छातो निर्वृतः शीतीभूतः सुखप्रतिसंवेदी ब्रह्मभूतेनात्मना विहरति, स आत्मानं च परं च सुखकामं दुःखप्रतिकूलं नैवातापयति न परितापयत्यनेन मेऽयं पुद्गलश्चित्तमाराधयतीति।

द्वे इमे ब्राह्मण परिषदौ। कतमे द्वे। इह ब्राह्मण काचित्परिषत्सारक्तरक्ता मणिकुण्डलेषु पुत्रभार्यं पर्येषते, दासीदासं पर्येषते, क्षेत्रवस्तु पर्येषते, जातरूपरजतं पर्येषते।

इह पुनर्ब्राह्मण काचित्परिषदसारक्तरक्ता मणिकुण्डलेषु पुत्रभार्यं प्रहाय दासीदासं प्रहाय क्षेत्रवस्तु प्रहाय जातरूपरजतं प्रहायागारादनगारिकां प्रव्रजिता। सोऽयं ब्राह्मण पुद्गलो नैवात्मन्तपो नात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तो न परन्तपो न परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः, सोऽनात्मन्तपोऽपरन्तपो दृष्ट एव धर्मे निश्छातो निर्वृतः शीतीभूतः सुखप्रतिसंवेदी ब्रह्मभूतेनात्मना विहरति। इह कतमं त्वं ब्राह्मण पुद्गलं कतरस्यां परिषदि बहुलं समनुपश्यसि — या चेयं परिषत्सारक्तरक्ता मणिकुण्डलेषु पुत्रभार्यं पर्येषते दासीदासं पर्येषते क्षेत्रवस्तु पर्येषते जातरूपरजतं पर्येषते, या चेयं परिषदसारक्तरक्ता मणिकुण्डलेषु पुत्रभार्यं प्रहाय दासीदासं प्रहाय क्षेत्रवस्तु प्रहाय जातरूपरजतं प्रहायागारादनगारिकां प्रव्रजितेति।

योऽयं भो उदयन पुद्गलो नैवात्मन्तपो नात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तो न परन्तपो न परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः सोऽनात्मन्तपोऽपरन्तपो दृष्ट एव धर्मे निश्छातो निर्वृतः शीतीभूतः सुखप्रतिसंवेदी ब्रह्मभूतेनात्मना विहरतीममहं पुद्गलं येयं परिषदसारक्तरक्ता मणिकुण्डलेषु पुत्रभार्यं प्रहाय दासीदासं प्रहाय क्षेत्रवस्तु प्रहाय जातरूपरजतं प्रहायागारादनगारिकां प्रव्रजितास्यां परिषदि बहुलं समनुपश्यामीति।

इदानीमेव खलु पुनस्ते ब्राह्मण भाषितम् — वयमेवमाजानीमः — अम्भोः श्रमण, नास्ति धार्मिकः परिव्राज इति, एवं मेऽत्र भवति, तच्च खलु भवद्रूपाणां वादर्शनाद्यो वा पुनरत्र धर्म इति। अद्धा मैषा भो उदयन सानुग्रहा वाग्भाषिता। अस्ति धार्मिकः परिव्राज इति — एवं मेऽत्र भवति, एवं च पुनर्मां भवानुदयनो धारयतु। ये च मे भवतोदयनेन चत्वारः पुद्गलाः संक्षिप्तेनोक्ता विस्तरेणाविभक्ताः, साधु मे भवानुदयन इमांश्चतुरः पुद्गलान्विस्तरेण विभजत्वनुकम्पामुपादायेति। तेन हि ब्राह्मण शृणु, साधु च मनसि कुरु, भाषिष्य इति। एवं भोरिति खलु घोटमुखो ब्राह्मण आयुष्मत उदयनस्य प्रत्यश्रौषीत्। आयुष्मानुदयन एतदवोचत् —

कतमश्च ब्राह्मण पुद्गल आत्मन्तप आत्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः। इह ब्राह्मण कश्चित्पुद्गलोऽचेलको भवति मुक्ताचारो हस्तापलेखनो नैहिभदन्तिको नतिष्ठभदन्तिको नाभिहृतं नोद्दिश्यकृतं न निमन्त्रणं स्वीकरोति। स न कुम्भीमुखात्प्रतिगृह्णाति, न कलोपीमुखात्प्रतिगृह्णाति, नैडकमन्तरं न दण्डमन्तरं न मुसलमन्तरं न द्वयोर्भुञ्जानयोर्न गर्भिण्या न पाययमानाया न पुरुषान्तरगताया न संकीर्तिषु न यत्र श्वोपस्थितो भवति न यत्र मक्षिकाः षण्डषण्डचारिण्यो न मत्स्यं न मांसं न सुरां न मैरेयं न तुषोदकं पिबति। स एकागारिको वा भवत्येकालोपिकः, द्व्यागारिको वा भवति द्व्यालोपिकः (पूर्ववत्) सप्तागारिको वा भवति सप्तालोपिकः, एकयापि दत्त्या यापयति, द्वाभ्यामपि दत्तिभ्यां यापयति (पूर्ववत्) सप्तभिरपि दत्तिभिर्यापयति, एकाहिकमप्याहारमाहारयति, द्व्याहिकमप्याहारमाहारयति (पूर्ववत्) सप्ताहिकमप्याहारमाहारयति — इत्येवंरूपमर्धमासिकं पर्यायभक्तभोजनानुयोगमनुयुक्तो विहरति। स शाकभक्षो वा भवति श्यामाकभक्षो वा भवति नीवारभक्षो वा भवति दर्दुरभक्षो वा भवति हठभक्षो वा भवति कणभक्षो वा भवत्याचामभक्षो वा भवति पिण्याकभक्षो वा भवति तृणभक्षो वा भवति गोमयभक्षो वा भवति वनमूलफलाहारो यापयति प्रवृत्तफलभोजी। स शाणान्यपि धारयति मृषाणान्यपि धारयति शवदूष्याण्यपि धारयति पांसुकूलान्यपि धारयति तिरीटान्यपि धारयत्यजिनमपि धारयत्यजिनक्षिपमपि धारयति कुशचीरमपि धारयति वाकचीरमपि धारयति फलकचीरमपि धारयति केशकम्बलमपि धारयति वालकम्बलमपि धारयत्युलूकपक्षमपि धारयति, केशश्मश्रुलोचकोऽपि भवति केशश्मश्रुलोचनानुयोगमनुयुक्तः, ऊर्ध्वस्थिकोऽपि भवत्यासनप्रतिक्षिप्तः, उत्कुटुकिकोऽपि भवत्युत्कुटुकप्रधानमनुयुक्तः, कण्टकापाश्रयिकोऽपि भवति कण्टकापाश्रये शय्यां कल्पयति, सायंतृतीयकमप्युदकावरोहणानुयोगमनुयुक्तो विहरति — इत्येवंरूपमनेकविधं कायस्यातापनपरितापनानुयोगमनुयुक्तो विहरति। अयमुच्यते ब्राह्मण पुद्गल आत्मन्तप आत्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः।

