MĀ62 vidmasārarājapratyudgamanasūtram

[Translated originally from the Sanskrit Sarvāstivāda Madhyamāgama to Classical Chinese by a team led by Sarvāstivāda scholar Gautama Saṃghadeva of Kāśmīra in 398CE.
Translated from the Chinese Taisho Tripiṭaka back to Sanskrit by Ramakrishnan Suryanarayanan in 2024-26.]

madhyamāgame rājasaṃyuktavarge vidmasārarājapratyudgamanasūtraṃ pañcamam.

evaṃ mayā śrutam. ekasminsamaye bhagavānmagadheṣu cārikāṃ carati sma mahatā bhikṣusaṅghena sārdhaṃ sahasreṇa bhikṣūṇāṃ sarvairarhadbhiḥ kṣīṇāsravaiḥ pūrvajaṭilaiḥ, yena rājagṛhaṃ magadhapuraṃ tenānuprāpto'bhūt.

atha magadharājā śreṇyo vidmasāro'śrauṣīdbhagavānmagadheṣu cārikāṃ caranmahatā bhikṣusaṅghena sārdhaṃ sahasreṇa bhikṣūṇāṃ sarvairarhadbhiḥ kṣīṇāsravaiḥ pūrvajaṭilairrājagṛhaṃ magadhapuramanuprāpta iti. atha magadharājā śreṇyo vidmasāraścaturaṅgiṇīṃ senāṃ sannāhayāmāsa tadyathā—hastikāyamaśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ ca. evaṃ caturaṅgiṇīṃ senāṃ sannāhyāprameyajanarāśinā sārdhaṃ yojanavistāreṇa yena bhagavāṃstenopajagāma.

atha bhagavāndūrādeva magadharājaṃ śreṇyaṃ vidmasāramāgacchantaṃ dṛṣṭvā mārgādapakramya yena supratiṣṭhito nyagrodharājastenopasaṅkramya nyagrodharājamūle prajñapta evāsane nyaṣīdatparyaṅkamābhujyarjuṃ kāyaṃ praṇidhāya pratimukhāṃ smṛtimupasthāpya sārdhaṃ bhikṣusaṅghena.

magadharājā śreṇyo vidmasāro dūrādeva bhagavantaṃ dadarśa vanaṣaṇḍe prāsādikaṃ darśanīyaṃ tārāgaṇamadhye candramiva bhrājamānaṃ suvarṇagirimiva prajvalantaṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṅkṛtaṃ mahātejasaṃ śāntendriyaṃ śāntamānasamanāvaraṇaṃ dāntaṃ śāntaṃ tūṣṇīṃbhūtam. dṛṣṭvā ca rathādavatatāra. ye ca kṣatriyā mūrdhābhiṣiktā manuṣyādhipatyaprāptā mahāmaṇḍalinaḥ pṛthivīmāvasanti teṣāṃ pañca rājakakudāni bhavanti. tadyathā—khaḍgaśchatraṃ mukuṭo vāladavyajanaṃ citrapāduke ca. tāni sarvāṇyapanīya caturaṅgiṇīṃ ca senāṃ vyavasthāpya padbhyāmeva yena bhagavāṃstenopajagāma.

upetya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā triḥ svanāmadheyamudājahāra—ahamasmīti bhagavanmagadharājā śreṇyo vidmasāraḥ, ahamasmīti bhagavanmagadharājā śreṇyo vidmasāra iti yāvattriravocat.

atha bhagavānrājānamāmantrayata—evametanmahārāja, evametanmahārāja. tvamasi magadharājā śreṇyo vidmasāraḥ.

atha magadharājā śreṇyo vidmasārastriḥ svanāmadheyamudāhṛtya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdat. ye'pi te magadhakā brāhmaṇagṛhapatayaste'pi kecidbhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdan, kecidbhagavatā sārdhaṃ sammukhaṃ sammodanīṃ saṃrañjanīṃ vividhāṃ kathāṃ vyatisāryaikānte nyaṣīdan, kecidyena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇāmyaikānte nyaṣīdan, keciddūrādeva bhagavantaṃ dṛṣṭvā tūṣṇīṃbhūtā ekānte nyaṣīdan.

