MN114 sevitavyāsevitavyasūtram
Summary: The Buddha outlines a pragmatic evaluative criterion for all bodily, verbal, and mental conduct, asserting that practices should be adopted or abandoned based strictly on whether unwholesome qualities diminish and wholesome qualities increase. Venerable Śāriputra elaborates this concise framework across all domains of monastic life, sense experience, and conceptual views, receiving the Buddha’s full endorsement.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे अनुपदवर्गे सेवितव्यासेवितव्यसूत्रं चतुर्थम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनाममन्त्रत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् — सेवितव्यासेवितव्यं वो भिक्षवो धर्मपर्यायं देशयिष्यामि। तं शृणुत, साधु मनसि कुरुत, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खलु ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —
कायसमाचारमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं कायसमाचारम्। वाक्समाचारमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं वाक्समाचारम्। मनःसमाचारमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं मनःसमाचारम्। चित्तोत्पादमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं चित्तोत्पादम्। संज्ञाप्रतिलाभमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं संज्ञाप्रतिलाभम्। दृष्टिप्रतिलाभमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं दृष्टिप्रतिलाभम्। आत्मभावप्रतिलाभमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यमात्मभावप्रतिलाभमिति।
एवमुक्त आयुष्मान्छारिपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — अस्य खल्वहं भदन्त भगवता संक्षिप्तेन भाषितस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानामि।
कायसमाचारमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं कायसमाचारम् — इति खलु पुनरेतदुक्तं भगवता। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं भदन्त कायसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूपः कायसमाचारो न सेवितव्यः। यथारूपं च खलु भदन्त कायसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्त, एवंरूपः कायसमाचारः सेवितव्यः।
कथंरूपं भदन्त कायसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते? इह भदन्त कश्चित्प्राणातिपाती भवति रौद्रो लोहितपाणिर्हतप्रहते निविष्टोऽदयापन्नः प्राणभूतेषु। अदत्तादायी खलु पुनर्भवति, यत्तत्परस्य परवित्तोपकरणं ग्रामगतं वारण्यगतं वा तददत्तं स्तेयसंख्यातमादाता भवति। कामेषु मिथ्याचारी खलु पुनर्भवति, यास्ता मातृरक्षिताः पितृरक्षिता मातापितृरक्षिता भ्रातृरक्षिता भगिनीरक्षिता ज्ञातिरक्षिता गोत्ररक्षिता धर्मरक्षिताः सस्वामिकाः सपरिदण्डा अन्ततो मालागुडपरिक्षिप्ता अपि, तथारूपासु चारित्रमापत्ता भवति — एवंरूपं भदन्त कायसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते।
कथंरूपं भदन्त कायसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते? इह भदन्त कश्चित्प्राणातिपातं प्रहाय प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति निहितदण्डो निहितशस्त्रो लज्जी दयापन्नः सर्वप्राणभूतहितानुकम्पी विहरति। अदत्तादानं प्रहायादत्तादानात्प्रतिविरतो भवति, यत्तत्परस्य परवित्तोपकरणं ग्रामगतं वारण्यगतं वा तन्नादत्तं स्तेयसंख्यातमादाता भवति। कामेषु मिथ्याचारं प्रहाय कामेषु मिथ्याचारात्प्रतिविरतो भवति, यास्ता मातृरक्षिताः पितृरक्षिता मातापितृरक्षिता भ्रातृरक्षिता भगिनीरक्षिता ज्ञातिरक्षिता गोत्ररक्षिता धर्मरक्षिताः सस्वामिकाः सपरिदण्डा अन्ततो मालागुडपरिक्षिप्ता अपि, तथारूपासु न चारित्रमापत्ता भवति — एवंरूपं भदन्त कायसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते। कायसमाचारमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं कायसमाचारम् — इति यत्तदुक्तं भगवतेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
वाक्समाचारमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं वाक्समाचारम् — इति खलु पुनरेतदुक्तं भगवता। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं भदन्त वाक्समाचारं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूपो वाक्समाचारो न सेवितव्यः। यथारूपं च खलु भदन्त वाक्समाचारं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्त, एवंरूपो वाक्समाचारः सेवितव्यः।
कथंरूपं भदन्त वाक्समाचारं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते? इह भदन्त कश्चिन्मृषावादी भवति, सभागतो वा परिषद्गतो वा ज्ञातिमध्यगतो वा पूगमध्यगतो वा राजकुलमध्यगतो वाभिनीतः साक्षिपृष्टः — एहि भोः पुरुष, यज्जानासि तद्वदेति, सोऽजानन्वाह — जानामीति, जानन्वाह — न जानामीति, अपश्यन्वाह — पश्यामीति, पश्यन्वाह — न पश्यामीति — इत्यात्महेतोर्वा परहेतोर्वामिषकिंचित्कहेतोर्वा संप्रजानन्मृषा भाषिता भवति। पिशुनवाक्खलु पुनर्भवति, इतः श्रुत्वामुत्राख्यातैषां भेदाय, अमुत्र वा श्रुत्वैषामाख्यातामीषां भेदाय — इति समग्राणां वा भेत्ता, भिन्नानां वानुप्रदाता, व्यग्रारामो व्यग्ररतो व्यग्रनन्दी व्यग्रकरणीं वाचं भाषिता भवति। परुषवाक्खलु पुनर्भवति, या सा वाक्कण्टका कर्कशा परुषा परकटुका पराभिसञ्जनी क्रोधसामन्तासमाधिसंवर्तनिका, तथारूपां वाचं भाषिता भवति। संभिन्नप्रलापी खलु पुनर्भवत्यकालवादी अभूतवादी अनर्थवादी अधर्मवादी अविनयवादी, अनिधानवतीं वाचं भाषिता भवत्यकालेनानपदेशामपर्यन्तवतीमनर्थसंहिताम् — एवंरूपं भदन्त वाक्समाचारं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते।
कथंरूपं भदन्त वाक्समाचारं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते? इह भदन्त कश्चिन्मृषावादं प्रहाय मृषावादात्प्रतिविरतो भवति सभागतो वा परिषद्गतो वा ज्ञातिमध्यगतो वा पूगमध्यगतो वा राजकुलमध्यगतो वाभिनीतः साक्षिपृष्टः — एहि भोः पुरुष, यज्जानासि तद्वदेति, सोऽजानन्वाह — न जानामीति, जानन्वाह — जानामीति, अपश्यन्वाह — न पश्यामीति, पश्यन्वाह — पश्यामीति — इत्यात्महेतोर्वा परहेतोर्वामिषकिंचित्कहेतोर्वा न संप्रजानन्मृषा भाषिता भवति। पिशुनां वाचं प्रहाय पिशुनाया वाचः प्रतिविरतो भवति, इतः श्रुत्वा नामुत्राख्यातैषां भेदाय, अमुत्र वा श्रुत्वा नैषामाख्यातामीषां भेदाय — इति भिन्नानां वा संधाता, सहितानां वानुप्रदाता, समग्रारामः समग्ररतः समग्रनन्दी समग्रकरणीं वाचं भाषिता भवति। परुषां वाचं प्रहाय परुषाया वाचः प्रतिविरतो भवति, या सा वागनेला कर्णसुखा प्रेमणीया हृदयंगमा पौरी बहुजनकान्ता बहुजनमनापा, तथारूपां वाचं भाषिता भवति। संभिन्नप्रलापं प्रहाय संभिन्नप्रलापात्प्रतिविरतो भवति कालवादी भूतवादी अर्थवादी धर्मवादी विनयवादी, निधानवतीं वाचं भाषिता भवति कालेन सापदेशां पर्यन्तवतीमर्थसंहिताम् — एवंरूपं भदन्त वाक्समाचारं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते। वाक्समाचारमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं वाक्समाचारम् — इति यत्तदुक्तं भगवतेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
मनःसमाचारमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं मनःसमाचारम् — इति खलु पुनरेतदुक्तं भगवता। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं भदन्त मनःसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूपो मनःसमाचारो न सेवितव्यः। यथारूपं च खलु भदन्त मनःसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्त, एवंरूपो मनःसमाचारः सेवितव्यः।
