MN134 lomaśakaṅgīyabhadraikarātrasūtram
Summary: Prompted by a celestial deity who remembers the Buddha reciting the Bhadraikarātra verses in heaven, Venerable Lomaśakaṅgīya travels to Śrāvastī to receive the teaching directly from the Master. The Buddha instructs him on abandoning mental hankering after the five aggregates, showing that genuine seclusion and peace are realized in immediate, vigilant present-moment practice.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे विभङ्गवर्गे लोमशकङ्गीयभद्रैकरात्रसूत्रं चतुर्थम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे । तेन खलु पुनः समयेनायुष्माँल्लोमशकङ्गीयः शाक्येषु विहरति स्म कपिलवस्तुनि न्यग्रोधारामे । अथ खलु चन्दनो देवपुत्रोऽभिक्रान्तायां रात्रावभिक्रान्तवर्णः केवलकल्पं न्यग्रोधाराममवभास्य येनायुष्माँल्लोमशकङ्गीयस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्यैकान्तेऽस्थात् । एकान्ते स्थितः खलु चन्दनो देवपुत्र आयुष्मन्तं लोमशकङ्गीयमेतदवोचत् — धारयसि त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं चेति ? न खल्वहमायुष्मन्धारयामि भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च । त्वं पुनरायुष्मन्धारयसि भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं चेति ? अहमपि खलु भिक्षो न धारयामि भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च । धारयसि पुनस्त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रीया गाथा इति ? न खल्वहमायुष्मन्धारयामि भद्रैकरात्रीया गाथाः । त्वं पुनरायुष्मन्धारयसि भद्रैकरात्रीया गाथा इति ? धारयामि खल्वहं भिक्षो भद्रैकरात्रीया गाथा इति । यथा कथं पुनस्त्वमायुष्मन्धारयसि भद्रैकरात्रीया गाथा इति ? एकस्मिन्भिक्षो समये भगवान्देवेषु त्रायस्त्रिंशेषु विहरति स्म पारिजातकमूले पाण्डुकम्बलशिलायाम् । तत्र भगवान्देवानां त्रायस्त्रिंशानां भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं चाभाषिष्ट —
अतीतं नान्वागमयेन्न प्रतिकाङ्क्षेदनागतम् । यदतीतं प्रहीणं तदप्राप्तं चाप्यनागतम् ॥
प्रत्युत्पन्नं च यो धर्मं तत्र तत्र विपश्यति । असंहार्यमसङ्कोप्यं तं विद्वाननुबृंहयेत् ॥
अद्यैव कृत्यमातप्यं को जानीयान्मरणं श्वः । न हि नः सङ्गरस्तेन महासेनेन मृत्युना ॥
एवंविहारिणमातापिनमहोरात्रमतन्द्रितम् । तं वै भद्रैकरात्र इति शान्त आचष्टे मुनिरिति ॥
एवं खल्वहं भिक्षो धारयामि भद्रैकरात्रीया गाथाः । उद्गृहाण त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च, पर्याप्नुहि त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च, धारय त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च । अर्थसंहितौ भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशश्च विभङ्गश्चादिब्रह्मचर्यकाविति । इदमवोचच्चन्दनो देवपुत्रः । इदमुक्त्वा तत्रैवान्तरधायि ।
अथ खल्वायुष्माँल्लोमशकङ्गीयस्तस्या रात्रेरत्ययेन शयनासनं संशमय्य पात्रचीवरमादाय येन श्रावस्ती तेन चारिकां प्राक्रमीत् । अनुपूर्वेण चारिकां चरन्येन श्रावस्ती जेतवनमनाथपिण्डदस्यारामो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत् । एकान्ते निषण्णः खल्वायुष्माँल्लोमशकङ्गीयो भगवन्तमेतदवोचत् —
एकस्मिन्नहं भदन्त समये शाक्येषु विहरामि स्म कपिलवस्तुनि न्यग्रोधारामे । अथ खलु भदन्तान्यतरो देवपुत्रोऽभिक्रान्तायां रात्रावभिक्रान्तवर्णः केवलकल्पं न्यग्रोधाराममवभास्य येनाहं तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्यैकान्तेऽस्थात् । एकान्ते स्थितः खलु भदन्त स देवपुत्रो मामेतदवोचत् — धारयसि त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं चेति ? एवमुक्तेऽहं भदन्त तं देवपुत्रमेतदवोचम् — न खल्वहमायुष्मन्धारयामि भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च । त्वं पुनरायुष्मन्धारयसि भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं चेति ? अहमपि खलु भिक्षो न धारयामि भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च । धारयसि पुनस्त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रीया गाथा इति ? न खल्वहमायुष्मन्धारयामि भद्रैकरात्रीया गाथाः । त्वं पुनरायुष्मन्धारयसि भद्रैकरात्रीया गाथा इति ? धारयामि खल्वहं भिक्षो भद्रैकरात्रीया गाथा इति । यथा कथं पुनस्त्वमायुष्मन्धारयसि भद्रैकरात्रीया गाथा इति ? एकस्मिन्भिक्षो समये भगवान्देवेषु त्रायस्त्रिंशेषु विहरति स्म पारिजातकमूले पाण्डुकम्बलशिलायाम् । तत्र खलु भगवान्देवानां त्रायस्त्रिंशानां भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं चाभाषिष्ट —
अतीतं नान्वागमयेत् (पूर्ववत्) तं वै भद्रैकरात्र इति शान्त आचष्टे मुनिरिति ॥
एवं खल्वहं भिक्षो धारयामि भद्रैकरात्रीया गाथाः । उद्गृहाण त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च, पर्याप्नुहि त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च, धारय त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च । अर्थसंहितौ भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशश्च विभङ्गश्चादिब्रह्मचर्यकाविति । इदमवोचद्भदन्त स देवपुत्रः, इदमुक्त्वा तत्रैवान्तरधायि । साधु मे भदन्त भगवान्भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च देशयत्विति ।
जानासि पुनस्त्वं भिक्षो तं देवपुत्रमिति ? न खल्वहं भदन्त जानामि तं देवपुत्रमिति । चन्दनो नाम स भिक्षो देवपुत्रः । चन्दनो भिक्षो देवपुत्रोऽर्थीकृत्य मनसिकृत्य सर्वचेतसा समन्वाहृत्यावहितश्रोत्रो धर्मं शृणोति । तेन हि भिक्षो शृणु, साधु मनसिकुरु, भाषिष्य इति । एवं भदन्तेति खल्वायुष्माँल्लोमशकङ्गीयो भगवतः प्रत्यश्रौषीत् । भगवानेतदवोचत् —
अतीतं नान्वागमयेन्न प्रतिकाङ्क्षेदनागतम् । यदतीतं प्रहीणं तदप्राप्तं चाप्यनागतम् ॥
प्रत्युत्पन्नं च यो धर्मं तत्र तत्र विपश्यति । असंहार्यमसङ्कोप्यं तं विद्वाननुबृंहयेत् ॥
अद्यैव कृत्यमातप्यं को जानीयान्मरणं श्वः । न हि नः सङ्गरस्तेन महासेनेन मृत्युना ॥
एवंविहारिणमातापिनमहोरात्रमतन्द्रितम् । तं वै भद्रैकरात्र इति शान्त आचष्टे मुनिः ॥
कथं च भिक्षोऽतीतमन्वागमयति (पूर्ववत्) एवं खलु भिक्षोऽतीतमन्वागमयति । कथं च भिक्षोऽतीतं नान्वागमयति (पूर्ववत्) एवं खलु भिक्षोऽतीतं नान्वागमयति । कथं च भिक्षोऽनागतं प्रतिकाङ्क्षति (पूर्ववत्) एवं खलु भिक्षोऽनागतं प्रतिकाङ्क्षति । कथं च भिक्षोऽनागतं न प्रतिकाङ्क्षति (पूर्ववत्) एवं खलु भिक्षोऽनागतं न प्रतिकाङ्क्षति । कथं च भिक्षो प्रत्युत्पन्नेषु धर्मेषु संह्रियते (पूर्ववत्) एवं खलु भिक्षो प्रत्युत्पन्नेषु धर्मेषु संह्रियते । कथं च भिक्षो प्रत्युत्पन्नेषु धर्मेषु न संह्रियते (पूर्ववत्) एवं खलु भिक्षो प्रत्युत्पन्नेषु धर्मेषु न संह्रियते ।
अतीतं नान्वागमयेन्न प्रतिकाङ्क्षेदनागतम् । यदतीतं प्रहीणं तदप्राप्तं चाप्यनागतम् ॥
प्रत्युत्पन्नं च यो धर्मं तत्र तत्र विपश्यति । असंहार्यमसङ्कोप्यं तं विद्वाननुबृंहयेत् ॥
अद्यैव कृत्यमातप्यं को जानीयान्मरणं श्वः । न हि नः सङ्गरस्तेन महासेनेन मृत्युना ॥
एवंविहारिणमातापिनमहोरात्रमतन्द्रितम् । तं वै भद्रैकरात्र इति शान्त आचष्टे मुनिरिति ॥
इदमवोचद्भगवान् । आत्तमना आयुष्माँल्लोमशकङ्गीयो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति ।
लोमशकङ्गीयभद्रैकरात्रसूत्रं निष्ठितं चतुर्थम् ॥
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe vibhaṅgavarge lomaśakaṅgīyabhadraikarātrasūtraṃ caturtham
