You are here: Home » buddhism » mn » mn149
← mn148 
 mn150 →

MN149 mahāṣaḍāyatanikasūtram

Summary: The Buddha contrasts the tragic entrapment of an uninstructed person with the liberating insight of a noble disciple across the six sense spheres. When one directly sees the senses, objects, and feelings as they truly are rather than being infatuated by them, the Noble Eightfold Path and the thirty-seven factors of awakening (bodhipakṣa dharmas) naturally reach full development, terminating all āsravas.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे षडायतनवर्गे महाषडायतनिकसूत्रं सप्तमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनाममन्त्रत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् — महाषडायतनिकं वो भिक्षवो देशयिष्यामि। तच्छृणुत, साधु मनसिकुरुत, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खलु ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —

चक्षुर्भिक्षवोऽजानन्नपश्यन्यथाभूतं, रूपाण्यजानन्नपश्यन्यथाभूतं, चक्षुर्विज्ञानमजानन्नपश्यन्यथाभूतं, चक्षुःसंस्पर्शमजानन्नपश्यन्यथाभूतं, यदिदं चक्षुःसंस्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदयितं सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा तदप्यजानन्नपश्यन्यथाभूतं, चक्षुषि संरज्यते, रूपेषु संरज्यते, चक्षुर्विज्ञाने संरज्यते, चक्षुःसंस्पर्शे संरज्यते, यदिदं चक्षुःसंस्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदयितं सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा तस्मिन्नपि संरज्यते।

तस्य संरक्तस्य संयुक्तस्य सम्मूढस्यास्वादानुपश्यिनो विहरत आयत्यां पञ्चोपादानस्कन्धा उपचयं गच्छन्ति। तृष्णा चास्य पौनर्भविकी नन्दीरागसहगता तत्रतत्राभिनन्दिनी, सा चास्य प्रवर्धते। तस्य कायिका अपि दरथाः प्रवर्धन्ते, चैतसिका अपि दरथाः प्रवर्धन्ते, कायिका अपि सन्तापाः प्रवर्धन्ते, चैतसिका अपि सन्तापाः प्रवर्धन्ते, कायिका अपि परिदाहाः प्रवर्धन्ते, चैतसिका अपि परिदाहाः प्रवर्धन्ते। स कायदुःखमपि चेतोदुःखमपि प्रतिसंवेदयते।

श्रोत्रं भिक्षवोऽजानन्नपश्यन्यथाभूतम् (पूर्ववत्) घ्राणं भिक्षवोऽजानन्नपश्यन्यथाभूतम् (पूर्ववत्) जिह्वां भिक्षवोऽजानन्नपश्यन्यथाभूतम् (पूर्ववत्) कायं भिक्षवोऽजानन्नपश्यन्यथाभूतम् (पूर्ववत्) मनो भिक्षवोऽजानन्नपश्यन्यथाभूतं, धर्मान्भिक्षवोऽजानन्नपश्यन्यथाभूतं, मनोविज्ञानं भिक्षवोऽजानन्नपश्यन्यथाभूतं, मनःसंस्पर्शं भिक्षवोऽजानन्नपश्यन्यथाभूतं, यदिदं मनःसंस्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदयितं सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा तदप्यजानन्नपश्यन्यथाभूतं, मनसि संरज्यते, धर्मेषु संरज्यते, मनोविज्ञाने संरज्यते, मनःसंस्पर्शे संरज्यते, यदिदं मनःसंस्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदयितं सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा तस्मिन्नपि संरज्यते।

तस्य संरक्तस्य संयुक्तस्य सम्मूढस्यास्वादानुपश्यिनो विहरत आयत्यां पञ्चोपादानस्कन्धा उपचयं गच्छन्ति। तृष्णा चास्य पौनर्भविकी नन्दीरागसहगता तत्रतत्राभिनन्दिनी, सा चास्य प्रवर्धते। तस्य कायिका अपि दरथाः प्रवर्धन्ते, चैतसिका अपि दरथाः प्रवर्धन्ते, कायिका अपि सन्तापाः प्रवर्धन्ते, चैतसिका अपि सन्तापाः प्रवर्धन्ते, कायिका अपि परिदाहाः प्रवर्धन्ते, चैतसिका अपि परिदाहाः प्रवर्धन्ते। स कायदुःखमपि चेतोदुःखमपि प्रतिसंवेदयते।