कथंरूपं भदन्त मनःसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते? इह भदन्त कश्चिदभिध्यालुर्भवति, यत्तत्परस्य परवित्तोपकरणं तदभिध्याता भवति — अहो बत यत्परस्य तन्मम स्यादिति। व्यापन्नचित्तः खलु पुनर्भवति प्रदुष्टमनःसंकल्पः — इमे सत्त्वा हन्यन्तां वा वध्यन्तां वोच्छिद्यन्तां वा विनश्यन्तु वा मा वा भूवन्निति — एवंरूपं भदन्त मनःसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते।
कथंरूपं भदन्त मनःसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते? इह भदन्त कश्चिदनभिध्यालुर्भवति, यत्तत्परस्य परवित्तोपकरणं तन्नाभिध्याता भवति — अहो बत यत्परस्य तन्मम स्यादिति। अव्यापन्नचित्तः खलु पुनर्भवत्यप्रदुष्टमनःसंकल्पः — इमे सत्त्वा अवैरा अव्याबाधा अनीघाः सुखिन आत्मानं परिहरन्त्विति — एवंरूपं भदन्त मनःसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते। मनःसमाचारमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं मनःसमाचारम् — इति यत्तदुक्तं भगवतेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
चित्तोत्पादमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं चित्तोत्पादम् — इति खलु पुनरेतदुक्तं भगवता। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं भदन्त चित्तोत्पादं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूपश्चित्तोत्पादो न सेवितव्यः। यथारूपं च खलु भदन्त चित्तोत्पादं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्त, एवंरूपश्चित्तोत्पादः सेवितव्यः।
कथंरूपं भदन्त चित्तोत्पादं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते? इह भदन्त कश्चिदभिध्यालुर्भवत्यभिध्यासहगतेन चेतसा विहरति, व्यापादवान्भवति व्यापादसहगतेन चेतसा विहरति, विहिंसावान्भवति विहिंसासहगतेन चेतसा विहरति — एवंरूपं भदन्त चित्तोत्पादं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते।
कथंरूपं भदन्त चित्तोत्पादं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते? इह भदन्त कश्चिदनभिध्यालुर्भवत्यनभिध्यासहगतेन चेतसा विहरति। अव्यापादवान्भवत्यव्यापादसहगतेन चेतसा विहरति। अविहिंसावान्भवत्यविहिंसासहगतेन चेतसा विहरति — एवंरूपं भदन्त चित्तोत्पादं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते। चित्तोत्पादमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं चित्तोत्पादम् — इति यत्तदुक्तं भगवतेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
संज्ञाप्रतिलाभमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं संज्ञाप्रतिलाभम् — इति खलु पुनरेतदुक्तं भगवता। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं भदन्त संज्ञाप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूपः संज्ञाप्रतिलाभो न सेवितव्यः। यथारूपं च खलु भदन्त संज्ञाप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्त, एवंरूपः संज्ञाप्रतिलाभः सेवितव्यः।
कथंरूपं भदन्त संज्ञाप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते? इह भदन्त कश्चिदभिध्यालुर्भवत्यभिध्यासहगतया संज्ञया विहरति, व्यापादवान्भवति व्यापादसहगतया संज्ञया विहरति, विहिंसावान्भवति विहिंसासहगतया संज्ञया विहरति — एवंरूपं भदन्त संज्ञाप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते।
कथंरूपं भदन्त संज्ञाप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते? इह भदन्त कश्चिदनभिध्यालुर्भवत्यनभिध्यासहगतया संज्ञया विहरति। अव्यापादवान्भवत्यव्यापादसहगतया संज्ञया विहरति। अविहिंसावान्भवत्यविहिंसासहगतया संज्ञया विहरति — एवंरूपं भदन्त संज्ञाप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते। संज्ञाप्रतिलाभमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं संज्ञाप्रतिलाभम् — इति यत्तदुक्तं भगवतेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
दृष्टिप्रतिलाभमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं दृष्टिप्रतिलाभम् — इति खलु पुनरेतदुक्तं भगवता। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं भदन्त दृष्टिप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूपो दृष्टिप्रतिलाभो न सेवितव्यः। यथारूपं च खलु भदन्त दृष्टिप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते — एवंरूपो दृष्टिप्रतिलाभः सेवितव्यः।
कथंरूपं भदन्त दृष्टिप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते? इह भदन्त कश्चिदेवंदृष्टिको भवति — नास्ति दत्तं, नास्तीष्टं, नास्ति हुतं, नास्ति सुकृतदुष्कृतानां कर्मणां फलं विपाको, नास्त्ययं लोको, नास्ति परो लोको, नास्ति माता, नास्ति पिता, न सन्ति सत्त्वा औपपातिका, न सन्ति लोके श्रमणब्राह्मणाः सम्यग्गताः सम्यक्प्रतिपन्ना ये इमं च लोकं परं च लोकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्य प्रवेदयन्तीति — एवंरूपं भदन्त दृष्टिप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते।
कथंरूपं भदन्त दृष्टिप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते? इह भदन्त कश्चिदेवंदृष्टिको भवति — अस्ति दत्तमस्तीष्टमस्ति हुतमस्ति सुकृतदुष्कृतानां कर्मणां फलं विपाकोऽस्त्ययं लोकोऽस्ति परो लोकोऽस्ति मातास्ति पिता, सन्ति सत्त्वा औपपातिकाः, सन्ति लोके श्रमणब्राह्मणाः सम्यग्गताः सम्यक्प्रतिपन्ना ये इमं च लोकं परं च लोकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्य प्रवेदयन्तीति — एवंरूपं भदन्त दृष्टिप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते। दृष्टिप्रतिलाभमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं दृष्टिप्रतिलाभम् — इति यत्तदुक्तं भगवतेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
आत्मभावप्रतिलाभमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यमात्मभावप्रतिलाभम् — इति खलु पुनरेतदुक्तं भगवता। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं भदन्तात्मभावप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते — एवंरूप आत्मभावप्रतिलाभो न सेवितव्यः। यथारूपं च खलु भदन्तात्मभावप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते — एवंरूप आत्मभावप्रतिलाभः सेवितव्यः।
कथंरूपं भदन्तात्मभावप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते? सव्याबाधं भदन्तात्मभावप्रतिलाभमभिनिर्वर्तयतोऽपरिनिष्ठितभावायाकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते। अव्याबाधं भदन्तात्मभावप्रतिलाभमभिनिर्वर्तयतः परिनिष्ठितभावायाकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते। आत्मभावप्रतिलाभमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यमात्मभावप्रतिलाभम् — इति यत्तदुक्तं भगवतेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
अस्य खल्वहं भदन्त भगवता संक्षिप्तेन भाषितस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानामीति।
साधु साधु शारिपुत्र! साधु खलु त्वं शारिपुत्रास्य मया संक्षिप्तेन भाषितस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानासि।
कायसमाचारमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं कायसमाचारम् — इति खलु पुनरेतदुक्तं मया। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं शारिपुत्र कायसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूपः कायसमाचारो न सेवितव्यः। यथारूपं च खलु शारिपुत्र कायसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते — एवंरूपः कायसमाचारः सेवितव्यः।