कतमश्च ब्राह्मण पुद्गलः परन्तपः परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः। इह ब्राह्मण कश्चित्पुद्गल औरभ्रिको भवति सौकरिकः शाकुनिको मार्गिको लुब्धो मत्स्यघातकश्चौरश्चौरघातको गोघातको बन्धनागारिकः — ये वा पुनरन्येऽपि केचित्क्रूरकर्मान्ताः। अयमुच्यते ब्राह्मण पुद्गलः परन्तपः परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः।

कतमश्च ब्राह्मण पुद्गल आत्मन्तपश्चात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः परन्तपश्च परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः। इह ब्राह्मण कश्चित्पुद्गलो राजा वा भवति क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो ब्राह्मणो वा महाशालः। स पुरस्तान्नगरस्य नवं संस्थागारं कारयित्वा केशश्मश्र्ववतार्य खराजिनं निवास्य सर्पिस्तैलेन कायमभ्यज्य मृगविषाणेन पृष्ठं कण्डूयमानो नवं संस्थागारं प्रविशति सार्धं महिष्या ब्राह्मणेन च पुरोहितेन। स तत्रानन्तरहितायां भूमौ हरितोपलिप्तायां शय्यां कल्पयति। एकस्या गोः सरूपवत्साया यदेकस्मिन्स्तने क्षीरं भवति तेन राजा यापयति, यद्द्वितीये स्तने क्षीरं भवति तेन महिषी यापयति, यत्तृतीये स्तने क्षीरं भवति तेन ब्राह्मणः पुरोहितो यापयति, यच्चतुर्थे स्तने क्षीरं भवति तेनाग्निं जुहोत्यवशेषेण वत्सको यापयति। स एवमाह — एतावन्त ऋषभा हन्यन्तां यज्ञार्थाय, एतावन्तो वत्सतरा हन्यन्तां यज्ञार्थाय, एतावत्यो वत्सतर्यो हन्यन्तां यज्ञार्थाय, एतावन्तोऽजा हन्यन्तां यज्ञार्थाय, एतावन्त उरभ्रा हन्यन्तां यज्ञार्थाय, एतावन्तोऽश्वा हन्यन्तां यज्ञार्थाय, एतावन्तो वृक्षाश्छिद्यन्तां यूपार्थाय, एतावन्तो दर्भा लूयन्तां बर्हिरर्थायेति। येऽप्यस्य ते भवन्ति दासा इति वा प्रेष्या इति वा कर्मकरा इति वा तेऽपि दण्डतर्जिता भयतर्जिता अश्रुमुखा रुदन्तः परिकर्माणि कुर्वन्ति। अयमुच्यते ब्राह्मण पुद्गल आत्मन्तपश्चात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः परन्तपश्च परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः।

कतमश्च ब्राह्मण पुद्गलो नैवात्मन्तपो नात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तो न परन्तपो न परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः, सोऽनात्मन्तपोऽपरन्तपो दृष्ट एव धर्मे निश्छातो निर्वृतः शीतीभूतः सुखप्रतिसंवेदी ब्रह्मभूतेनात्मना विहरति। इह ब्राह्मण तथागतो लोक उत्पद्यतेऽर्हन्सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान्। स इमं लोकं सदेवकं समारकं सब्रह्मकं सश्रमणब्राह्मणीं प्रजां सदेवमनुष्यां स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयति। स धर्मं देशयत्यादिकल्याणं मध्येकल्याणं पर्यवसानकल्याणं सार्थं सव्यञ्जनं केवलपरिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं प्रकाशयति। तं धर्मं शृणोति गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वान्यतरस्मिन्वा कुले प्रत्याजातः। स तं धर्मं श्रुत्वा तथागते श्रद्धां प्रतिलभते। स तेन श्रद्धाप्रतिलाभेन समन्वागत इति प्रतिसंचष्टे — संबाधो गृहावासो रजःपथोऽभ्यवकाशः प्रव्रज्या, नेदं सुकरमगारमध्यावसतैकान्तपरिपूर्णमेकान्तपरिशुद्धं शङ्खलिखितं ब्रह्मचर्यं चरितुम्, यन्नूनमहं केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजेयमिति। सोऽपरेण समयेनाल्पं वा भोगस्कन्धं प्रहाय महान्तं वा भोगस्कन्धं प्रहायाल्पं वा ज्ञातिपरिवर्तं प्रहाय महान्तं वा ज्ञातिपरिवर्तं प्रहाय केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजति। स एवं प्रव्रजितः सन्भिक्षूणां शिक्षासाजीवसमापन्नः प्राणातिपातं प्रहाय प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति निहितदण्डो निहितशस्त्रो लज्जी दयापन्नः सर्वप्राणभूतहितानुकम्पी विहरति।

अदत्तादानं प्रहायादत्तादानात्प्रतिविरतो भवति दत्तादायी दत्तप्रतिकाङ्क्ष्यस्तेनेन शुचिभूतेनात्मना विहरति।

अब्रह्मचर्यं प्रहाय ब्रह्मचारी भवत्याराच्चारी विरतो मैथुनाद्ग्राम्यधर्मात्।

मृषावादं प्रहाय मृषावादात्प्रतिविरतो भवति सत्यवादी सत्यसंधः स्थितः प्रत्ययिकोऽविसंवादको लोकस्य।

पिशुनां वाचं प्रहाय पिशुनाया वाचः प्रतिविरतो भवति, इतः श्रुत्वा नामुत्राख्यातैषां भेदायामुत्र वा श्रुत्वा नैषामाख्यातामूषां भेदाय, इति भिन्नानां वा संधाता सहितानां वानुप्रदाता समग्रारामः समग्ररतः समग्रनन्दी समग्रकरणीं वाचं भाषिता भवति।

परुषां वाचं प्रहाय परुषाया वाचः प्रतिविरतो भवति, या सा वागनेला कर्णसुखा प्रेमणीया हृदयंगमा पौरी बहुजनकान्ता बहुजनमनापा तथारूपां वाचं भाषिता भवति।

संभिन्नप्रलापं प्रहाय संभिन्नप्रलापात्प्रतिविरतो भवति कालवादी भूतवाद्यर्थवादी धर्मवादी विनयवादी निधानवतीं वाचं भाषिता कालेन सापदेशां पर्यन्तवतीमर्थसंहिताम्।

स बीजग्रामभूतग्रामसमारम्भात्प्रतिविरतो भवति। एकभक्तिको भवति रात्र्युपरतो विरतो विकालभोजनात्। नृत्यगीतवादितविसूकदर्शनात्प्रतिविरतो भवति। मालागन्धविलेपनधारणमण्डनविभूषणस्थानात्प्रतिविरतो भवति। उच्चाशयनमहाशयनात्प्रतिविरतो भवति। जातरूपरजतप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। आमकधान्यप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। आमकमांसप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। स्त्रीकुमारिकाप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। दासीदासप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। अजैडकप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। कुक्कुटसूकरप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। हस्तिगवाश्ववडवाप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। क्षेत्रवस्तुप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। दौत्यप्रैष्यगमनानुयोगात्प्रतिविरतो भवति। क्रयविक्रयात्प्रतिविरतो भवति। तुलाकूटकांस्यकूटमानकूटात्प्रतिविरतो भवति। उत्कोटनवञ्चननिकृतिसाचियोगात्प्रतिविरतो भवति। छेदनवधबन्धनविपरामोषालोपसहसाकारात्प्रतिविरतो भवति।