चक्षुश्च खलु भिक्षवो जानन्पश्यन्यथाभूतं, रूपाणि जानन्पश्यन्यथाभूतं, चक्षुर्विज्ञानं जानन्पश्यन्यथाभूतं, चक्षुःसंस्पर्शं जानन्पश्यन्यथाभूतं, यदिदं चक्षुःसंस्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदयितं सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा तदपि जानन्पश्यन्यथाभूतं, चक्षुषि न संरज्यते, रूपेषु न संरज्यते, चक्षुर्विज्ञाने न संरज्यते, चक्षुःसंस्पर्शे न संरज्यते, यदिदं चक्षुःसंस्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदयितं सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा तस्मिन्नपि न संरज्यते।

तस्यासंरक्तस्यासंयुक्तस्यासम्मूढस्यादीनवानुपश्यिनो विहरत आयत्यां पञ्चोपादानस्कन्धा अपचयं गच्छन्ति। तृष्णा चास्य पौनर्भविकी नन्दीरागसहगता तत्रतत्राभिनन्दिनी, सा चास्य प्रहीयते। तस्य कायिका अपि दरथाः प्रहीयन्ते, चैतसिका अपि दरथाः प्रहीयन्ते, कायिका अपि सन्तापाः प्रहीयन्ते, चैतसिका अपि सन्तापाः प्रहीयन्ते, कायिका अपि परिदाहाः प्रहीयन्ते, चैतसिका अपि परिदाहाः प्रहीयन्ते। स कायसुखमपि चेतःसुखमपि प्रतिसंवेदयते।

या तथाभूतस्य दृष्टिः सास्य भवति सम्यग्दृष्टिः, यस्तथाभूतस्य सङ्कल्पः सोऽस्य भवति सम्यक्सङ्कल्पः, यस्तथाभूतस्य व्यायामः सोऽस्य भवति सम्यग्व्यायामः, या तथाभूतस्य स्मृतिः सास्य भवति सम्यक्स्मृतिः, यस्तथाभूतस्य समाधिः सोऽस्य भवति सम्यक्समाधिः। पूर्वमेव खलु पुनरस्य कायकर्म वाक्कर्म आजीवः सुपरिशुद्धो भवति। एवमस्यायमार्योऽष्टाङ्गिको मार्गो भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

तस्यैवमिममार्यमष्टाङ्गिकं मार्गं भावयतश्चत्वार्यपि स्मृत्युपस्थानानि भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति, चत्वार्यपि सम्यक्प्रधानानि भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति, चत्वारोऽप्यृद्धिपादा भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति, पञ्चापीन्द्रियाणि भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति, पञ्चापि बलानि भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति, सप्तापि बोध्यङ्गानि भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति।

तस्येमौ द्वौ धर्मौ युगनद्धौ वर्तेते — शमथश्च विपश्यना च। स ये धर्मा अभिज्ञया परिज्ञेयास्तान्धर्मानभिज्ञया परिजानाति। ये धर्मा अभिज्ञया प्रहातव्यास्तान्धर्मानभिज्ञया प्रजहाति। ये धर्मा अभिज्ञया भावयितव्यास्तान्धर्मानभिज्ञया भावयति। ये धर्मा अभिज्ञया साक्षात्कर्तव्यास्तान्धर्मानभिज्ञया साक्षात्करोति।

कतमे च भिक्षवो धर्मा अभिज्ञया परिज्ञेयाः? पञ्चोपादानस्कन्धा इत्यस्य वचनीयम्, तद्यथा — रूपोपादानस्कन्धो, वेदनोपादानस्कन्धः, संज्ञोपादानस्कन्धः, संस्कारोपादानस्कन्धो, विज्ञानोपादानस्कन्धः। इमे धर्मा अभिज्ञया परिज्ञेयाः।

कतमे च भिक्षवो धर्मा अभिज्ञया प्रहातव्याः? अविद्या च भवतृष्णा च — इमौ धर्मावभिज्ञया प्रहातव्यौ।