कथंरूपं शारिपुत्र कायसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते? इह शारिपुत्र कश्चित्प्राणातिपाती भवति रौद्रो लोहितपाणिर्हतप्रहते निविष्टोऽदयापन्नः प्राणभूतेषु। अदत्तादायी खलु पुनर्भवति, यत्तत्परस्य परवित्तोपकरणं ग्रामगतं वारण्यगतं वा तददत्तं स्तेयसंख्यातमादाता भवति। कामेषु मिथ्याचारी खलु पुनर्भवति, यास्ता मातृरक्षिताः पितृरक्षिता मातापितृरक्षिता भ्रातृरक्षिता भगिनीरक्षिता ज्ञातिरक्षिता गोत्ररक्षिता धर्मरक्षिताः सस्वामिकाः सपरिदण्डा अन्ततो मालागुडपरिक्षिप्ता अपि, तथारूपासु चारित्रमापत्ता भवति — एवंरूपं शारिपुत्र कायसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते।
कथंरूपं शारिपुत्र कायसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते? इह शारिपुत्र कश्चित्प्राणातिपातं प्रहाय प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति निहितदण्डो निहितशस्त्रो लज्जी दयापन्नः सर्वप्राणभूतहितानुकम्पी विहरति। अदत्तादानं प्रहायादत्तादानात्प्रतिविरतो भवति, यत्तत्परस्य परवित्तोपकरणं ग्रामगतं वारण्यगतं वा तन्नादत्तं स्तेयसंख्यातमादाता भवति। कामेषु मिथ्याचारं प्रहाय कामेषु मिथ्याचारात्प्रतिविरतो भवति, यास्ता मातृरक्षिताः पितृरक्षिता मातापितृरक्षिता भ्रातृरक्षिता भगिनीरक्षिता ज्ञातिरक्षिता गोत्ररक्षिता धर्मरक्षिताः सस्वामिकाः सपरिदण्डा अन्ततो मालागुडपरिक्षिप्ता अपि, तथारूपासु न चारित्रमापत्ता भवति — एवंरूपं शारिपुत्र कायसमाचारं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते। कायसमाचारमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यं कायसमाचारम् — इति यत्तदुक्तं मयेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
वाक्समाचारमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि (पूर्ववत्) मनःसमाचारमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि (पूर्ववत्) चित्तोत्पादमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि (पूर्ववत्) संज्ञाप्रतिलाभमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि (पूर्ववत्) दृष्टिप्रतिलाभमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि (पूर्ववत्)।
आत्मभावप्रतिलाभमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यमात्मभावप्रतिलाभम् — इति खलु पुनरेतदुक्तं मया। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं शारिपुत्रात्मभावप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूप आत्मभावप्रतिलाभो न सेवितव्यः। यथारूपं च खलु शारिपुत्रात्मभावप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते — एवंरूप आत्मभावप्रतिलाभः सेवितव्यः।
कथंरूपं शारिपुत्रात्मभावप्रतिलाभं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते? सव्याबाधं शारिपुत्रात्मभावप्रतिलाभमभिनिर्वर्तयतोऽपरिनिष्ठितभावायाकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते। अव्याबाधं शारिपुत्रात्मभावप्रतिलाभमभिनिर्वर्तयतः परिनिष्ठितभावायाकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते। आत्मभावप्रतिलाभमप्यहं भिक्षवो द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि, तं चान्यमन्यमात्मभावप्रतिलाभम् — इति यत्तदुक्तं मयेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्। अस्य खलु शारिपुत्र मया संक्षिप्तेन भाषितस्यैवं विस्तरेणार्थो द्रष्टव्यः।
चक्षुर्विज्ञेयं रूपमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि। श्रोत्रविज्ञेयं शब्दमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि। घ्राणविज्ञेयं गन्धमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि। जिह्वाविज्ञेयं रसमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि। कायविज्ञेयं स्प्रष्टव्यमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि। मनोविज्ञेयं धर्ममप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति।
एवमुक्त आयुष्मान्छारिपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — अस्य खल्वहं भदन्त भगवता संक्षिप्तेन भाषितस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानामि। चक्षुर्विज्ञेयं रूपमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति खलु पुनरेतदुक्तं भगवता। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं भदन्त चक्षुर्विज्ञेयं रूपं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूपं चक्षुर्विज्ञेयं रूपं न सेवितव्यम्। यथारूपं च खलु भदन्त चक्षुर्विज्ञेयं रूपं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्त, एवंरूपं चक्षुर्विज्ञेयं रूपं सेवितव्यम्। चक्षुर्विज्ञेयं रूपमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति यत्तदुक्तं भगवतेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
श्रोत्रविज्ञेयं शब्दमप्यहं शारिपुत्र (पूर्ववत्) एवंरूपः श्रोत्रविज्ञेयः शब्दो न सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपः श्रोत्रविज्ञेयः शब्दः सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपो घ्राणविज्ञेयो गन्धो न सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपो घ्राणविज्ञेयो गन्धः सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपो जिह्वाविज्ञेयो रसो न सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपो जिह्वाविज्ञेयो रसः सेवितव्यः (पूर्ववत्) कायविज्ञेयं स्प्रष्टव्यमप्यहं शारिपुत्र (पूर्ववत्) एवंरूपं कायविज्ञेयं स्प्रष्टव्यं न सेवितव्यम् (पूर्ववत्) एवंरूपं कायविज्ञेयं स्प्रष्टव्यं सेवितव्यम्।
मनोविज्ञेयं धर्ममप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति खलु पुनरेतदुक्तं भगवता। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं भदन्त मनोविज्ञेयं धर्मं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूपो मनोविज्ञेयो धर्मो न सेवितव्यः। यथारूपं च खलु भदन्त मनोविज्ञेयं धर्मं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्त, एवंरूपो मनोविज्ञेयो धर्मः सेवितव्यः। मनोविज्ञेयं धर्ममप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति यत्तदुक्तं भगवतेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्। अस्य खल्वहं भदन्त भगवता संक्षिप्तेन भाषितस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानामीति।
साधु साधु शारिपुत्र! साधु खलु त्वं शारिपुत्रास्य मया संक्षिप्तेन भाषितस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानासि। चक्षुर्विज्ञेयं रूपमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति खलु पुनरेतदुक्तं मया। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं शारिपुत्र चक्षुर्विज्ञेयं रूपं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूपं चक्षुर्विज्ञेयं रूपं न सेवितव्यम्। यथारूपं च खलु शारिपुत्र चक्षुर्विज्ञेयं रूपं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्त, एवंरूपं चक्षुर्विज्ञेयं रूपं सेवितव्यम्। चक्षुर्विज्ञेयं रूपमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति यत्तदुक्तं मयेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