स संतुष्टो भवति कायपरिहारिकेण चीवरेण कुक्षिपरिहारिकेण पिण्डपातेन। स येन येनैव प्रक्रामति समादायैव प्रक्रामति। तद्यथापि नाम पक्षी शकुनो येन येनैव डयते सपत्रभार एव डयते, एवमेव भिक्षुः संतुष्टो भवति कायपरिहारिकेण चीवरेण कुक्षिपरिहारिकेण पिण्डपातेन, स येन येनैव प्रक्रामति समादायैव प्रक्रामति। सोऽनेनार्येण शीलस्कन्धेन समन्वागतोऽध्यात्ममनवद्यसुखं प्रतिसंवेदयति।

स चक्षुषा रूपं दृष्ट्वा न निमित्तग्राही भवति नानुव्यञ्जनग्राही, यतोऽधिकरणमेनं चक्षुरिन्द्रियमसंवृतं विहरन्तमभिध्यादौर्मनस्याः पापका अकुशला धर्मा अन्वास्रवेयुस्तस्य संवराय प्रतिपद्यते, रक्षति चक्षुरिन्द्रियम्, चक्षुरिन्द्रिये संवरमापद्यते। श्रोत्रेण शब्दं श्रुत्वा (पूर्ववत्) घ्राणेन गन्धं घ्रात्वा (पूर्ववत्) जिह्वया रसमास्वाद्य (पूर्ववत्) कायेन स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा (पूर्ववत्) मनसा धर्मं विज्ञाय न निमित्तग्राही भवति नानुव्यञ्जनग्राही, यतोऽधिकरणमेनं मनइन्द्रियमसंवृतं विहरन्तमभिध्यादौर्मनस्याः पापका अकुशला धर्मा अन्वास्रवेयुस्तस्य संवराय प्रतिपद्यते, रक्षति मनइन्द्रियम्, मनइन्द्रिये संवरमापद्यते। सोऽनेनार्येणेन्द्रियसंवरेण समन्वागतोऽध्यात्ममव्यासेकसुखं प्रतिसंवेदयति।

सोऽभिक्रान्ते प्रतिक्रान्ते संप्रजानकारी भवत्यालोकिते विलोकिते संप्रजानकारी भवति समिञ्जिते प्रसारिते संप्रजानकारी भवति संघाटीपात्रचीवरधारणे संप्रजानकारी भवत्यशिते पीते खादित आस्वादिते संप्रजानकारी भवत्युच्चारप्रस्रावकर्मणि संप्रजानकारी भवति गते स्थिते निषण्णे सुप्ते जागृते भाषिते तूष्णीम्भावे संप्रजानकारी भवति।

सोऽनेन चार्येण शीलस्कन्धेन समन्वागतोऽनया चार्यया संतुष्ट्या समन्वागतोऽनेन चार्येणेन्द्रियसंवरेण समन्वागतोऽनेन चार्येण स्मृतिसंप्रजन्येन समन्वागतो विविक्तं शयनासनं भजतेऽरण्यं वृक्षमूलं पर्वतं कन्दरं गिरिगुहां श्मशानं वनप्रस्थमभ्यवकाशं पलालपुञ्जम्। स पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्तो निषीदति पर्यङ्कमाभुज्य ऋजुं कायं प्रणिधाय प्रतिमुखीं स्मृतिमुपस्थाप्य। सोऽभिध्यां लोके प्रहाय विगताभिध्येन चेतसा विहरत्यभिध्यायाश्चित्तं परिशोधयति, व्यापादप्रदोषं प्रहायाव्यापन्नचित्तो विहरति सर्वप्राणभूतहितानुकम्पी व्यापादप्रदोषाच्चित्तं परिशोधयति, स्त्यानमिद्धं प्रहाय विगतस्त्यानमिद्धो विहरत्यालोकसंज्ञी स्मृतः संप्रजानन्स्त्यानमिद्धाच्चित्तं परिशोधयति, औद्धत्यकौकृत्यं प्रहायानुद्धतो विहरत्यध्यात्मं व्युपशान्तचित्त औद्धत्यकौकृत्याच्चित्तं परिशोधयति, विचिकित्सां प्रहाय तीर्णविचिकित्सो विहरत्यकथंकथी कुशलेषु धर्मेषु विचिकित्सायाश्चित्तं परिशोधयति।

स इमानि पञ्च नीवरणानि प्रहाय चेतस उपक्लेशान्प्रज्ञाया दुर्बलीकरणान्विविक्त एव कामैर्विविक्तः पापकैरकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं संप्रसादनं चेतस एकोतिभावमवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। प्रीतेश्च विरागादुपेक्षकश्च विहरति स्मृतश्च संप्रजानन्सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयति यत्तदार्या आचक्षत उपेक्षकः स्मृतिमान्सुखविहारीति तृतीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। सुखस्य च प्रहाणाद्दुःखस्य च प्रहाणात्पूर्वमेव सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तंगमाददुःखमसुखमुपेक्षास्मृतिपरिशुद्धिं चतुर्थं ध्यानमुपसंपद्य विहरति।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनेञ्ज्यप्राप्ते पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। सोऽनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति — तद्यथेदम् — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती तिस्रोऽपि जातीश्चतस्रोऽपि जातीः पञ्चापि जातीर्दशापि जातीर्विंशतिमपि जातीस्त्रिंशतमपि जातीश्चत्वारिंशतमपि जातीः पञ्चाशतमपि जातीर्जातिशतमपि जातिसहस्रमपि जातिशतसहस्रमप्यनेकानपि संवर्तकल्पाननेकानपि विवर्तकल्पाननेकानपि संवर्तविवर्तकल्पान् — अमुत्रासमेवंनामा एवंगोत्र एवंवर्ण एवमाहार एवंमुखदुःखप्रतिसंवेद्येवमायुःपर्यन्तः, स ततश्च्युतोऽमुत्रोदपादिषम्, तत्राप्यासमेवंनामा एवंगोत्र एवंवर्ण एवमाहार एवंसुखदुःखप्रतिसंवेद्येवमायुःपर्यन्तः, स ततश्च्युत इहोपपन्न इति। इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनेञ्ज्यप्राप्ते सत्त्वानां च्युत्युपपादज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। स दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानाति — इमे बत भवन्तः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन समन्वागताः (पूर्ववत्) आर्याणामुपवादका मिथ्यादृष्टिका मिथ्यादृष्टिकर्मसमादानास्ते कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपन्नाः, इमे वा पुनर्भवन्तः सत्त्वाः कायसुचरितेन समन्वागताः (पूर्ववत्) आर्याणामनुपवादकाः सम्यग्दृष्टिकाः सम्यग्दृष्टिकर्मसमादानास्ते कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपन्ना इति। इति दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानाति।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनेञ्ज्यप्राप्त आसवानां क्षयज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। स इदं दुःखमिति यथाभूतं प्रजानाति, अयं दुःखसमुदय इति यथाभूतं प्रजानाति, अयं दुःखनिरोध इति यथाभूतं प्रजानाति, इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतं प्रजानाति, इम आसवा इति यथाभूतं प्रजानाति, अयमासवसमुदय इति यथाभूतं प्रजानाति, अयमासवनिरोध इति यथाभूतं प्रजानाति, इयमासवनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतं प्रजानाति। तस्यैवं जानत एवं पश्यतः कामासवादपि चित्तं विमुच्यते भवासवादपि चित्तं विमुच्यतेऽविद्यासवादपि चित्तं विमुच्यते। विमुक्ते विमुक्तमिति ज्ञानं भवति। क्षीणा जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं कृतं करणीयं नापरमित्थंभावायेति प्रजानाति।