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānśrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme . tena khalu punaḥ samayenāyuṣmām̐llomaśakaṅgīyaḥ śākyeṣu viharati sma kapilavastuni nyagrodhārāme . atha khalu candano devaputro'bhikrāntāyāṃ rātrāvabhikrāntavarṇaḥ kevalakalpaṃ nyagrodhārāmamavabhāsya yenāyuṣmām̐llomaśakaṅgīyastenopasamakramīt, upasaṅkramyaikānte'sthāt . ekānte sthitaḥ khalu candano devaputra āyuṣmantaṃ lomaśakaṅgīyametadavocat — dhārayasi tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ceti ? na khalvahamāyuṣmandhārayāmi bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca . tvaṃ punarāyuṣmandhārayasi bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ceti ? ahamapi khalu bhikṣo na dhārayāmi bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca . dhārayasi punastvaṃ bhikṣo bhadraikarātrīyā gāthā iti ? na khalvahamāyuṣmandhārayāmi bhadraikarātrīyā gāthāḥ . tvaṃ punarāyuṣmandhārayasi bhadraikarātrīyā gāthā iti ? dhārayāmi khalvahaṃ bhikṣo bhadraikarātrīyā gāthā iti . yathā kathaṃ punastvamāyuṣmandhārayasi bhadraikarātrīyā gāthā iti ? ekasminbhikṣo samaye bhagavāndeveṣu trāyastriṃśeṣu viharati sma pārijātakamūle pāṇḍukambalaśilāyām . tatra bhagavāndevānāṃ trāyastriṃśānāṃ bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ cābhāṣiṣṭa —
atītaṃ nānvāgamayenna pratikāṅkṣedanāgatam . yadatītaṃ prahīṇaṃ tadaprāptaṃ cāpyanāgatam ..
pratyutpannaṃ ca yo dharmaṃ tatra tatra vipaśyati . asaṃhāryamasaṅkopyaṃ taṃ vidvānanubṛṃhayet ..
adyaiva kṛtyamātapyaṃ ko jānīyānmaraṇaṃ śvaḥ . na hi naḥ saṅgarastena mahāsenena mṛtyunā ..
evaṃvihāriṇamātāpinamahorātramatandritam . taṃ vai bhadraikarātra iti śānta ācaṣṭe muniriti ..
evaṃ khalvahaṃ bhikṣo dhārayāmi bhadraikarātrīyā gāthāḥ . udgṛhāṇa tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca, paryāpnuhi tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca, dhāraya tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca . arthasaṃhitau bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaśca vibhaṅgaścādibrahmacaryakāviti . idamavocaccandano devaputraḥ . idamuktvā tatraivāntaradhāyi .
atha khalvāyuṣmām̐llomaśakaṅgīyastasyā rātreratyayena śayanāsanaṃ saṃśamayya pātracīvaramādāya yena śrāvastī tena cārikāṃ prākramīt . anupūrveṇa cārikāṃ caranyena śrāvastī jetavanamanāthapiṇḍadasyārāmo yena bhagavāṃstenopasamakramīt, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat . ekānte niṣaṇṇaḥ khalvāyuṣmām̐llomaśakaṅgīyo bhagavantametadavocat —
ekasminnahaṃ bhadanta samaye śākyeṣu viharāmi sma kapilavastuni nyagrodhārāme . atha khalu bhadantānyataro devaputro'bhikrāntāyāṃ rātrāvabhikrāntavarṇaḥ kevalakalpaṃ nyagrodhārāmamavabhāsya yenāhaṃ tenopasamakramīt, upasaṅkramyaikānte'sthāt . ekānte sthitaḥ khalu bhadanta sa devaputro māmetadavocat — dhārayasi tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ceti ? evamukte'haṃ bhadanta taṃ devaputrametadavocam — na khalvahamāyuṣmandhārayāmi bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca . tvaṃ punarāyuṣmandhārayasi bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ceti ? ahamapi khalu bhikṣo na dhārayāmi bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca . dhārayasi punastvaṃ bhikṣo bhadraikarātrīyā gāthā iti ? na khalvahamāyuṣmandhārayāmi bhadraikarātrīyā gāthāḥ . tvaṃ punarāyuṣmandhārayasi bhadraikarātrīyā gāthā iti ? dhārayāmi khalvahaṃ bhikṣo bhadraikarātrīyā gāthā iti . yathā kathaṃ punastvamāyuṣmandhārayasi bhadraikarātrīyā gāthā iti ? ekasminbhikṣo samaye bhagavāndeveṣu trāyastriṃśeṣu viharati sma pārijātakamūle pāṇḍukambalaśilāyām . tatra khalu bhagavāndevānāṃ trāyastriṃśānāṃ bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ cābhāṣiṣṭa —
atītaṃ nānvāgamayet (pūrvavat) taṃ vai bhadraikarātra iti śānta ācaṣṭe muniriti ..