श्रोत्रविज्ञेयं शब्दमप्यहं शारिपुत्र (पूर्ववत्) एवंरूपः श्रोत्रविज्ञेयः शब्दो न सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपः श्रोत्रविज्ञेयः शब्दः सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपो घ्राणविज्ञेयो गन्धो न सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपो घ्राणविज्ञेयो गन्धः सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपो जिह्वाविज्ञेयो रसो न सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपो जिह्वाविज्ञेयो रसः सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपं कायविज्ञेयं स्प्रष्टव्यं न सेवितव्यम् (पूर्ववत्) एवंरूपं कायविज्ञेयं स्प्रष्टव्यं सेवितव्यम्।
मनोविज्ञेयं धर्ममप्यहं शारिपुत्र (पूर्ववत्) एवंरूपो मनोविज्ञेयो धर्मो न सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपो मनोविज्ञेयो धर्मः सेवितव्यः। मनोविज्ञेयं धर्ममप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति यत्तदुक्तं मयेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्। अस्य खलु शारिपुत्र मया संक्षिप्तेन भाषितस्यैवं विस्तरेणार्थो द्रष्टव्यः।
चीवरमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपि (पूर्ववत्) पिण्डपातमप्यहं शारिपुत्र (पूर्ववत्) शयनासनमप्यहं शारिपुत्र (पूर्ववत्) ग्राममप्यहं शारिपुत्र (पूर्ववत्) निगममप्यहं शारिपुत्र (पूर्ववत्) नगरमप्यहं शारिपुत्र (पूर्ववत्) जनपदमप्यहं शारिपुत्र (पूर्ववत्) पुद्गलमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति।
एवमुक्त आयुष्मान्छारिपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — अस्य खल्वहं भदन्त भगवता संक्षिप्तेन भाषितस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानामि। चीवरमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति खलु पुनरेतदुक्तं भगवता। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं भदन्त चीवरं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूपं चीवरं न सेवितव्यम्। यथारूपं च खलु भदन्त चीवरं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्त, एवंरूपं चीवरं सेवितव्यम्। चीवरमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति यत्तदुक्तं भगवतेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
पिण्डपातमप्यहं शारिपुत्र (पूर्ववत्) एवंरूपः पिण्डपातो न सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपः पिण्डपातः सेवितव्यः (पूर्ववत्) शयनासनमप्यहं शारिपुत्र (पूर्ववत्) एवंरूपं शयनासनं न सेवितव्यम् (पूर्ववत्) एवंरूपं शयनासनं सेवितव्यम् (पूर्ववत्) ग्राममप्यहं शारिपुत्र (पूर्ववत्) एवंरूपो ग्रामो न सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपो ग्रामः सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपो निगमो न सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपो निगमः सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपं नगरं न सेवितव्यम् (पूर्ववत्) एवंरूपं नगरं सेवितव्यम् (पूर्ववत्) एवंरूपो जनपदो न सेवितव्यः (पूर्ववत्) एवंरूपो जनपदः सेवितव्यः।
पुद्गलमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति खलु पुनरेतदुक्तं भगवता। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं भदन्त पुद्गलं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूपः पुद्गलो न सेवितव्यः। यथारूपं च खलु भदन्त पुद्गलं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्त, एवंरूपः पुद्गलः सेवितव्यः। पुद्गलमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति यत्तदुक्तं भगवतेदमेतत्प्रतीत्योक्तमिति। अस्य खल्वहं भदन्त भगवता संक्षिप्तेन भाषितस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानामीति।
साधु साधु शारिपुत्र! साधु खलु त्वं शारिपुत्रास्य मया संक्षिप्तेन भाषितस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानासि। चीवरमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति खलु पुनरेतदुक्तं मया। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं शारिपुत्र चीवरं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूपं चीवरं न सेवितव्यम्। यथारूपं च खलु शारिपुत्र चीवरं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्त, एवंरूपं चीवरं सेवितव्यम्। चीवरमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति यत्तदुक्तं मयेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्। (यथा प्रथमं तथा विस्तारयितव्यम्) एवंरूपः पिण्डपातः (पूर्ववत्) एवंरूपं शयनासनम् (पूर्ववत्) एवंरूपो ग्रामः (पूर्ववत्) एवंरूपो निगमः (पूर्ववत्) एवंरूपं नगरम् (पूर्ववत्) एवंरूपो जनपदः।
पुद्गलमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति खलु पुनरेतदुक्तं मया। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यथारूपं शारिपुत्र पुद्गलं सेवमानस्याकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्त, एवंरूपः पुद्गलो न सेवितव्यः। यथारूपं च खलु शारिपुत्र पुद्गलं सेवमानस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्त, एवंरूपः पुद्गलः सेवितव्यः। पुद्गलमप्यहं शारिपुत्र द्विधा वदामि — सेवितव्यमप्यसेवितव्यमपीति — इति यत्तदुक्तं मयेदमेतत्प्रतीत्योक्तम्। अस्य खलु शारिपुत्र मया संक्षिप्तेन भाषितस्यैवं विस्तरेणार्थो द्रष्टव्यः।
सर्वेऽपि चेच्छारिपुत्र क्षत्रिया अस्य मया संक्षिप्तेन भाषितस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानीयुः, सर्वेषामपि स्यात्क्षत्रियाणां दीर्घरात्रं हिताय सुखाय। सर्वेऽपि चेच्छारिपुत्र ब्राह्मणाः (पूर्ववत्) सर्वेऽपि चेच्छारिपुत्र वैश्याः (पूर्ववत्) सर्वेऽपि चेच्छारिपुत्र शूद्रा अस्य मया संक्षिप्तेन भाषितस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानीयुः, सर्वेषामपि स्याच्छूद्राणां दीर्घरात्रं हिताय सुखाय। सदेवकोऽपि चेच्छारिपुत्र लोकः समारकः सब्रह्मकः सश्रमणब्राह्मणी प्रजा सदेवमनुष्यास्य मया संक्षिप्तेन भाषितस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानीयात्, सदेवकस्यापि स्याल्लोकस्य समारकस्य सब्रह्मकस्य सश्रमणब्राह्मण्याः प्रजायाः सदेवमनुष्याया दीर्घरात्रं हिताय सुखायेति।
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आयुष्मान्छारिपुत्रो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।
सेवितव्यासेवितव्यसूत्रं निष्ठितं चतुर्थम्॥
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe anupadavarge sevitavyāsevitavyasūtraṃ caturtham
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmamantrata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat — sevitavyāsevitavyaṃ vo bhikṣavo dharmaparyāyaṃ deśayiṣyāmi. taṃ śṛṇuta, sādhu manasi kuruta, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalu te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —
kāyasamācāramapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ kāyasamācāram. vāksamācāramapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ vāksamācāram. manaḥsamācāramapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ manaḥsamācāram. cittotpādamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ cittotpādam. saṃjñāpratilābhamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ saṃjñāpratilābham. dṛṣṭipratilābhamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ dṛṣṭipratilābham. ātmabhāvapratilābhamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyamātmabhāvapratilābhamiti.
evamukta āyuṣmānchāriputro bhagavantametadavocat — asya khalvahaṃ bhadanta bhagavatā saṃkṣiptena bhāṣitasya vistareṇāvibhaktārthasyaivaṃ vistareṇārthamājānāmi.
kāyasamācāramapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ kāyasamācāram — iti khalu punaretaduktaṃ bhagavatā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ bhadanta kāyasamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpaḥ kāyasamācāro na sevitavyaḥ. yathārūpaṃ ca khalu bhadanta kāyasamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhanta, evaṃrūpaḥ kāyasamācāraḥ sevitavyaḥ.
kathaṃrūpaṃ bhadanta kāyasamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante? iha bhadanta kaścitprāṇātipātī bhavati raudro lohitapāṇirhataprahate niviṣṭo'dayāpannaḥ prāṇabhūteṣu. adattādāyī khalu punarbhavati, yattatparasya paravittopakaraṇaṃ grāmagataṃ vāraṇyagataṃ vā tadadattaṃ steyasaṃkhyātamādātā bhavati. kāmeṣu mithyācārī khalu punarbhavati, yāstā mātṛrakṣitāḥ pitṛrakṣitā mātāpitṛrakṣitā bhrātṛrakṣitā bhaginīrakṣitā jñātirakṣitā gotrarakṣitā dharmarakṣitāḥ sasvāmikāḥ saparidaṇḍā antato mālāguḍaparikṣiptā api, tathārūpāsu cāritramāpattā bhavati — evaṃrūpaṃ bhadanta kāyasamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante.
kathaṃrūpaṃ bhadanta kāyasamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante? iha bhadanta kaścitprāṇātipātaṃ prahāya prāṇātipātātprativirato bhavati nihitadaṇḍo nihitaśastro lajjī dayāpannaḥ sarvaprāṇabhūtahitānukampī viharati. adattādānaṃ prahāyādattādānātprativirato bhavati, yattatparasya paravittopakaraṇaṃ grāmagataṃ vāraṇyagataṃ vā tannādattaṃ steyasaṃkhyātamādātā bhavati. kāmeṣu mithyācāraṃ prahāya kāmeṣu mithyācārātprativirato bhavati, yāstā mātṛrakṣitāḥ pitṛrakṣitā mātāpitṛrakṣitā bhrātṛrakṣitā bhaginīrakṣitā jñātirakṣitā gotrarakṣitā dharmarakṣitāḥ sasvāmikāḥ saparidaṇḍā antato mālāguḍaparikṣiptā api, tathārūpāsu na cāritramāpattā bhavati — evaṃrūpaṃ bhadanta kāyasamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante. kāyasamācāramapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ kāyasamācāram — iti yattaduktaṃ bhagavatedametatpratītyoktam.
vāksamācāramapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ vāksamācāram — iti khalu punaretaduktaṃ bhagavatā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ bhadanta vāksamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpo vāksamācāro na sevitavyaḥ. yathārūpaṃ ca khalu bhadanta vāksamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhanta, evaṃrūpo vāksamācāraḥ sevitavyaḥ.
kathaṃrūpaṃ bhadanta vāksamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante? iha bhadanta kaścinmṛṣāvādī bhavati, sabhāgato vā pariṣadgato vā jñātimadhyagato vā pūgamadhyagato vā rājakulamadhyagato vābhinītaḥ sākṣipṛṣṭaḥ — ehi bhoḥ puruṣa, yajjānāsi tadvadeti, so'jānanvāha — jānāmīti, jānanvāha — na jānāmīti, apaśyanvāha — paśyāmīti, paśyanvāha — na paśyāmīti — ityātmahetorvā parahetorvāmiṣakiṃcitkahetorvā saṃprajānanmṛṣā bhāṣitā bhavati. piśunavākkhalu punarbhavati, itaḥ śrutvāmutrākhyātaiṣāṃ bhedāya, amutra vā śrutvaiṣāmākhyātāmīṣāṃ bhedāya — iti samagrāṇāṃ vā bhettā, bhinnānāṃ vānupradātā, vyagrārāmo vyagrarato vyagranandī vyagrakaraṇīṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati. paruṣavākkhalu punarbhavati, yā sā vākkaṇṭakā karkaśā paruṣā parakaṭukā parābhisañjanī krodhasāmantāsamādhisaṃvartanikā, tathārūpāṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati. saṃbhinnapralāpī khalu punarbhavatyakālavādī abhūtavādī anarthavādī adharmavādī avinayavādī, anidhānavatīṃ vācaṃ bhāṣitā bhavatyakālenānapadeśāmaparyantavatīmanarthasaṃhitām — evaṃrūpaṃ bhadanta vāksamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante.
kathaṃrūpaṃ bhadanta vāksamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante? iha bhadanta kaścinmṛṣāvādaṃ prahāya mṛṣāvādātprativirato bhavati sabhāgato vā pariṣadgato vā jñātimadhyagato vā pūgamadhyagato vā rājakulamadhyagato vābhinītaḥ sākṣipṛṣṭaḥ — ehi bhoḥ puruṣa, yajjānāsi tadvadeti, so'jānanvāha — na jānāmīti, jānanvāha — jānāmīti, apaśyanvāha — na paśyāmīti, paśyanvāha — paśyāmīti — ityātmahetorvā parahetorvāmiṣakiṃcitkahetorvā na saṃprajānanmṛṣā bhāṣitā bhavati. piśunāṃ vācaṃ prahāya piśunāyā vācaḥ prativirato bhavati, itaḥ śrutvā nāmutrākhyātaiṣāṃ bhedāya, amutra vā śrutvā naiṣāmākhyātāmīṣāṃ bhedāya — iti bhinnānāṃ vā saṃdhātā, sahitānāṃ vānupradātā, samagrārāmaḥ samagrarataḥ samagranandī samagrakaraṇīṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati. paruṣāṃ vācaṃ prahāya paruṣāyā vācaḥ prativirato bhavati, yā sā vāganelā karṇasukhā premaṇīyā hṛdayaṃgamā paurī bahujanakāntā bahujanamanāpā, tathārūpāṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati. saṃbhinnapralāpaṃ prahāya saṃbhinnapralāpātprativirato bhavati kālavādī bhūtavādī arthavādī dharmavādī vinayavādī, nidhānavatīṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati kālena sāpadeśāṃ paryantavatīmarthasaṃhitām — evaṃrūpaṃ bhadanta vāksamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante. vāksamācāramapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ vāksamācāram — iti yattaduktaṃ bhagavatedametatpratītyoktam.
manaḥsamācāramapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ manaḥsamācāram — iti khalu punaretaduktaṃ bhagavatā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ bhadanta manaḥsamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpo manaḥsamācāro na sevitavyaḥ. yathārūpaṃ ca khalu bhadanta manaḥsamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhanta, evaṃrūpo manaḥsamācāraḥ sevitavyaḥ.
kathaṃrūpaṃ bhadanta manaḥsamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante? iha bhadanta kaścidabhidhyālurbhavati, yattatparasya paravittopakaraṇaṃ tadabhidhyātā bhavati — aho bata yatparasya tanmama syāditi. vyāpannacittaḥ khalu punarbhavati praduṣṭamanaḥsaṃkalpaḥ — ime sattvā hanyantāṃ vā vadhyantāṃ vocchidyantāṃ vā vinaśyantu vā mā vā bhūvanniti — evaṃrūpaṃ bhadanta manaḥsamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante.
kathaṃrūpaṃ bhadanta manaḥsamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante? iha bhadanta kaścidanabhidhyālurbhavati, yattatparasya paravittopakaraṇaṃ tannābhidhyātā bhavati — aho bata yatparasya tanmama syāditi. avyāpannacittaḥ khalu punarbhavatyapraduṣṭamanaḥsaṃkalpaḥ — ime sattvā avairā avyābādhā anīghāḥ sukhina ātmānaṃ pariharantviti — evaṃrūpaṃ bhadanta manaḥsamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante. manaḥsamācāramapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ manaḥsamācāram — iti yattaduktaṃ bhagavatedametatpratītyoktam.
cittotpādamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ cittotpādam — iti khalu punaretaduktaṃ bhagavatā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ bhadanta cittotpādaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpaścittotpādo na sevitavyaḥ. yathārūpaṃ ca khalu bhadanta cittotpādaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhanta, evaṃrūpaścittotpādaḥ sevitavyaḥ.
kathaṃrūpaṃ bhadanta cittotpādaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante? iha bhadanta kaścidabhidhyālurbhavatyabhidhyāsahagatena cetasā viharati, vyāpādavānbhavati vyāpādasahagatena cetasā viharati, vihiṃsāvānbhavati vihiṃsāsahagatena cetasā viharati — evaṃrūpaṃ bhadanta cittotpādaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante.
kathaṃrūpaṃ bhadanta cittotpādaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante? iha bhadanta kaścidanabhidhyālurbhavatyanabhidhyāsahagatena cetasā viharati. avyāpādavānbhavatyavyāpādasahagatena cetasā viharati. avihiṃsāvānbhavatyavihiṃsāsahagatena cetasā viharati — evaṃrūpaṃ bhadanta cittotpādaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante. cittotpādamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ cittotpādam — iti yattaduktaṃ bhagavatedametatpratītyoktam.
saṃjñāpratilābhamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ saṃjñāpratilābham — iti khalu punaretaduktaṃ bhagavatā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ bhadanta saṃjñāpratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpaḥ saṃjñāpratilābho na sevitavyaḥ. yathārūpaṃ ca khalu bhadanta saṃjñāpratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhanta, evaṃrūpaḥ saṃjñāpratilābhaḥ sevitavyaḥ.
kathaṃrūpaṃ bhadanta saṃjñāpratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante? iha bhadanta kaścidabhidhyālurbhavatyabhidhyāsahagatayā saṃjñayā viharati, vyāpādavānbhavati vyāpādasahagatayā saṃjñayā viharati, vihiṃsāvānbhavati vihiṃsāsahagatayā saṃjñayā viharati — evaṃrūpaṃ bhadanta saṃjñāpratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante.
kathaṃrūpaṃ bhadanta saṃjñāpratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante? iha bhadanta kaścidanabhidhyālurbhavatyanabhidhyāsahagatayā saṃjñayā viharati. avyāpādavānbhavatyavyāpādasahagatayā saṃjñayā viharati. avihiṃsāvānbhavatyavihiṃsāsahagatayā saṃjñayā viharati — evaṃrūpaṃ bhadanta saṃjñāpratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante. saṃjñāpratilābhamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ saṃjñāpratilābham — iti yattaduktaṃ bhagavatedametatpratītyoktam.
dṛṣṭipratilābhamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ dṛṣṭipratilābham — iti khalu punaretaduktaṃ bhagavatā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ bhadanta dṛṣṭipratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpo dṛṣṭipratilābho na sevitavyaḥ. yathārūpaṃ ca khalu bhadanta dṛṣṭipratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante — evaṃrūpo dṛṣṭipratilābhaḥ sevitavyaḥ.
kathaṃrūpaṃ bhadanta dṛṣṭipratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante? iha bhadanta kaścidevaṃdṛṣṭiko bhavati — nāsti dattaṃ, nāstīṣṭaṃ, nāsti hutaṃ, nāsti sukṛtaduṣkṛtānāṃ karmaṇāṃ phalaṃ vipāko, nāstyayaṃ loko, nāsti paro loko, nāsti mātā, nāsti pitā, na santi sattvā aupapātikā, na santi loke śramaṇabrāhmaṇāḥ samyaggatāḥ samyakpratipannā ye imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtya pravedayantīti — evaṃrūpaṃ bhadanta dṛṣṭipratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante.
kathaṃrūpaṃ bhadanta dṛṣṭipratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante? iha bhadanta kaścidevaṃdṛṣṭiko bhavati — asti dattamastīṣṭamasti hutamasti sukṛtaduṣkṛtānāṃ karmaṇāṃ phalaṃ vipāko'styayaṃ loko'sti paro loko'sti mātāsti pitā, santi sattvā aupapātikāḥ, santi loke śramaṇabrāhmaṇāḥ samyaggatāḥ samyakpratipannā ye imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtya pravedayantīti — evaṃrūpaṃ bhadanta dṛṣṭipratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante. dṛṣṭipratilābhamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ dṛṣṭipratilābham — iti yattaduktaṃ bhagavatedametatpratītyoktam.
ātmabhāvapratilābhamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyamātmabhāvapratilābham — iti khalu punaretaduktaṃ bhagavatā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ bhadantātmabhāvapratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante — evaṃrūpa ātmabhāvapratilābho na sevitavyaḥ. yathārūpaṃ ca khalu bhadantātmabhāvapratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante — evaṃrūpa ātmabhāvapratilābhaḥ sevitavyaḥ.
kathaṃrūpaṃ bhadantātmabhāvapratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante? savyābādhaṃ bhadantātmabhāvapratilābhamabhinirvartayato'pariniṣṭhitabhāvāyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante. avyābādhaṃ bhadantātmabhāvapratilābhamabhinirvartayataḥ pariniṣṭhitabhāvāyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante. ātmabhāvapratilābhamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyamātmabhāvapratilābham — iti yattaduktaṃ bhagavatedametatpratītyoktam.
asya khalvahaṃ bhadanta bhagavatā saṃkṣiptena bhāṣitasya vistareṇāvibhaktārthasyaivaṃ vistareṇārthamājānāmīti.
sādhu sādhu śāriputra! sādhu khalu tvaṃ śāriputrāsya mayā saṃkṣiptena bhāṣitasya vistareṇāvibhaktārthasyaivaṃ vistareṇārthamājānāsi.
kāyasamācāramapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ kāyasamācāram — iti khalu punaretaduktaṃ mayā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ śāriputra kāyasamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpaḥ kāyasamācāro na sevitavyaḥ. yathārūpaṃ ca khalu śāriputra kāyasamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante — evaṃrūpaḥ kāyasamācāraḥ sevitavyaḥ.
kathaṃrūpaṃ śāriputra kāyasamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante? iha śāriputra kaścitprāṇātipātī bhavati raudro lohitapāṇirhataprahate niviṣṭo'dayāpannaḥ prāṇabhūteṣu. adattādāyī khalu punarbhavati, yattatparasya paravittopakaraṇaṃ grāmagataṃ vāraṇyagataṃ vā tadadattaṃ steyasaṃkhyātamādātā bhavati. kāmeṣu mithyācārī khalu punarbhavati, yāstā mātṛrakṣitāḥ pitṛrakṣitā mātāpitṛrakṣitā bhrātṛrakṣitā bhaginīrakṣitā jñātirakṣitā gotrarakṣitā dharmarakṣitāḥ sasvāmikāḥ saparidaṇḍā antato mālāguḍaparikṣiptā api, tathārūpāsu cāritramāpattā bhavati — evaṃrūpaṃ śāriputra kāyasamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante.
kathaṃrūpaṃ śāriputra kāyasamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante? iha śāriputra kaścitprāṇātipātaṃ prahāya prāṇātipātātprativirato bhavati nihitadaṇḍo nihitaśastro lajjī dayāpannaḥ sarvaprāṇabhūtahitānukampī viharati. adattādānaṃ prahāyādattādānātprativirato bhavati, yattatparasya paravittopakaraṇaṃ grāmagataṃ vāraṇyagataṃ vā tannādattaṃ steyasaṃkhyātamādātā bhavati. kāmeṣu mithyācāraṃ prahāya kāmeṣu mithyācārātprativirato bhavati, yāstā mātṛrakṣitāḥ pitṛrakṣitā mātāpitṛrakṣitā bhrātṛrakṣitā bhaginīrakṣitā jñātirakṣitā gotrarakṣitā dharmarakṣitāḥ sasvāmikāḥ saparidaṇḍā antato mālāguḍaparikṣiptā api, tathārūpāsu na cāritramāpattā bhavati — evaṃrūpaṃ śāriputra kāyasamācāraṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante. kāyasamācāramapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyaṃ kāyasamācāram — iti yattaduktaṃ mayedametatpratītyoktam.
vāksamācāramapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi (pūrvavat) manaḥsamācāramapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi (pūrvavat) cittotpādamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi (pūrvavat) saṃjñāpratilābhamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi (pūrvavat) dṛṣṭipratilābhamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi (pūrvavat).
ātmabhāvapratilābhamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyamātmabhāvapratilābham — iti khalu punaretaduktaṃ mayā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ śāriputrātmabhāvapratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpa ātmabhāvapratilābho na sevitavyaḥ. yathārūpaṃ ca khalu śāriputrātmabhāvapratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante — evaṃrūpa ātmabhāvapratilābhaḥ sevitavyaḥ.
kathaṃrūpaṃ śāriputrātmabhāvapratilābhaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante? savyābādhaṃ śāriputrātmabhāvapratilābhamabhinirvartayato'pariniṣṭhitabhāvāyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante. avyābādhaṃ śāriputrātmabhāvapratilābhamabhinirvartayataḥ pariniṣṭhitabhāvāyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante. ātmabhāvapratilābhamapyahaṃ bhikṣavo dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi, taṃ cānyamanyamātmabhāvapratilābham — iti yattaduktaṃ mayedametatpratītyoktam. asya khalu śāriputra mayā saṃkṣiptena bhāṣitasyaivaṃ vistareṇārtho draṣṭavyaḥ.
cakṣurvijñeyaṃ rūpamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi. śrotravijñeyaṃ śabdamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi. ghrāṇavijñeyaṃ gandhamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi. jihvāvijñeyaṃ rasamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi. kāyavijñeyaṃ spraṣṭavyamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi. manovijñeyaṃ dharmamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti.
evamukta āyuṣmānchāriputro bhagavantametadavocat — asya khalvahaṃ bhadanta bhagavatā saṃkṣiptena bhāṣitasya vistareṇāvibhaktārthasyaivaṃ vistareṇārthamājānāmi. cakṣurvijñeyaṃ rūpamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti khalu punaretaduktaṃ bhagavatā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ bhadanta cakṣurvijñeyaṃ rūpaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpaṃ cakṣurvijñeyaṃ rūpaṃ na sevitavyam. yathārūpaṃ ca khalu bhadanta cakṣurvijñeyaṃ rūpaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhanta, evaṃrūpaṃ cakṣurvijñeyaṃ rūpaṃ sevitavyam. cakṣurvijñeyaṃ rūpamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti yattaduktaṃ bhagavatedametatpratītyoktam.
śrotravijñeyaṃ śabdamapyahaṃ śāriputra (pūrvavat) evaṃrūpaḥ śrotravijñeyaḥ śabdo na sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpaḥ śrotravijñeyaḥ śabdaḥ sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpo ghrāṇavijñeyo gandho na sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpo ghrāṇavijñeyo gandhaḥ sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpo jihvāvijñeyo raso na sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpo jihvāvijñeyo rasaḥ sevitavyaḥ (pūrvavat) kāyavijñeyaṃ spraṣṭavyamapyahaṃ śāriputra (pūrvavat) evaṃrūpaṃ kāyavijñeyaṃ spraṣṭavyaṃ na sevitavyam (pūrvavat) evaṃrūpaṃ kāyavijñeyaṃ spraṣṭavyaṃ sevitavyam.
manovijñeyaṃ dharmamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti khalu punaretaduktaṃ bhagavatā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ bhadanta manovijñeyaṃ dharmaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpo manovijñeyo dharmo na sevitavyaḥ. yathārūpaṃ ca khalu bhadanta manovijñeyaṃ dharmaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhanta, evaṃrūpo manovijñeyo dharmaḥ sevitavyaḥ. manovijñeyaṃ dharmamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti yattaduktaṃ bhagavatedametatpratītyoktam. asya khalvahaṃ bhadanta bhagavatā saṃkṣiptena bhāṣitasya vistareṇāvibhaktārthasyaivaṃ vistareṇārthamājānāmīti.
sādhu sādhu śāriputra! sādhu khalu tvaṃ śāriputrāsya mayā saṃkṣiptena bhāṣitasya vistareṇāvibhaktārthasyaivaṃ vistareṇārthamājānāsi. cakṣurvijñeyaṃ rūpamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti khalu punaretaduktaṃ mayā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ śāriputra cakṣurvijñeyaṃ rūpaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpaṃ cakṣurvijñeyaṃ rūpaṃ na sevitavyam. yathārūpaṃ ca khalu śāriputra cakṣurvijñeyaṃ rūpaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhanta, evaṃrūpaṃ cakṣurvijñeyaṃ rūpaṃ sevitavyam. cakṣurvijñeyaṃ rūpamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti yattaduktaṃ mayedametatpratītyoktam.
