MN152 indriyabhāvanāsūtram
Summary: The Buddha refutes a rival teacher’s claim that sensory development consists in blinding or deafening the sense faculties, pointing out that the blind and deaf would then be spiritually accomplished. He expounds the genuine development of the faculties in the noble Vinaya: observing agreeable and disagreeable sensory experiences arise and instantly dissolving them into sublime equanimity (upekṣā) with effortless rapidity.
मध्यमनिकाय उपरिपञ्चाशत्पाठे षडायतनवर्ग इन्द्रियभावनासूत्रं दशमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्कजङ्गलायां विहरति स्म सुवेणुवने। अथ खलूत्तरो माणवः पाराशर्यान्तेवासी येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णं खलूत्तरं माणवं पाराशर्यान्तेवासिनं भगवानेतदवोचत् — देशयत्युत्तर पाराशर्यो ब्राह्मणः श्रावकेभ्य इन्द्रियभावनामिति? देशयति भो गौतम पाराशर्यो ब्राह्मणः श्रावकेभ्य इन्द्रियभावनामिति। यथा कथं पुनरुत्तर देशयति पाराशर्यो ब्राह्मणः श्रावकेभ्य इन्द्रियभावनामिति? इह भो गौतम चक्षुषा रूपं न पश्यति, श्रोत्रेण शब्दं न शृणोति — एवं खलु भो गौतम देशयति पाराशर्यो ब्राह्मणः श्रावकेभ्य इन्द्रियभावनामिति। एवं सति खलूत्तरान्धो भावितेन्द्रियो भविष्यति, बधिरो भावितेन्द्रियो भविष्यति, यथा पाराशर्यस्य ब्राह्मणस्य वचनम्। अन्धो ह्युत्तर चक्षुषा रूपं न पश्यति, बधिरः श्रोत्रेण शब्दं न शृणोतीति। एवमुक्त उत्तरो माणवः पाराशर्यान्तेवासी तूष्णींभूतो मन्दीभूतः स्रस्तस्कन्धोऽधोमुखः प्रध्यायन्नप्रतिभानो न्यषदत्।
अथ खलु भगवानुत्तरं माणवं पाराशर्यान्तेवासिनं तूष्णींभूतं मन्दीभूतं स्रस्तस्कन्धमधोमुखं प्रध्यायन्तमप्रतिभानं विदित्वायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयत — अन्यथा खल्वानन्द देशयति पाराशर्यो ब्राह्मणः श्रावकेभ्य इन्द्रियभावनामन्यथा च पुनरानन्दार्यस्य विनयेऽनुत्तरेन्द्रियभावना भवतीति। एतस्य भगवन्कालः, एतस्य सुगत कालः, यद्भगवानार्यस्य विनयेऽनुत्तरामिन्द्रियभावनां देशयेत्। भगवतः श्रुत्वा भिक्षवो धारयिष्यन्तीति। तेन ह्यानन्द शृणु, साधु मनसि कुरु, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खल्वायुष्मानानन्दो भगवते प्रत्यश्रौषीत्। भगवानेतदवोचत् —
कथं चानन्दार्यस्य विनयेऽनुत्तरेन्द्रियभावना भवति? इहानन्द भिक्षोश्चक्षुषा रूपं दृष्ट्वोत्पद्यते मनोज्ञमुत्पद्यतेऽमनोज्ञमुत्पद्यते मनोज्ञामनोज्ञम्। स एवं प्रजानाति — उत्पन्नं खलु म इदं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञम्। तच्च खलु संस्कृतमौदारिकं प्रतीत्यसमुत्पन्नम्। एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदम् — उपेक्षेति। तस्य तदुत्पन्नं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञं निरुध्यत उपेक्षा संतिष्ठते। तद्यथाप्यानन्द चक्षुष्मान्पुरुष उन्मील्य वा निमीलेन्निमील्य वोन्मीलेत् — एवमेव खल्वानन्द यस्य कस्यचिदेवंशीघ्रमेवंत्वरितमेवमल्पकृच्छ्रेणोत्पन्नं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञं निरुध्यत उपेक्षा संतिष्ठते — इयमुच्यत आनन्दार्यस्य विनयेऽनुत्तरेन्द्रियभावना चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेषु।
पुनश्चापरमानन्द भिक्षोः श्रोत्रेण शब्दं श्रुत्वोत्पद्यते मनोज्ञमुत्पद्यतेऽमनोज्ञमुत्पद्यते मनोज्ञामनोज्ञम्। स एवं प्रजानाति — उत्पन्नं खलु म इदं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञम्। तच्च खलु संस्कृतमौदारिकं प्रतीत्यसमुत्पन्नम्। एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदम् — उपेक्षेति। तस्य तदुत्पन्नं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञं निरुध्यत उपेक्षा संतिष्ठते। तद्यथाप्यानन्द बलवान्पुरुषोऽल्पकृच्छ्रेणैव छोटिकां प्रहरेत् — एवमेव खल्वानन्द यस्य कस्यचिदेवंशीघ्रमेवंत्वरितमेवमल्पकृच्छ्रेणोत्पन्नं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञं निरुध्यत उपेक्षा संतिष्ठते — इयमुच्यत आनन्दार्यस्य विनयेऽनुत्तरेन्द्रियभावना श्रोत्रविज्ञेयेषु शब्देषु।