tasminsamaye āyuṣmānuruvilvākāśyapo'pi tasyāṃ parṣadi sanniṣaṇṇo'bhūt. āyuṣmānuruvilvākāśyapo magadhakānāṃ cittāvasthānaṃ sammato'bhimato mahāgururarhanvītarāgaḥ. atha teṣāṃ magadhakānāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāmetadabhavat—kiṃ nu śramaṇo gautama uruvilvākāśyape brahmacaryaṃ caratyutāhoruvilvākāśyapaḥ śramaṇe gautame brahmacaryaṃ caratīti.

atha bhagavāṃsteṣāṃ magadhakānāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāṃ cetasaiva cetaḥparivitarkamājñāyāyuṣmantamuruvilvākāśyapaṃ gāthayābhyabhāṣata—

kiṃ dṛṣṭavānasi brūhi tyaktvāgnimiha cāgataḥ | kāśyapa tvāṃ prapṛcchāmi kasmādagnirna sevyate ||

annapānāni svādūni strīkāmāṃścitrarūpiṇaḥ | janmeṣvādīnavaṃ dṛṣṭvā tenāgnau na rato'smyaham ||

yadi te na ratirjātā annapāne raseṣu ca | deveṣu mānuṣeṣveva kiṃ nu te ramate manaḥ ||

dṛṣṭvā śāntiṃ ca niryāṇamasaṃskṛtamanuttaram | ananyathābhāvamidaṃ tenāgnau na rato'smyaham ||

bhagavānparamo loke'saṃmūḍho hi tathāgataḥ | dharmasvabhāvamājñāya tvāṃ prapanno'smyanuttaram ||

atha bhagavānavocat—kāśyapa, tvamidānīmasyāṃ parṣadyṛddhiprātihāryaṃ nidarśayeryenaiṣāṃ magadhakānāṃ śraddhā prasādaścotpadyeteti.

athāyuṣmānuruvilvākāśyapastathārūpaṃ samādhiṃ samāpede yena samādhinā samāhitaḥ svāsane'ntardhāya pūrvasyāṃ diśi vaihāyasamabhyudgamya catura īryāpathānnidarśayati sma. tadyathā—caṅkramyate tiṣṭhati niṣīdati śete ca. punarapi tejasāyatanaṃ samāpede. tejasāyatanaṃ samāpadyāyuṣmata uruvilvākāśyapasya śarīrānnānāvidhāni tejomayānyarciṃṣi prādurabhavan—nīlāni pītāni lohitānyavadātāni sphaṭikavarṇāni ca. adhaḥkāyādagniḥ prajvalatyūrdhvakāyājjalaṃ sravati, ūrdhvakāyādagniḥ prajvalatyadhaḥkāyājjalaṃ sravati. evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyāmuttarasyāṃ diśi vaihāyasamabhyudgamya catura īryāpathānnidarśayati sma. tadyathā—caṅkramyate tiṣṭhati niṣīdati śete ca. punarapi tejasāyatanaṃ samāpede. tejasāyatanaṃ samāpadyāyuṣmata uruvilvākāśyapasya śarīrānnānāvidhāni tejomayānyarciṃṣi prādurabhavan—nīlāni pītāni lohitānyavadātāni sphaṭikavarṇāni ca. adhaḥkāyādagniḥ prajvalatyūrdhvakāyājjalaṃ sravati, ūrdhvakāyādagniḥ prajvalatyadhaḥkāyājjalaṃ sravati.

athāyuṣmānuruvilvākāśyapa ṛddhyāḥ pratyavatīrya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantametadavocat—śāstā me bhagavānśrāvako'hamasmi. sarvajño bhagavānna tvahaṃ sarvajña iti.

bhagavānavocat—evametatkāśyapa, evametat. ahamasmi sarvajño na tvaṃ sarvajño'sīti.

athāyuṣmānuruvilvākāśyapa ātmana evārthāya tasyāṃ velāyāṃ gāthāmabhāṣata—

pūrvamajñānasaṃmūḍho mokṣārthī tvagnyupāsakaḥ | vṛddho'pi jātyandha iva na paśyāmi paraṃ padam ||

idānīṃ dṛṣṭamasmābhirnāgenoktamanuttaram | asaṃskṛtaṃ duḥkhāntaṃ ca dṛṣṭvā mṛtyurhi kṣīyate ||

atha teṣāṃ magadhakānāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāmetadabhavat—na śramaṇo gautama uruvilvākāśyape brahmacaryaṃ caratyapi tūruvilvākāśyapaḥ śramaṇe gautame brahmacaryaṃ caratīti.