अयमुच्यते ब्राह्मण पुद्गलो नैवात्मन्तपो नात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तो न परन्तपो न परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः, सोऽनात्मन्तपोऽपरन्तपो दृष्ट एव धर्मे निश्छातो निर्वृतः शीतीभूतः सुखप्रतिसंवेदी ब्रह्मभूतेनात्मना विहरतीति।

एवमुक्ते घोटमुखो ब्राह्मण आयुष्मन्तमुदयनमेतदवोचत् — अभिक्रान्तं भो उदयन, अभिक्रान्तं भो उदयन। तद्यथापि भो उदयन निकुब्जितं वोत्कुब्जयेत्प्रतिच्छन्नं वा विवृणुयान्मूढस्य वा मार्गमाचक्षीतान्धकारे वा तैलप्रद्योतं धारयेच्चक्षुष्मन्तो रूपाणि द्रक्ष्यन्तीत्येवमेव भवतोदयनेनानेकपर्यायेण धर्मः प्रकाशितः। एषोऽहं भवन्तमुदयनं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसंघं च। उपासकं मां भवानुदयनो धारयत्वद्याग्रेण प्राणोपेतं शरणं गतमिति। मा खलु मां त्वं ब्राह्मण शरणं गमः, तमेव भगवन्तं शरणं गच्छ यमहं शरणं गत इति। कुत्र पुनर्भो उदयनैतर्हि स भवान्गौतमो विहरत्यर्हन्सम्यक्संबुद्ध इति। परिनिर्वृतः खलु ब्राह्मणैतर्हि स भगवानर्हन्सम्यक्संबुद्ध इति।

सचेदपि वयं भो उदयन शृणुयाम तं भवन्तं गौतमं दशसु योजनेषु, दशापि वयं योजनानि गच्छेम तस्य भवतो गौतमस्य दर्शनायार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य। सचेदपि वयं भो उदयन शृणुयाम तं भवन्तं गौतमं विंशतौ योजनेषु (पूर्ववत्) त्रिंशति योजनेषु (पूर्ववत्) चत्वारिंशति योजनेषु (पूर्ववत्) पञ्चाशति योजनेषु, पञ्चाशतमपि वयं योजनानि गच्छेम तस्य भवतो गौतमस्य दर्शनायार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य। योजनशते चेदपि वयं भो उदयन शृणुयाम तं भवन्तं गौतमम्, योजनशतमपि वयं गच्छेम तस्य भवतो गौतमस्य दर्शनायार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य।

यतश्च खलु भो उदयन परिनिर्वृतः स भवान्गौतमः, परिनिर्वृतमपि वयं तं भवन्तं गौतमं शरणं गच्छामो धर्मं च भिक्षुसंघं च। उपासकं मां भवानुदयनो धारयत्वद्याग्रेण प्राणोपेतं शरणं गतम्। अस्ति च मे भो उदयनाङ्गराजो दैवसिकीं नित्यभिक्षां ददाति, ततोऽहं भवत उदयनस्यैकां नित्यभिक्षां ददामीति। किं पुनस्ते ब्राह्मणाङ्गराजो दैवसिकीं नित्यभिक्षां ददातीति। पञ्च भो उदयन कार्षापणशतानीति। न खलु नो ब्राह्मण कल्पते जातरूपरजतं प्रतिग्रहीतुमिति। सचेत्तद्भवत उदयनस्य न कल्पते विहारं भवत उदयनस्य कारयिष्यामीति। सचेत्खलु मे त्वं ब्राह्मण विहारं कारयितुकामः, पाटलिपुत्रे संघस्योपस्थानशालां कारयेति। अनेनाप्यहं भवत उदयनस्य भूयस्या मात्रयात्तमना अभिराद्धो यन्मां भवानुदयनः संघे दाने समादापयति। एषोऽहं भो उदयनैतया च नित्यभिक्षयापरया च नित्यभिक्षया पाटलिपुत्रे संघस्योपस्थानशालां कारयिष्यामीति। अथ खलु घोटमुखो ब्राह्मण एतया च नित्यभिक्षयापरया च नित्यभिक्षया पाटलिपुत्रे संघस्योपस्थानशालामचीकरत्। सैतर्हि घोटमुखीत्युच्यत इति।

घोटमुखसूत्रं निष्ठितं चतुर्थम्।

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe brāhmaṇavarge ghoṭamukhasūtraṃ caturtham

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaya āyuṣmānudayano vārāṇasyāṃ viharati sma kṣemīyāmravane. tena khalu punaḥ samayena ghoṭamukho brāhmaṇo vārāṇasīmanuprāpto'bhūtkenacideva karaṇīyena. atha khalu ghoṭamukho brāhmaṇo jaṅghāvihāramanucaṅkramyamāṇo'nuvicaranyena kṣemīyāmravanaṃ tenopāsaṃkramīt. tena khalu punaḥ samayenāyuṣmānudayano'bhyavakāśe caṅkramyate sma. atha khalu ghoṭamukho brāhmaṇo yenāyuṣmānudayanastenopāsaṃkramīt, upasaṃkramyāyuṣmatodayanena sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryāyuṣmantamudayanaṃ caṅkramyamāṇamanucaṅkramyamāṇa evamāha — ambhoḥ śramaṇa, nāsti dhārmikaḥ parivrāja iti — evaṃ me'tra bhavati, tacca khalu bhavadrūpāṇāṃ vādarśanādyo vā punaratra dharma iti.

evamukte — āyuṣmānudayanaścaṅkramādavaruhya vihāraṃ praviśya prajñapta āsane nyaṣadat. ghoṭamukho'pi khalu brāhmaṇaścaṅkramādavaruhya vihāraṃ praviśyaikānte'sthāt. ekānte sthitaṃ khalu ghoṭamukhaṃ brāhmaṇamāyuṣmānudayana etadavocat — saṃvidyante khalu brāhmaṇāsanāni, sacedākāṅkṣasi niṣīdeti. etadeva khalu punarvayaṃ bhavata udayanasyāgamayamānā na niṣīdāmaḥ, kathaṃ hi nāma mādṛśaḥ pūrvamanimantrita āsane niṣattavyaṃ manyeteti. atha khalu ghoṭamukho brāhmaṇo'nyatarannīcamāsanaṃ gṛhītvaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu ghoṭamukho brāhmaṇa āyuṣmantamudayanametadavocat — ambhoḥ śramaṇa, nāsti dhārmikaḥ parivrāja iti — evaṃ me'tra bhavati, tacca khalu bhavadrūpāṇāṃ vādarśanādyo vā punaratra dharma iti. sacetkhalu punarme tvaṃ brāhmaṇānujñeyamanujānīyāḥ pratikroṣṭavyaṃ ca pratikrośeḥ, yasya ca punarme bhāṣitasyārthaṃ na jānīyā māmeva tatrottaraṃ pratipṛccheḥ — idaṃ bho udayana katham, asya ko'rtha iti — evaṃ kṛtvā syānnāvatra kathāsaṃlāpa iti. anujñeyaṃ khalvahaṃ bhavata udayanasyānujñāsyāmi pratikroṣṭavyaṃ ca pratikrokṣyāmi, yasya ca punarahaṃ bhavata udayanasya bhāṣitasyārthaṃ na jñāsyāmi bhavantameva tatrodayanamuttaraṃ pratiprakṣyāmi — idaṃ bho udayana katham, asya ko'rtha iti — evaṃ kṛtvā bhavatu nāvatra kathāsaṃlāpa iti.