कतमे च भिक्षवो धर्मा अभिज्ञया भावयितव्याः? शमथश्च विपश्यना च — इमौ धर्मावभिज्ञया भावयितव्यौ।

कतमे भिक्षवो धर्मा अभिज्ञया साक्षात्कर्तव्याः? विद्या च विमुक्तिश्च — इमौ धर्मावभिज्ञया साक्षात्कर्तव्यौ।

श्रोत्रं भिक्षवो जानन्पश्यन्यथाभूतम् (पूर्ववत्) घ्राणं भिक्षवो जानन्पश्यन्यथाभूतम् (पूर्ववत्) जिह्वां भिक्षवो जानन्पश्यन्यथाभूतम् (पूर्ववत्) कायं भिक्षवो जानन्पश्यन्यथाभूतम् (पूर्ववत्) मनो भिक्षवो जानन्पश्यन्यथाभूतं, धर्माञ्जानन्पश्यन्यथाभूतं, मनोविज्ञानं जानन्पश्यन्यथाभूतं, मनःसंस्पर्शं जानन्पश्यन्यथाभूतं, यदिदं मनःसंस्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदयितं सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा तदपि जानन्पश्यन्यथाभूतं, मनसि न संरज्यते, धर्मेषु न संरज्यते, मनोविज्ञाने न संरज्यते, मनःसंस्पर्शे न संरज्यते, यदिदं मनःसंस्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदयितं सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा तस्मिन्नपि न संरज्यते।

तस्यासंरक्तस्यासंयुक्तस्यासम्मूढस्यादीनवानुपश्यिनो विहरत आयत्यां पञ्चोपादानस्कन्धा अपचयं गच्छन्ति। तृष्णा चास्य पौनर्भविकी नन्दीरागसहगता तत्रतत्राभिनन्दिनी, सा चास्य प्रहीयते। तस्य कायिका अपि दरथाः प्रहीयन्ते, चैतसिका अपि दरथाः प्रहीयन्ते, कायिका अपि सन्तापाः प्रहीयन्ते, चैतसिका अपि सन्तापाः प्रहीयन्ते, कायिका अपि परिदाहाः प्रहीयन्ते, चैतसिका अपि परिदाहाः प्रहीयन्ते। स कायसुखमपि चेतःसुखमपि प्रतिसंवेदयते।

या तथाभूतस्य दृष्टिः सास्य भवति सम्यग्दृष्टिः, यस्तथाभूतस्य सङ्कल्पः सोऽस्य भवति सम्यक्सङ्कल्पः, यस्तथाभूतस्य व्यायामः सोऽस्य भवति सम्यग्व्यायामः, या तथाभूतस्य स्मृतिः सास्य भवति सम्यक्स्मृतिः, यस्तथाभूतस्य समाधिः सोऽस्य भवति सम्यक्समाधिः। पूर्वमेव खलु पुनरस्य कायकर्म वाक्कर्म आजीवः सुपरिशुद्धो भवति। एवमस्यायमार्योऽष्टाङ्गिको मार्गो भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

तस्यैवमिममार्यमष्टाङ्गिकं मार्गं भावयतश्चत्वार्यपि स्मृत्युपस्थानानि भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति, चत्वार्यपि सम्यक्प्रधानानि भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति, चत्वारोऽप्यृद्धिपादा भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति, पञ्चापीन्द्रियाणि भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति, पञ्चापि बलानि भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति, सप्तापि बोध्यङ्गानि भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति।

तस्येमौ द्वौ धर्मौ युगनद्धौ वर्तेते — शमथश्च विपश्यना च। स ये धर्मा अभिज्ञया परिज्ञेयास्तान्धर्मानभिज्ञया परिजानाति। ये धर्मा अभिज्ञया प्रहातव्यास्तान्धर्मानभिज्ञया प्रजहाति। ये धर्मा अभिज्ञया भावयितव्यास्तान्धर्मानभिज्ञया भावयति। ये धर्मा अभिज्ञया साक्षात्कर्तव्यास्तान्धर्मानभिज्ञया साक्षात्करोति।