atha bhagavāṃsteṣāṃ magadhakānāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāṃ cetasaiva cetaḥparivitarkamājñāya magadharājānaṃ śreṇyaṃ vidmasāraṃ dharmyayā kathayā sandarśayati samādāpayati samuttejayati sampraharṣayati. anekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣyānupūrvīṃ kathāṃ kathayati sma. tadyathā dānakathāṃ śīlakathāṃ svargakathāṃ kāmānāmādīnavaṃ saṅkleśaṃ saṃsāraṃ vyavadānaṃ naiṣkramyānuśaṃsaṃ ca samprakāśayati sma.

yadā bhagavānajñāsīdrājānaṃ kalyāṇacittaṃ sampūrṇacittaṃ mṛducittaṃ kṣānticittamudagracittaṃ prasannacittamakāṅkṣacittamanāvaraṇacittaṃ samarthaṃ balavatsaddharmadhāraṇāyeti, tadaiva yā buddhānāṃ bhagavatāṃ sāmutkarṣikā dharmadeśanā tāṃ samprakāśayati sma. tadyathā duḥkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ mārgaṃ ca. mahārāja, rūpaṃ samudayadharma vyayadharma ceti tvayā jñātavyam. vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ samudayadharma vyayadharma ceti tvayā jñātavyam. mahārāja, tadyathā sthūlabinduke deve varṣatyudakabudbudā utpadyante ca nirudhyante ca. evametanmahārāja, rūpamutpadyate ca nirudhyate ceti tvayā jñātavyam. vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānamutpadyate ca nirudhyate ceti tvayā jñātavyam.

mahārāja, yadi kulaputro rūpasya samudayaṃ vyayaṃ ca jānāti sa ekāṃśena jānāti na punarāyatyāṃ rūpamutpatsyateti. yadi kulaputro vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya samudayaṃ vyayaṃ ca jānāti sa ekāṃśena jānāti na punarāyatyāṃ vijñānamutpatsyateti.

mahārāja, yadi kulaputro rūpaṃ yathābhūtaṃ jānāti na rūpe sajjate na rūpaṃ manyate na rūpe rajyati na rūpe'vātiṣṭhate na rūpaṃ mamedamityupādatte. yadi kulaputro vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārānvijñānaṃ yathābhūtaṃ jānāti na vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne sajjate na tānimanyate na teṣu rajyati na teṣvavātiṣṭhate na tānimamedamityupādatte.

yo na rūpe sajjate na manyate na rajyati nāvātiṣṭhate na mamedamityupādatte sa na punarāyatyāṃ rūpamupādatte. mahārāja, yo na vijñāne sajjate na manyate na rajyati nāvātiṣṭhate na mamedamityupādatte sa na punarāyatyāṃ vijñānamupādatte. mahārāja, eṣa kulaputro'prameyamasaṅkhyeyamanantaṃ śāntiṃ labhate. imānpañcopādānaskandhānapahāya nānyānskandhānpunarupādatteti.

atha teṣāṃ magadhakānāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāmetadabhavat—yadi rūpamanityaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānamanityam, kastu jīvati, kaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ vā pratisaṃvedayatīti.

atha bhagavānmagadhakānāṃ cittaparivitarkamājñāya bhikṣūnāmantrayata—aśrutavānbālapṛthagjana ātmeti samanupaśyatyātmani ca sajjate. api tvidamanātmānamanātmīyam. śūnyamātmanātmīyena ca. dharmā utpadyamānā utpadyante nirudhyamānā nirudhyante. kevalaṃ pratyayasāmagrīmāsādya duḥkhamutpadyate. pratyayābhāve duḥkhaṃ nirudhyate. sattvā hetupratyayasāmagrīṃ pratītya prabandhena pravartante tathaiva dharmā utpadyante. tathāgataḥ sattvānpratyayaprabandhena vartamānāndṛṣṭvā vadati—astyutpattirasti maraṇam. ahaṃ divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa sattvānpaśyāmi cyavamānānupapadyamānān, suvarṇāndurvarṇānpraṇītānhīnānsugatau durgatāvupeṣyamānānyathākarmopagānsattvānyathābhūtaṃ prajānāmi.