catvāra ime brāhmaṇa pudgalāḥ santaḥ saṃvidyamānā loke. katame catvāraḥ. iha brāhmaṇa kaścitpudgala ātmantapo bhavatyātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ. iha punarbrāhmaṇa kaścitpudgalaḥ parantapo bhavati paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ. iha punarbrāhmaṇa kaścitpudgala ātmantapaśca bhavatyātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ parantapaśca paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ. iha punarbrāhmaṇa kaścitpudgalo naivātmantapo bhavati nātmaparitāpanānuyogamanuyukto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ, so'nātmantapo'parantapo dṛṣṭa eva dharme niśchāto nirvṛtaḥ śītībhūtaḥ sukhapratisaṃvedī brahmabhūtenātmanā viharati. eṣāṃ brāhmaṇa caturṇāṃ pudgalānāṃ katamaste pudgalaścittamārādhayatīti.

yo'yaṃ bho udayana pudgala ātmantapa ātmaparitāpanānuyogamanuyukto'yaṃ me pudgalaścittaṃ nārādhayati. yo'pyayaṃ bho udayana pudgalaḥ parantapaḥ paraparitāpanānuyogamanuyukto'yamapi me pudgalaścittaṃ nārādhayati. yo'pyayaṃ bho udayana pudgala ātmantapaścātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ parantapaśca paraparitāpanānuyogamanuyukto'yamapi me pudgalaścittaṃ nārādhayati. yaśca khalvayaṃ bho udayana pudgalo naivātmantapo nātmaparitāpanānuyogamanuyukto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ so'nātmantapo'parantapo dṛṣṭa eva dharme niśchāto nirvṛtaḥ śītībhūtaḥ sukhapratisaṃvedī brahmabhūtenātmanā viharatyayameva me pudgalaścittamārādhayatīti.

kasmātpunaste brāhmaṇeme trayaḥ pudgalāścittaṃ nārādhayantīti. yo'yaṃ bho udayana pudgala ātmantapa ātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ sa ātmānaṃ sukhakāmaṃ duḥkhapratikūlamātāpayati paritāpayatyanena me'yaṃ pudgalaścittaṃ nārādhayati. yo'pyayaṃ bho udayana pudgalaḥ parantapaḥ paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ sa paraṃ sukhakāmaṃ duḥkhapratikūlamātāpayati paritāpayatyanena me'yaṃ pudgalaścittaṃ nārādhayati. yo'pyayaṃ bho udayana pudgala ātmantapaścātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ parantapaśca paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ sa ātmānaṃ ca paraṃ ca sukhakāmaṃ duḥkhapratikūlamātāpayati paritāpayatyanena me'yaṃ pudgalaścittaṃ nārādhayati. yaśca khalvayaṃ bho udayana pudgalo naivātmantapo nātmaparitāpanānuyogamanuyukto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ so'nātmantapo'parantapo dṛṣṭa eva dharme niśchāto nirvṛtaḥ śītībhūtaḥ sukhapratisaṃvedī brahmabhūtenātmanā viharati, sa ātmānaṃ ca paraṃ ca sukhakāmaṃ duḥkhapratikūlaṃ naivātāpayati na paritāpayatyanena me'yaṃ pudgalaścittamārādhayatīti.

dve ime brāhmaṇa pariṣadau. katame dve. iha brāhmaṇa kācitpariṣatsāraktaraktā maṇikuṇḍaleṣu putrabhāryaṃ paryeṣate, dāsīdāsaṃ paryeṣate, kṣetravastu paryeṣate, jātarūparajataṃ paryeṣate.

iha punarbrāhmaṇa kācitpariṣadasāraktaraktā maṇikuṇḍaleṣu putrabhāryaṃ prahāya dāsīdāsaṃ prahāya kṣetravastu prahāya jātarūparajataṃ prahāyāgārādanagārikāṃ pravrajitā. so'yaṃ brāhmaṇa pudgalo naivātmantapo nātmaparitāpanānuyogamanuyukto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ, so'nātmantapo'parantapo dṛṣṭa eva dharme niśchāto nirvṛtaḥ śītībhūtaḥ sukhapratisaṃvedī brahmabhūtenātmanā viharati. iha katamaṃ tvaṃ brāhmaṇa pudgalaṃ katarasyāṃ pariṣadi bahulaṃ samanupaśyasi — yā ceyaṃ pariṣatsāraktaraktā maṇikuṇḍaleṣu putrabhāryaṃ paryeṣate dāsīdāsaṃ paryeṣate kṣetravastu paryeṣate jātarūparajataṃ paryeṣate, yā ceyaṃ pariṣadasāraktaraktā maṇikuṇḍaleṣu putrabhāryaṃ prahāya dāsīdāsaṃ prahāya kṣetravastu prahāya jātarūparajataṃ prahāyāgārādanagārikāṃ pravrajiteti.

yo'yaṃ bho udayana pudgalo naivātmantapo nātmaparitāpanānuyogamanuyukto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ so'nātmantapo'parantapo dṛṣṭa eva dharme niśchāto nirvṛtaḥ śītībhūtaḥ sukhapratisaṃvedī brahmabhūtenātmanā viharatīmamahaṃ pudgalaṃ yeyaṃ pariṣadasāraktaraktā maṇikuṇḍaleṣu putrabhāryaṃ prahāya dāsīdāsaṃ prahāya kṣetravastu prahāya jātarūparajataṃ prahāyāgārādanagārikāṃ pravrajitāsyāṃ pariṣadi bahulaṃ samanupaśyāmīti.