śrotravijñeyaṃ śabdamapyahaṃ śāriputra (pūrvavat) evaṃrūpaḥ śrotravijñeyaḥ śabdo na sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpaḥ śrotravijñeyaḥ śabdaḥ sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpo ghrāṇavijñeyo gandho na sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpo ghrāṇavijñeyo gandhaḥ sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpo jihvāvijñeyo raso na sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpo jihvāvijñeyo rasaḥ sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpaṃ kāyavijñeyaṃ spraṣṭavyaṃ na sevitavyam (pūrvavat) evaṃrūpaṃ kāyavijñeyaṃ spraṣṭavyaṃ sevitavyam.
manovijñeyaṃ dharmamapyahaṃ śāriputra (pūrvavat) evaṃrūpo manovijñeyo dharmo na sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpo manovijñeyo dharmaḥ sevitavyaḥ. manovijñeyaṃ dharmamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti yattaduktaṃ mayedametatpratītyoktam. asya khalu śāriputra mayā saṃkṣiptena bhāṣitasyaivaṃ vistareṇārtho draṣṭavyaḥ.
cīvaramapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapi (pūrvavat) piṇḍapātamapyahaṃ śāriputra (pūrvavat) śayanāsanamapyahaṃ śāriputra (pūrvavat) grāmamapyahaṃ śāriputra (pūrvavat) nigamamapyahaṃ śāriputra (pūrvavat) nagaramapyahaṃ śāriputra (pūrvavat) janapadamapyahaṃ śāriputra (pūrvavat) pudgalamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti.
evamukta āyuṣmānchāriputro bhagavantametadavocat — asya khalvahaṃ bhadanta bhagavatā saṃkṣiptena bhāṣitasya vistareṇāvibhaktārthasyaivaṃ vistareṇārthamājānāmi. cīvaramapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti khalu punaretaduktaṃ bhagavatā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ bhadanta cīvaraṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpaṃ cīvaraṃ na sevitavyam. yathārūpaṃ ca khalu bhadanta cīvaraṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhanta, evaṃrūpaṃ cīvaraṃ sevitavyam. cīvaramapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti yattaduktaṃ bhagavatedametatpratītyoktam.
piṇḍapātamapyahaṃ śāriputra (pūrvavat) evaṃrūpaḥ piṇḍapāto na sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpaḥ piṇḍapātaḥ sevitavyaḥ (pūrvavat) śayanāsanamapyahaṃ śāriputra (pūrvavat) evaṃrūpaṃ śayanāsanaṃ na sevitavyam (pūrvavat) evaṃrūpaṃ śayanāsanaṃ sevitavyam (pūrvavat) grāmamapyahaṃ śāriputra (pūrvavat) evaṃrūpo grāmo na sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpo grāmaḥ sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpo nigamo na sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpo nigamaḥ sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpaṃ nagaraṃ na sevitavyam (pūrvavat) evaṃrūpaṃ nagaraṃ sevitavyam (pūrvavat) evaṃrūpo janapado na sevitavyaḥ (pūrvavat) evaṃrūpo janapadaḥ sevitavyaḥ.
pudgalamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti khalu punaretaduktaṃ bhagavatā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ bhadanta pudgalaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpaḥ pudgalo na sevitavyaḥ. yathārūpaṃ ca khalu bhadanta pudgalaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhanta, evaṃrūpaḥ pudgalaḥ sevitavyaḥ. pudgalamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti yattaduktaṃ bhagavatedametatpratītyoktamiti. asya khalvahaṃ bhadanta bhagavatā saṃkṣiptena bhāṣitasya vistareṇāvibhaktārthasyaivaṃ vistareṇārthamājānāmīti.
sādhu sādhu śāriputra! sādhu khalu tvaṃ śāriputrāsya mayā saṃkṣiptena bhāṣitasya vistareṇāvibhaktārthasyaivaṃ vistareṇārthamājānāsi. cīvaramapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti khalu punaretaduktaṃ mayā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ śāriputra cīvaraṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpaṃ cīvaraṃ na sevitavyam. yathārūpaṃ ca khalu śāriputra cīvaraṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhanta, evaṃrūpaṃ cīvaraṃ sevitavyam. cīvaramapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti yattaduktaṃ mayedametatpratītyoktam. (yathā prathamaṃ tathā vistārayitavyam) evaṃrūpaḥ piṇḍapātaḥ (pūrvavat) evaṃrūpaṃ śayanāsanam (pūrvavat) evaṃrūpo grāmaḥ (pūrvavat) evaṃrūpo nigamaḥ (pūrvavat) evaṃrūpaṃ nagaram (pūrvavat) evaṃrūpo janapadaḥ.
pudgalamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti khalu punaretaduktaṃ mayā. kiṃ caitatpratītyoktam? yathārūpaṃ śāriputra pudgalaṃ sevamānasyākuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyanta, evaṃrūpaḥ pudgalo na sevitavyaḥ. yathārūpaṃ ca khalu śāriputra pudgalaṃ sevamānasyākuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhanta, evaṃrūpaḥ pudgalaḥ sevitavyaḥ. pudgalamapyahaṃ śāriputra dvidhā vadāmi — sevitavyamapyasevitavyamapīti — iti yattaduktaṃ mayedametatpratītyoktam. asya khalu śāriputra mayā saṃkṣiptena bhāṣitasyaivaṃ vistareṇārtho draṣṭavyaḥ.
sarve'pi cecchāriputra kṣatriyā asya mayā saṃkṣiptena bhāṣitasyaivaṃ vistareṇārthamājānīyuḥ, sarveṣāmapi syātkṣatriyāṇāṃ dīrgharātraṃ hitāya sukhāya. sarve'pi cecchāriputra brāhmaṇāḥ (pūrvavat) sarve'pi cecchāriputra vaiśyāḥ (pūrvavat) sarve'pi cecchāriputra śūdrā asya mayā saṃkṣiptena bhāṣitasyaivaṃ vistareṇārthamājānīyuḥ, sarveṣāmapi syācchūdrāṇāṃ dīrgharātraṃ hitāya sukhāya. sadevako'pi cecchāriputra lokaḥ samārakaḥ sabrahmakaḥ saśramaṇabrāhmaṇī prajā sadevamanuṣyāsya mayā saṃkṣiptena bhāṣitasyaivaṃ vistareṇārthamājānīyāt, sadevakasyāpi syāllokasya samārakasya sabrahmakasya saśramaṇabrāhmaṇyāḥ prajāyāḥ sadevamanuṣyāyā dīrgharātraṃ hitāya sukhāyeti.
idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānchāriputro bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.
sevitavyāsevitavyasūtraṃ niṣṭhitaṃ caturtham..