ime vata bhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatā vāgduścaritena manoduścaritenāryāṇāmapavādakā mithyādṛṣṭikā mithyādṛṣṭikarmasamādānāste kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ narakaṃ prapadyante. ime vata bhavantaḥ sattvāḥ kāyasucaritena samanvāgatā vāksucaritena manaḥsucaritenāryāṇāmanapavādakāḥ samyagdṛṣṭikā samyagdṛṣṭikarmasamādānāste kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyante. ahametadyathābhūtaṃ prajānāmi. na tvahaṃ vadāmi yo'yamātmā veditā vaktā kārakaḥ kārayitā utthāpakaḥ samutthāpakastatra tatra kalyāṇapāpakānāṃ karmaṇāṃ vipākaṃ pratisaṃvedayatīti. tatra kecidevaṃ manyante na vidyata etanna tiṣṭhatīti. dharmatayā ca saṃskārāḥ pravartante. asminsatīdaṃ bhavati. asyānutpādādidaṃ notpadyate. asyotpādādidamutpadyate. asya nirodhādidaṃ nirudhyate. yadutāvidyāpratyayāḥ saṃskārā yāvajjātipratyayaṃ jarāmaraṇam. avidyānirodhātsaṃskāranirodho yāvajjātinirodhājjarāmaraṇanirodhaḥ.

tatkiṃ manyase mahārāja, rūpaṃ nityaṃ vānityaṃ veti? anityaṃ bhagavan. yadanityaṃ duḥkhaṃ vā tadaduḥkhaṃ vā? duḥkhaṃ vipariṇāmadharma bhagavan. yadanityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharma, api nu tacchrutavānāryaśrāvako mamedamahamasmīti vā samanupaśyet? no hīdaṃ bhagavan.

tatkiṃ manyase mahārāja, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti? anityaṃ bhagavan. yadanityaṃ duḥkhaṃ vā tadaduḥkhaṃ vā? duḥkhaṃ vipariṇāmadharma bhagavan. yadanityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharma, api nu tacchrutavānāryaśrāvako mamedamahamasmīti vā samanupaśyet? no hīdaṃ bhagavan.

tasmāttarhi mahārāja evaṃ śikṣitavyam. yatkiñcidrūpamatītānāgatapratyutpannamādhyātmikaṃ vā bāhyaṃ vā audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yadvā dūre santike vā tatsarvaṃ naitanmama naiṣo'hamasmi na me sa ātmeti. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam. yā kācidvedanā yā kācitsaṃjñā ye kecitsaṃskārā yatkiñcidvijñānamatītānāgatapratyutpannamādhyātmikaṃ vā bāhyaṃ vā audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yadvā dūre santike vā tatsarvaṃ naitanmama naiṣo'hamasmi na me sa ātmeti. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam.

mahārāja, evaṃ paśyañchrutavānāryaśrāvako rūpādapi nirvidyate. vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārebhyo vijñānādapi nirvidyate. nirviṇṇo virajyate, virakto vimucyate, vimukte vimuktamiti jñānaṃ bhavati. kṣīṇā me jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamasmādbhavaparyāyamiti yathābhūtaṃ prajānāti.

asmiṃśca khalu dharmaparyāye bhāṣyamāṇe magadharājñaḥ śreṇyasya vidmasārasya virajaṃ vītamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurudapādi. aśītidevasahasrāṇāṃ dvādaśasahasrāṇāṃ ca magadhakānāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāṃ virajaṃ vītamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurudapādi.

atha magadharājā śreṇyo vidmasāro dṛṣṭadharmā prāptadharmā viditadharmā paryogāḍhadharmā tīrṇakāṅkṣo vigatakathaṃkatho'parapratyayo'nanyaneyaḥ śāstuḥ śāsane dharmeṣu vaiśāradyaprāpta utthāyāsanādyena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇāmya bhagavantametadavocat.

eṣo'haṃ bhagavanbhagavantaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca. upāsakaṃ māṃ bhagavāndhārayatvadyāgreṇa yāvajjīvaṃ prāṇopetaṃ śaraṇagataṃ prasannamiti.

idamavocadbhagavān. āttamanaso magadharājā śreṇyo vidmasāro'śītidevasahasrāṇi dvādaśasahasrāṇi ca magadhakā brāhmaṇagṛhapatayaste ca sahasraṃ bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandan.

vidmasārarājapratyudgamanasūtraṃ pañcamaṃ samāptam.