कतमे च भिक्षवो धर्मा अभिज्ञया परिज्ञेयाः? पञ्चोपादानस्कन्धा इत्यस्य वचनीयम्, तद्यथा — रूपोपादानस्कन्धो, वेदनोपादानस्कन्धः, संज्ञोपादानस्कन्धः, संस्कारोपादानस्कन्धो, विज्ञानोपादानस्कन्धः। इमे धर्मा अभिज्ञया परिज्ञेयाः।

कतमे च भिक्षवो धर्मा अभिज्ञया प्रहातव्याः? अविद्या च भवतृष्णा च — इमौ धर्मावभिज्ञया प्रहातव्यौ।

कतमे च भिक्षवो धर्मा अभिज्ञया भावयितव्याः? शमथश्च विपश्यना च — इमौ धर्मावभिज्ञया भावयितव्यौ।

कतमे च भिक्षवो धर्मा अभिज्ञया साक्षात्कर्तव्याः? विद्या च विमुक्तिश्च — इमौ धर्मावभिज्ञया साक्षात्कर्तव्याविति।

इदमवोचद्भगवान्। आप्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुः।

महाषडायतनिकसूत्रं निष्ठितं सप्तमम्॥

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe ṣaḍāyatanavarge mahāṣaḍāyatanikasūtraṃ saptamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmamantrata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat — mahāṣaḍāyatanikaṃ vo bhikṣavo deśayiṣyāmi. tacchṛṇuta, sādhu manasikuruta, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalu te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —

cakṣurbhikṣavo'jānannapaśyanyathābhūtaṃ, rūpāṇyajānannapaśyanyathābhūtaṃ, cakṣurvijñānamajānannapaśyanyathābhūtaṃ, cakṣuḥsaṃsparśamajānannapaśyanyathābhūtaṃ, yadidaṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayādutpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā tadapyajānannapaśyanyathābhūtaṃ, cakṣuṣi saṃrajyate, rūpeṣu saṃrajyate, cakṣurvijñāne saṃrajyate, cakṣuḥsaṃsparśe saṃrajyate, yadidaṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayādutpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā tasminnapi saṃrajyate.

tasya saṃraktasya saṃyuktasya sammūḍhasyāsvādānupaśyino viharata āyatyāṃ pañcopādānaskandhā upacayaṃ gacchanti. tṛṣṇā cāsya paunarbhavikī nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, sā cāsya pravardhate. tasya kāyikā api darathāḥ pravardhante, caitasikā api darathāḥ pravardhante, kāyikā api santāpāḥ pravardhante, caitasikā api santāpāḥ pravardhante, kāyikā api paridāhāḥ pravardhante, caitasikā api paridāhāḥ pravardhante. sa kāyaduḥkhamapi cetoduḥkhamapi pratisaṃvedayate.

śrotraṃ bhikṣavo'jānannapaśyanyathābhūtam (pūrvavat) ghrāṇaṃ bhikṣavo'jānannapaśyanyathābhūtam (pūrvavat) jihvāṃ bhikṣavo'jānannapaśyanyathābhūtam (pūrvavat) kāyaṃ bhikṣavo'jānannapaśyanyathābhūtam (pūrvavat) mano bhikṣavo'jānannapaśyanyathābhūtaṃ, dharmānbhikṣavo'jānannapaśyanyathābhūtaṃ, manovijñānaṃ bhikṣavo'jānannapaśyanyathābhūtaṃ, manaḥsaṃsparśaṃ bhikṣavo'jānannapaśyanyathābhūtaṃ, yadidaṃ manaḥsaṃsparśapratyayādutpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā tadapyajānannapaśyanyathābhūtaṃ, manasi saṃrajyate, dharmeṣu saṃrajyate, manovijñāne saṃrajyate, manaḥsaṃsparśe saṃrajyate, yadidaṃ manaḥsaṃsparśapratyayādutpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā tasminnapi saṃrajyate.

tasya saṃraktasya saṃyuktasya sammūḍhasyāsvādānupaśyino viharata āyatyāṃ pañcopādānaskandhā upacayaṃ gacchanti. tṛṣṇā cāsya paunarbhavikī nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, sā cāsya pravardhate. tasya kāyikā api darathāḥ pravardhante, caitasikā api darathāḥ pravardhante, kāyikā api santāpāḥ pravardhante, caitasikā api santāpāḥ pravardhante, kāyikā api paridāhāḥ pravardhante, caitasikā api paridāhāḥ pravardhante. sa kāyaduḥkhamapi cetoduḥkhamapi pratisaṃvedayate.