idānīmeva khalu punaste brāhmaṇa bhāṣitam — vayamevamājānīmaḥ — ambhoḥ śramaṇa, nāsti dhārmikaḥ parivrāja iti, evaṃ me'tra bhavati, tacca khalu bhavadrūpāṇāṃ vādarśanādyo vā punaratra dharma iti. addhā maiṣā bho udayana sānugrahā vāgbhāṣitā. asti dhārmikaḥ parivrāja iti — evaṃ me'tra bhavati, evaṃ ca punarmāṃ bhavānudayano dhārayatu. ye ca me bhavatodayanena catvāraḥ pudgalāḥ saṃkṣiptenoktā vistareṇāvibhaktāḥ, sādhu me bhavānudayana imāṃścaturaḥ pudgalānvistareṇa vibhajatvanukampāmupādāyeti. tena hi brāhmaṇa śṛṇu, sādhu ca manasi kuru, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhoriti khalu ghoṭamukho brāhmaṇa āyuṣmata udayanasya pratyaśrauṣīt. āyuṣmānudayana etadavocat —

katamaśca brāhmaṇa pudgala ātmantapa ātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ. iha brāhmaṇa kaścitpudgalo'celako bhavati muktācāro hastāpalekhano naihibhadantiko natiṣṭhabhadantiko nābhihṛtaṃ noddiśyakṛtaṃ na nimantraṇaṃ svīkaroti. sa na kumbhīmukhātpratigṛhṇāti, na kalopīmukhātpratigṛhṇāti, naiḍakamantaraṃ na daṇḍamantaraṃ na musalamantaraṃ na dvayorbhuñjānayorna garbhiṇyā na pāyayamānāyā na puruṣāntaragatāyā na saṃkīrtiṣu na yatra śvopasthito bhavati na yatra makṣikāḥ ṣaṇḍaṣaṇḍacāriṇyo na matsyaṃ na māṃsaṃ na surāṃ na maireyaṃ na tuṣodakaṃ pibati. sa ekāgāriko vā bhavatyekālopikaḥ, dvyāgāriko vā bhavati dvyālopikaḥ (pūrvavat) saptāgāriko vā bhavati saptālopikaḥ, ekayāpi dattyā yāpayati, dvābhyāmapi dattibhyāṃ yāpayati (pūrvavat) saptabhirapi dattibhiryāpayati, ekāhikamapyāhāramāhārayati, dvyāhikamapyāhāramāhārayati (pūrvavat) saptāhikamapyāhāramāhārayati — ityevaṃrūpamardhamāsikaṃ paryāyabhaktabhojanānuyogamanuyukto viharati. sa śākabhakṣo vā bhavati śyāmākabhakṣo vā bhavati nīvārabhakṣo vā bhavati dardurabhakṣo vā bhavati haṭhabhakṣo vā bhavati kaṇabhakṣo vā bhavatyācāmabhakṣo vā bhavati piṇyākabhakṣo vā bhavati tṛṇabhakṣo vā bhavati gomayabhakṣo vā bhavati vanamūlaphalāhāro yāpayati pravṛttaphalabhojī. sa śāṇānyapi dhārayati mṛṣāṇānyapi dhārayati śavadūṣyāṇyapi dhārayati pāṃsukūlānyapi dhārayati tirīṭānyapi dhārayatyajinamapi dhārayatyajinakṣipamapi dhārayati kuśacīramapi dhārayati vākacīramapi dhārayati phalakacīramapi dhārayati keśakambalamapi dhārayati vālakambalamapi dhārayatyulūkapakṣamapi dhārayati, keśaśmaśrulocako'pi bhavati keśaśmaśrulocanānuyogamanuyuktaḥ, ūrdhvasthiko'pi bhavatyāsanapratikṣiptaḥ, utkuṭukiko'pi bhavatyutkuṭukapradhānamanuyuktaḥ, kaṇṭakāpāśrayiko'pi bhavati kaṇṭakāpāśraye śayyāṃ kalpayati, sāyaṃtṛtīyakamapyudakāvarohaṇānuyogamanuyukto viharati — ityevaṃrūpamanekavidhaṃ kāyasyātāpanaparitāpanānuyogamanuyukto viharati. ayamucyate brāhmaṇa pudgala ātmantapa ātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ.

katamaśca brāhmaṇa pudgalaḥ parantapaḥ paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ. iha brāhmaṇa kaścitpudgala aurabhriko bhavati saukarikaḥ śākuniko mārgiko lubdho matsyaghātakaścauraścauraghātako goghātako bandhanāgārikaḥ — ye vā punaranye'pi kecitkrūrakarmāntāḥ. ayamucyate brāhmaṇa pudgalaḥ parantapaḥ paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ.

katamaśca brāhmaṇa pudgala ātmantapaścātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ parantapaśca paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ. iha brāhmaṇa kaścitpudgalo rājā vā bhavati kṣatriyo mūrdhābhiṣikto brāhmaṇo vā mahāśālaḥ. sa purastānnagarasya navaṃ saṃsthāgāraṃ kārayitvā keśaśmaśrvavatārya kharājinaṃ nivāsya sarpistailena kāyamabhyajya mṛgaviṣāṇena pṛṣṭhaṃ kaṇḍūyamāno navaṃ saṃsthāgāraṃ praviśati sārdhaṃ mahiṣyā brāhmaṇena ca purohitena. sa tatrānantarahitāyāṃ bhūmau haritopaliptāyāṃ śayyāṃ kalpayati. ekasyā goḥ sarūpavatsāyā yadekasminstane kṣīraṃ bhavati tena rājā yāpayati, yaddvitīye stane kṣīraṃ bhavati tena mahiṣī yāpayati, yattṛtīye stane kṣīraṃ bhavati tena brāhmaṇaḥ purohito yāpayati, yaccaturthe stane kṣīraṃ bhavati tenāgniṃ juhotyavaśeṣeṇa vatsako yāpayati. sa evamāha — etāvanta ṛṣabhā hanyantāṃ yajñārthāya, etāvanto vatsatarā hanyantāṃ yajñārthāya, etāvatyo vatsataryo hanyantāṃ yajñārthāya, etāvanto'jā hanyantāṃ yajñārthāya, etāvanta urabhrā hanyantāṃ yajñārthāya, etāvanto'śvā hanyantāṃ yajñārthāya, etāvanto vṛkṣāśchidyantāṃ yūpārthāya, etāvanto darbhā lūyantāṃ barhirarthāyeti. ye'pyasya te bhavanti dāsā iti vā preṣyā iti vā karmakarā iti vā te'pi daṇḍatarjitā bhayatarjitā aśrumukhā rudantaḥ parikarmāṇi kurvanti. ayamucyate brāhmaṇa pudgala ātmantapaścātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ parantapaśca paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ.

katamaśca brāhmaṇa pudgalo naivātmantapo nātmaparitāpanānuyogamanuyukto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ, so'nātmantapo'parantapo dṛṣṭa eva dharme niśchāto nirvṛtaḥ śītībhūtaḥ sukhapratisaṃvedī brahmabhūtenātmanā viharati. iha brāhmaṇa tathāgato loka utpadyate'rhansamyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān. sa imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ saśramaṇabrāhmaṇīṃ prajāṃ sadevamanuṣyāṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayati. sa dharmaṃ deśayatyādikalyāṇaṃ madhyekalyāṇaṃ paryavasānakalyāṇaṃ sārthaṃ savyañjanaṃ kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ prakāśayati. taṃ dharmaṃ śṛṇoti gṛhapatirvā gṛhapatiputro vānyatarasminvā kule pratyājātaḥ. sa taṃ dharmaṃ śrutvā tathāgate śraddhāṃ pratilabhate. sa tena śraddhāpratilābhena samanvāgata iti pratisaṃcaṣṭe — saṃbādho gṛhāvāso rajaḥpatho'bhyavakāśaḥ pravrajyā, nedaṃ sukaramagāramadhyāvasataikāntaparipūrṇamekāntapariśuddhaṃ śaṅkhalikhitaṃ brahmacaryaṃ caritum, yannūnamahaṃ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajeyamiti. so'pareṇa samayenālpaṃ vā bhogaskandhaṃ prahāya mahāntaṃ vā bhogaskandhaṃ prahāyālpaṃ vā jñātiparivartaṃ prahāya mahāntaṃ vā jñātiparivartaṃ prahāya keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajati. sa evaṃ pravrajitaḥ sanbhikṣūṇāṃ śikṣāsājīvasamāpannaḥ prāṇātipātaṃ prahāya prāṇātipātātprativirato bhavati nihitadaṇḍo nihitaśastro lajjī dayāpannaḥ sarvaprāṇabhūtahitānukampī viharati.