evaṃ khalvahaṃ bhikṣo dhārayāmi bhadraikarātrīyā gāthāḥ . udgṛhāṇa tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca, paryāpnuhi tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca, dhāraya tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca . arthasaṃhitau bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaśca vibhaṅgaścādibrahmacaryakāviti . idamavocadbhadanta sa devaputraḥ, idamuktvā tatraivāntaradhāyi . sādhu me bhadanta bhagavānbhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca deśayatviti .
jānāsi punastvaṃ bhikṣo taṃ devaputramiti ? na khalvahaṃ bhadanta jānāmi taṃ devaputramiti . candano nāma sa bhikṣo devaputraḥ . candano bhikṣo devaputro'rthīkṛtya manasikṛtya sarvacetasā samanvāhṛtyāvahitaśrotro dharmaṃ śṛṇoti . tena hi bhikṣo śṛṇu, sādhu manasikuru, bhāṣiṣya iti . evaṃ bhadanteti khalvāyuṣmām̐llomaśakaṅgīyo bhagavataḥ pratyaśrauṣīt . bhagavānetadavocat —
atītaṃ nānvāgamayenna pratikāṅkṣedanāgatam . yadatītaṃ prahīṇaṃ tadaprāptaṃ cāpyanāgatam ..
pratyutpannaṃ ca yo dharmaṃ tatra tatra vipaśyati . asaṃhāryamasaṅkopyaṃ taṃ vidvānanubṛṃhayet ..
adyaiva kṛtyamātapyaṃ ko jānīyānmaraṇaṃ śvaḥ . na hi naḥ saṅgarastena mahāsenena mṛtyunā ..
evaṃvihāriṇamātāpinamahorātramatandritam . taṃ vai bhadraikarātra iti śānta ācaṣṭe muniḥ ..
kathaṃ ca bhikṣo'tītamanvāgamayati (pūrvavat) evaṃ khalu bhikṣo'tītamanvāgamayati . kathaṃ ca bhikṣo'tītaṃ nānvāgamayati (pūrvavat) evaṃ khalu bhikṣo'tītaṃ nānvāgamayati . kathaṃ ca bhikṣo'nāgataṃ pratikāṅkṣati (pūrvavat) evaṃ khalu bhikṣo'nāgataṃ pratikāṅkṣati . kathaṃ ca bhikṣo'nāgataṃ na pratikāṅkṣati (pūrvavat) evaṃ khalu bhikṣo'nāgataṃ na pratikāṅkṣati . kathaṃ ca bhikṣo pratyutpanneṣu dharmeṣu saṃhriyate (pūrvavat) evaṃ khalu bhikṣo pratyutpanneṣu dharmeṣu saṃhriyate . kathaṃ ca bhikṣo pratyutpanneṣu dharmeṣu na saṃhriyate (pūrvavat) evaṃ khalu bhikṣo pratyutpanneṣu dharmeṣu na saṃhriyate .
atītaṃ nānvāgamayenna pratikāṅkṣedanāgatam . yadatītaṃ prahīṇaṃ tadaprāptaṃ cāpyanāgatam ..
pratyutpannaṃ ca yo dharmaṃ tatra tatra vipaśyati . asaṃhāryamasaṅkopyaṃ taṃ vidvānanubṛṃhayet ..
adyaiva kṛtyamātapyaṃ ko jānīyānmaraṇaṃ śvaḥ . na hi naḥ saṅgarastena mahāsenena mṛtyunā ..
evaṃvihāriṇamātāpinamahorātramatandritam . taṃ vai bhadraikarātra iti śānta ācaṣṭe muniriti ..
idamavocadbhagavān . āttamanā āyuṣmām̐llomaśakaṅgīyo bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi .
lomaśakaṅgīyabhadraikarātrasūtraṃ niṣṭhitaṃ caturtham ..