cakṣuśca khalu bhikṣavo jānanpaśyanyathābhūtaṃ, rūpāṇi jānanpaśyanyathābhūtaṃ, cakṣurvijñānaṃ jānanpaśyanyathābhūtaṃ, cakṣuḥsaṃsparśaṃ jānanpaśyanyathābhūtaṃ, yadidaṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayādutpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā tadapi jānanpaśyanyathābhūtaṃ, cakṣuṣi na saṃrajyate, rūpeṣu na saṃrajyate, cakṣurvijñāne na saṃrajyate, cakṣuḥsaṃsparśe na saṃrajyate, yadidaṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayādutpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā tasminnapi na saṃrajyate.

tasyāsaṃraktasyāsaṃyuktasyāsammūḍhasyādīnavānupaśyino viharata āyatyāṃ pañcopādānaskandhā apacayaṃ gacchanti. tṛṣṇā cāsya paunarbhavikī nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, sā cāsya prahīyate. tasya kāyikā api darathāḥ prahīyante, caitasikā api darathāḥ prahīyante, kāyikā api santāpāḥ prahīyante, caitasikā api santāpāḥ prahīyante, kāyikā api paridāhāḥ prahīyante, caitasikā api paridāhāḥ prahīyante. sa kāyasukhamapi cetaḥsukhamapi pratisaṃvedayate.

yā tathābhūtasya dṛṣṭiḥ sāsya bhavati samyagdṛṣṭiḥ, yastathābhūtasya saṅkalpaḥ so'sya bhavati samyaksaṅkalpaḥ, yastathābhūtasya vyāyāmaḥ so'sya bhavati samyagvyāyāmaḥ, yā tathābhūtasya smṛtiḥ sāsya bhavati samyaksmṛtiḥ, yastathābhūtasya samādhiḥ so'sya bhavati samyaksamādhiḥ. pūrvameva khalu punarasya kāyakarma vākkarma ājīvaḥ supariśuddho bhavati. evamasyāyamāryo'ṣṭāṅgiko mārgo bhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

tasyaivamimamāryamaṣṭāṅgikaṃ mārgaṃ bhāvayataścatvāryapi smṛtyupasthānāni bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti, catvāryapi samyakpradhānāni bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti, catvāro'pyṛddhipādā bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti, pañcāpīndriyāṇi bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti, pañcāpi balāni bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti, saptāpi bodhyaṅgāni bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti.

tasyemau dvau dharmau yuganaddhau vartete — śamathaśca vipaśyanā ca. sa ye dharmā abhijñayā parijñeyāstāndharmānabhijñayā parijānāti. ye dharmā abhijñayā prahātavyāstāndharmānabhijñayā prajahāti. ye dharmā abhijñayā bhāvayitavyāstāndharmānabhijñayā bhāvayati. ye dharmā abhijñayā sākṣātkartavyāstāndharmānabhijñayā sākṣātkaroti.

katame ca bhikṣavo dharmā abhijñayā parijñeyāḥ? pañcopādānaskandhā ityasya vacanīyam, tadyathā — rūpopādānaskandho, vedanopādānaskandhaḥ, saṃjñopādānaskandhaḥ, saṃskāropādānaskandho, vijñānopādānaskandhaḥ. ime dharmā abhijñayā parijñeyāḥ.

katame ca bhikṣavo dharmā abhijñayā prahātavyāḥ? avidyā ca bhavatṛṣṇā ca — imau dharmāvabhijñayā prahātavyau.

katame ca bhikṣavo dharmā abhijñayā bhāvayitavyāḥ? śamathaśca vipaśyanā ca — imau dharmāvabhijñayā bhāvayitavyau.

katame bhikṣavo dharmā abhijñayā sākṣātkartavyāḥ? vidyā ca vimuktiśca — imau dharmāvabhijñayā sākṣātkartavyau.