adattādānaṃ prahāyādattādānātprativirato bhavati dattādāyī dattapratikāṅkṣyastenena śucibhūtenātmanā viharati.

abrahmacaryaṃ prahāya brahmacārī bhavatyārāccārī virato maithunādgrāmyadharmāt.

mṛṣāvādaṃ prahāya mṛṣāvādātprativirato bhavati satyavādī satyasaṃdhaḥ sthitaḥ pratyayiko'visaṃvādako lokasya.

piśunāṃ vācaṃ prahāya piśunāyā vācaḥ prativirato bhavati, itaḥ śrutvā nāmutrākhyātaiṣāṃ bhedāyāmutra vā śrutvā naiṣāmākhyātāmūṣāṃ bhedāya, iti bhinnānāṃ vā saṃdhātā sahitānāṃ vānupradātā samagrārāmaḥ samagrarataḥ samagranandī samagrakaraṇīṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati.

paruṣāṃ vācaṃ prahāya paruṣāyā vācaḥ prativirato bhavati, yā sā vāganelā karṇasukhā premaṇīyā hṛdayaṃgamā paurī bahujanakāntā bahujanamanāpā tathārūpāṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati.

saṃbhinnapralāpaṃ prahāya saṃbhinnapralāpātprativirato bhavati kālavādī bhūtavādyarthavādī dharmavādī vinayavādī nidhānavatīṃ vācaṃ bhāṣitā kālena sāpadeśāṃ paryantavatīmarthasaṃhitām.

sa bījagrāmabhūtagrāmasamārambhātprativirato bhavati. ekabhaktiko bhavati rātryuparato virato vikālabhojanāt. nṛtyagītavāditavisūkadarśanātprativirato bhavati. mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūṣaṇasthānātprativirato bhavati. uccāśayanamahāśayanātprativirato bhavati. jātarūparajatapratigrahaṇātprativirato bhavati. āmakadhānyapratigrahaṇātprativirato bhavati. āmakamāṃsapratigrahaṇātprativirato bhavati. strīkumārikāpratigrahaṇātprativirato bhavati. dāsīdāsapratigrahaṇātprativirato bhavati. ajaiḍakapratigrahaṇātprativirato bhavati. kukkuṭasūkarapratigrahaṇātprativirato bhavati. hastigavāśvavaḍavāpratigrahaṇātprativirato bhavati. kṣetravastupratigrahaṇātprativirato bhavati. dautyapraiṣyagamanānuyogātprativirato bhavati. krayavikrayātprativirato bhavati. tulākūṭakāṃsyakūṭamānakūṭātprativirato bhavati. utkoṭanavañcananikṛtisāciyogātprativirato bhavati. chedanavadhabandhanaviparāmoṣālopasahasākārātprativirato bhavati.

sa saṃtuṣṭo bhavati kāyaparihārikeṇa cīvareṇa kukṣiparihārikeṇa piṇḍapātena. sa yena yenaiva prakrāmati samādāyaiva prakrāmati. tadyathāpi nāma pakṣī śakuno yena yenaiva ḍayate sapatrabhāra eva ḍayate, evameva bhikṣuḥ saṃtuṣṭo bhavati kāyaparihārikeṇa cīvareṇa kukṣiparihārikeṇa piṇḍapātena, sa yena yenaiva prakrāmati samādāyaiva prakrāmati. so'nenāryeṇa śīlaskandhena samanvāgato'dhyātmamanavadyasukhaṃ pratisaṃvedayati.

sa cakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā na nimittagrāhī bhavati nānuvyañjanagrāhī, yato'dhikaraṇamenaṃ cakṣurindriyamasaṃvṛtaṃ viharantamabhidhyādaurmanasyāḥ pāpakā akuśalā dharmā anvāsraveyustasya saṃvarāya pratipadyate, rakṣati cakṣurindriyam, cakṣurindriye saṃvaramāpadyate. śrotreṇa śabdaṃ śrutvā (pūrvavat) ghrāṇena gandhaṃ ghrātvā (pūrvavat) jihvayā rasamāsvādya (pūrvavat) kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā (pūrvavat) manasā dharmaṃ vijñāya na nimittagrāhī bhavati nānuvyañjanagrāhī, yato'dhikaraṇamenaṃ manaïndriyamasaṃvṛtaṃ viharantamabhidhyādaurmanasyāḥ pāpakā akuśalā dharmā anvāsraveyustasya saṃvarāya pratipadyate, rakṣati manaïndriyam, manaïndriye saṃvaramāpadyate. so'nenāryeṇendriyasaṃvareṇa samanvāgato'dhyātmamavyāsekasukhaṃ pratisaṃvedayati.

so'bhikrānte pratikrānte saṃprajānakārī bhavatyālokite vilokite saṃprajānakārī bhavati samiñjite prasārite saṃprajānakārī bhavati saṃghāṭīpātracīvaradhāraṇe saṃprajānakārī bhavatyaśite pīte khādita āsvādite saṃprajānakārī bhavatyuccāraprasrāvakarmaṇi saṃprajānakārī bhavati gate sthite niṣaṇṇe supte jāgṛte bhāṣite tūṣṇīmbhāve saṃprajānakārī bhavati.

so'nena cāryeṇa śīlaskandhena samanvāgato'nayā cāryayā saṃtuṣṭyā samanvāgato'nena cāryeṇendriyasaṃvareṇa samanvāgato'nena cāryeṇa smṛtisaṃprajanyena samanvāgato viviktaṃ śayanāsanaṃ bhajate'raṇyaṃ vṛkṣamūlaṃ parvataṃ kandaraṃ giriguhāṃ śmaśānaṃ vanaprasthamabhyavakāśaṃ palālapuñjam. sa paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānto niṣīdati paryaṅkamābhujya ṛjuṃ kāyaṃ praṇidhāya pratimukhīṃ smṛtimupasthāpya. so'bhidhyāṃ loke prahāya vigatābhidhyena cetasā viharatyabhidhyāyāścittaṃ pariśodhayati, vyāpādapradoṣaṃ prahāyāvyāpannacitto viharati sarvaprāṇabhūtahitānukampī vyāpādapradoṣāccittaṃ pariśodhayati, styānamiddhaṃ prahāya vigatastyānamiddho viharatyālokasaṃjñī smṛtaḥ saṃprajānanstyānamiddhāccittaṃ pariśodhayati, auddhatyakaukṛtyaṃ prahāyānuddhato viharatyadhyātmaṃ vyupaśāntacitta auddhatyakaukṛtyāccittaṃ pariśodhayati, vicikitsāṃ prahāya tīrṇavicikitso viharatyakathaṃkathī kuśaleṣu dharmeṣu vicikitsāyāścittaṃ pariśodhayati.