śrotraṃ bhikṣavo jānanpaśyanyathābhūtam (pūrvavat) ghrāṇaṃ bhikṣavo jānanpaśyanyathābhūtam (pūrvavat) jihvāṃ bhikṣavo jānanpaśyanyathābhūtam (pūrvavat) kāyaṃ bhikṣavo jānanpaśyanyathābhūtam (pūrvavat) mano bhikṣavo jānanpaśyanyathābhūtaṃ, dharmāñjānanpaśyanyathābhūtaṃ, manovijñānaṃ jānanpaśyanyathābhūtaṃ, manaḥsaṃsparśaṃ jānanpaśyanyathābhūtaṃ, yadidaṃ manaḥsaṃsparśapratyayādutpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā tadapi jānanpaśyanyathābhūtaṃ, manasi na saṃrajyate, dharmeṣu na saṃrajyate, manovijñāne na saṃrajyate, manaḥsaṃsparśe na saṃrajyate, yadidaṃ manaḥsaṃsparśapratyayādutpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā tasminnapi na saṃrajyate.

tasyāsaṃraktasyāsaṃyuktasyāsammūḍhasyādīnavānupaśyino viharata āyatyāṃ pañcopādānaskandhā apacayaṃ gacchanti. tṛṣṇā cāsya paunarbhavikī nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, sā cāsya prahīyate. tasya kāyikā api darathāḥ prahīyante, caitasikā api darathāḥ prahīyante, kāyikā api santāpāḥ prahīyante, caitasikā api santāpāḥ prahīyante, kāyikā api paridāhāḥ prahīyante, caitasikā api paridāhāḥ prahīyante. sa kāyasukhamapi cetaḥsukhamapi pratisaṃvedayate.

yā tathābhūtasya dṛṣṭiḥ sāsya bhavati samyagdṛṣṭiḥ, yastathābhūtasya saṅkalpaḥ so'sya bhavati samyaksaṅkalpaḥ, yastathābhūtasya vyāyāmaḥ so'sya bhavati samyagvyāyāmaḥ, yā tathābhūtasya smṛtiḥ sāsya bhavati samyaksmṛtiḥ, yastathābhūtasya samādhiḥ so'sya bhavati samyaksamādhiḥ. pūrvameva khalu punarasya kāyakarma vākkarma ājīvaḥ supariśuddho bhavati. evamasyāyamāryo'ṣṭāṅgiko mārgo bhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

tasyaivamimamāryamaṣṭāṅgikaṃ mārgaṃ bhāvayataścatvāryapi smṛtyupasthānāni bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti, catvāryapi samyakpradhānāni bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti, catvāro'pyṛddhipādā bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti, pañcāpīndriyāṇi bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti, pañcāpi balāni bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti, saptāpi bodhyaṅgāni bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti.

tasyemau dvau dharmau yuganaddhau vartete — śamathaśca vipaśyanā ca. sa ye dharmā abhijñayā parijñeyāstāndharmānabhijñayā parijānāti. ye dharmā abhijñayā prahātavyāstāndharmānabhijñayā prajahāti. ye dharmā abhijñayā bhāvayitavyāstāndharmānabhijñayā bhāvayati. ye dharmā abhijñayā sākṣātkartavyāstāndharmānabhijñayā sākṣātkaroti.

katame ca bhikṣavo dharmā abhijñayā parijñeyāḥ? pañcopādānaskandhā ityasya vacanīyam, tadyathā — rūpopādānaskandho, vedanopādānaskandhaḥ, saṃjñopādānaskandhaḥ, saṃskāropādānaskandho, vijñānopādānaskandhaḥ. ime dharmā abhijñayā parijñeyāḥ.

katame ca bhikṣavo dharmā abhijñayā prahātavyāḥ? avidyā ca bhavatṛṣṇā ca — imau dharmāvabhijñayā prahātavyau.

katame ca bhikṣavo dharmā abhijñayā bhāvayitavyāḥ? śamathaśca vipaśyanā ca — imau dharmāvabhijñayā bhāvayitavyau.

katame ca bhikṣavo dharmā abhijñayā sākṣātkartavyāḥ? vidyā ca vimuktiśca — imau dharmāvabhijñayā sākṣātkartavyāviti.

idamavocadbhagavān. āptamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuḥ.

mahāṣaḍāyatanikasūtraṃ niṣṭhitaṃ saptamam..

← mn148 
mn 
 mn150 →
Search
buddhism/mn/mn149.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51