sa imāni pañca nīvaraṇāni prahāya cetasa upakleśānprajñāyā durbalīkaraṇānvivikta eva kāmairviviktaḥ pāpakairakuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. vitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ saṃprasādanaṃ cetasa ekotibhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. prīteśca virāgādupekṣakaśca viharati smṛtaśca saṃprajānansukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayati yattadāryā ācakṣata upekṣakaḥ smṛtimānsukhavihārīti tṛtīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. sukhasya ca prahāṇādduḥkhasya ca prahāṇātpūrvameva saumanasyadaurmanasyayorastaṃgamādaduḥkhamasukhamupekṣāsmṛtipariśuddhiṃ caturthaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āneñjyaprāpte pūrvanivāsānusmṛtijñānāya cittamabhinirṇāmayati. so'nekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati — tadyathedam — ekāmapi jātiṃ dve api jātī tisro'pi jātīścatasro'pi jātīḥ pañcāpi jātīrdaśāpi jātīrviṃśatimapi jātīstriṃśatamapi jātīścatvāriṃśatamapi jātīḥ pañcāśatamapi jātīrjātiśatamapi jātisahasramapi jātiśatasahasramapyanekānapi saṃvartakalpānanekānapi vivartakalpānanekānapi saṃvartavivartakalpān — amutrāsamevaṃnāmā evaṃgotra evaṃvarṇa evamāhāra evaṃmukhaduḥkhapratisaṃvedyevamāyuḥparyantaḥ, sa tataścyuto'mutrodapādiṣam, tatrāpyāsamevaṃnāmā evaṃgotra evaṃvarṇa evamāhāra evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedyevamāyuḥparyantaḥ, sa tataścyuta ihopapanna iti. iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āneñjyaprāpte sattvānāṃ cyutyupapādajñānāya cittamabhinirṇāmayati. sa divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyati cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānāti — ime bata bhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatāḥ (pūrvavat) āryāṇāmupavādakā mithyādṛṣṭikā mithyādṛṣṭikarmasamādānāste kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapannāḥ, ime vā punarbhavantaḥ sattvāḥ kāyasucaritena samanvāgatāḥ (pūrvavat) āryāṇāmanupavādakāḥ samyagdṛṣṭikāḥ samyagdṛṣṭikarmasamādānāste kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapannā iti. iti divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyati cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānāti.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āneñjyaprāpta āsavānāṃ kṣayajñānāya cittamabhinirṇāmayati. sa idaṃ duḥkhamiti yathābhūtaṃ prajānāti, ayaṃ duḥkhasamudaya iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayaṃ duḥkhanirodha iti yathābhūtaṃ prajānāti, iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti, ima āsavā iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayamāsavasamudaya iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayamāsavanirodha iti yathābhūtaṃ prajānāti, iyamāsavanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti. tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsavādapi cittaṃ vimucyate bhavāsavādapi cittaṃ vimucyate'vidyāsavādapi cittaṃ vimucyate. vimukte vimuktamiti jñānaṃ bhavati. kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānāti.

ayamucyate brāhmaṇa pudgalo naivātmantapo nātmaparitāpanānuyogamanuyukto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ, so'nātmantapo'parantapo dṛṣṭa eva dharme niśchāto nirvṛtaḥ śītībhūtaḥ sukhapratisaṃvedī brahmabhūtenātmanā viharatīti.

evamukte ghoṭamukho brāhmaṇa āyuṣmantamudayanametadavocat — abhikrāntaṃ bho udayana, abhikrāntaṃ bho udayana. tadyathāpi bho udayana nikubjitaṃ votkubjayetpraticchannaṃ vā vivṛṇuyānmūḍhasya vā mārgamācakṣītāndhakāre vā tailapradyotaṃ dhārayeccakṣuṣmanto rūpāṇi drakṣyantītyevameva bhavatodayanenānekaparyāyeṇa dharmaḥ prakāśitaḥ. eṣo'haṃ bhavantamudayanaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṃghaṃ ca. upāsakaṃ māṃ bhavānudayano dhārayatvadyāgreṇa prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti. mā khalu māṃ tvaṃ brāhmaṇa śaraṇaṃ gamaḥ, tameva bhagavantaṃ śaraṇaṃ gaccha yamahaṃ śaraṇaṃ gata iti. kutra punarbho udayanaitarhi sa bhavāngautamo viharatyarhansamyaksaṃbuddha iti. parinirvṛtaḥ khalu brāhmaṇaitarhi sa bhagavānarhansamyaksaṃbuddha iti.

sacedapi vayaṃ bho udayana śṛṇuyāma taṃ bhavantaṃ gautamaṃ daśasu yojaneṣu, daśāpi vayaṃ yojanāni gacchema tasya bhavato gautamasya darśanāyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya. sacedapi vayaṃ bho udayana śṛṇuyāma taṃ bhavantaṃ gautamaṃ viṃśatau yojaneṣu (pūrvavat) triṃśati yojaneṣu (pūrvavat) catvāriṃśati yojaneṣu (pūrvavat) pañcāśati yojaneṣu, pañcāśatamapi vayaṃ yojanāni gacchema tasya bhavato gautamasya darśanāyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya. yojanaśate cedapi vayaṃ bho udayana śṛṇuyāma taṃ bhavantaṃ gautamam, yojanaśatamapi vayaṃ gacchema tasya bhavato gautamasya darśanāyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya.

yataśca khalu bho udayana parinirvṛtaḥ sa bhavāngautamaḥ, parinirvṛtamapi vayaṃ taṃ bhavantaṃ gautamaṃ śaraṇaṃ gacchāmo dharmaṃ ca bhikṣusaṃghaṃ ca. upāsakaṃ māṃ bhavānudayano dhārayatvadyāgreṇa prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatam. asti ca me bho udayanāṅgarājo daivasikīṃ nityabhikṣāṃ dadāti, tato'haṃ bhavata udayanasyaikāṃ nityabhikṣāṃ dadāmīti. kiṃ punaste brāhmaṇāṅgarājo daivasikīṃ nityabhikṣāṃ dadātīti. pañca bho udayana kārṣāpaṇaśatānīti. na khalu no brāhmaṇa kalpate jātarūparajataṃ pratigrahītumiti. sacettadbhavata udayanasya na kalpate vihāraṃ bhavata udayanasya kārayiṣyāmīti. sacetkhalu me tvaṃ brāhmaṇa vihāraṃ kārayitukāmaḥ, pāṭaliputre saṃghasyopasthānaśālāṃ kārayeti. anenāpyahaṃ bhavata udayanasya bhūyasyā mātrayāttamanā abhirāddho yanmāṃ bhavānudayanaḥ saṃghe dāne samādāpayati. eṣo'haṃ bho udayanaitayā ca nityabhikṣayāparayā ca nityabhikṣayā pāṭaliputre saṃghasyopasthānaśālāṃ kārayiṣyāmīti. atha khalu ghoṭamukho brāhmaṇa etayā ca nityabhikṣayāparayā ca nityabhikṣayā pāṭaliputre saṃghasyopasthānaśālāmacīkarat. saitarhi ghoṭamukhītyucyata iti.

ghoṭamukhasūtraṃ niṣṭhitaṃ caturtham.

← mn93 
mn 
 mn95 →