पुनश्चापरमानन्द भिक्षोर्घ्राणेन गन्धं घ्रात्वोत्पद्यते मनोज्ञमुत्पद्यतेऽमनोज्ञमुत्पद्यते मनोज्ञामनोज्ञम्। स एवं प्रजानाति — उत्पन्नं खलु म इदं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञम्। तच्च खलु संस्कृतमौदारिकं प्रतीत्यसमुत्पन्नम्। एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदम् — उपेक्षेति। तस्य तदुत्पन्नं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञं निरुध्यत उपेक्षा संतिष्ठते। तद्यथाप्यानन्देषत्प्रवणे पद्मपलाश उदकपृषतानि प्रवर्तन्ते न संतिष्ठन्ते — एवमेव खल्वानन्द यस्य कस्यचिदेवंशीघ्रमेवंत्वरितमेवमल्पकृच्छ्रेणोत्पन्नं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञं निरुध्यत उपेक्षा संतिष्ठते — इयमुच्यत आनन्दार्यस्य विनयेऽनुत्तरेन्द्रियभावना घ्राणविज्ञेयेषु गन्धेषु।
पुनश्चापरमानन्द भिक्षोर्जिह्वया रसं स्वादयित्वोत्पद्यते मनोज्ञमुत्पद्यतेऽमनोज्ञमुत्पद्यते मनोज्ञामनोज्ञम्। स एवं प्रजानाति — उत्पन्नं खलु म इदं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञम्। तच्च खलु संस्कृतमौदारिकं प्रतीत्यसमुत्पन्नम्। एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदम् — उपेक्षेति। तस्य तदुत्पन्नं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञं निरुध्यत उपेक्षा संतिष्ठते। तद्यथाप्यानन्द बलवान्पुरुषो जिह्वाग्रे लालापिण्डं समूह्याल्पकृच्छ्रेण वमेत् — एवमेव खल्वानन्द यस्य कस्यचिदेवंशीघ्रमेवंत्वरितमेवमल्पकृच्छ्रेणोत्पन्नं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञं निरुध्यत उपेक्षा संतिष्ठते — इयमुच्यत आनन्दार्यस्य विनयेऽनुत्तरेन्द्रियभावना जिह्वाविज्ञेयेषु रसेषु।
पुनश्चापरमानन्द भिक्षोः कायेन स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वोत्पद्यते मनोज्ञमुत्पद्यतेऽमनोज्ञमुत्पद्यते मनोज्ञामनोज्ञम्। स एवं प्रजानाति — उत्पन्नं खलु म इदं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञम्। तच्च खलु संस्कृतमौदारिकं प्रतीत्यसमुत्पन्नम्। एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदम् — उपेक्षेति। तस्य तदुत्पन्नं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञं निरुध्यत उपेक्षा संतिष्ठते। तद्यथाप्यानन्द बलवान्पुरुषः सङ्कुचितं वा बाहुं प्रसारयेत्प्रसारितं वा बाहुं सङ्कुञ्चेत् — एवमेव खल्वानन्द यस्य कस्यचिदेवंशीघ्रमेवंत्वरितमेवमल्पकृच्छ्रेणोत्पन्नं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञं निरुध्यत उपेक्षा संतिष्ठते — इयमुच्यत आनन्दार्यस्य विनयेऽनुत्तरेन्द्रियभावना कायविज्ञेयेषु स्प्रष्टव्येषु।
पुनश्चापरमानन्द भिक्षोर्मनसा धर्मं विज्ञायोत्पद्यते मनोज्ञमुत्पद्यतेऽमनोज्ञमुत्पद्यते मनोज्ञामनोज्ञम्। स एवं प्रजानाति — उत्पन्नं खलु म इदं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञम्। तच्च खलु संस्कृतमौदारिकं प्रतीत्यसमुत्पन्नम्। एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदम् — उपेक्षेति। तस्य तदुत्पन्नं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञं निरुध्यत उपेक्षा संतिष्ठते। तद्यथाप्यानन्द बलवान्पुरुषो दिवससन्तप्तेऽयस्कटाहे द्वे वा त्रीणि वोदकपृषतानि निपातयेत्। मन्द आनन्दोदकपृषतानां निपातः, अथ खलु तत्क्षिप्रमेव परिक्षयं पर्यादानं गच्छेत् — एवमेव खल्वानन्द यस्य कस्यचिदेवंशीघ्रमेवंत्वरितमेवमल्पकृच्छ्रेणोत्पन्नं मनोज्ञमुत्पन्नममनोज्ञमुत्पन्नं मनोज्ञामनोज्ञं निरुध्यत उपेक्षा संतिष्ठते — इयमुच्यत आनन्दार्यस्य विनयेऽनुत्तरेन्द्रियभावना मनोविज्ञेयेषु धर्मेषु। एवं खल्वानन्दार्यस्य विनयेऽनुत्तरेन्द्रियभावना भवति।
कथं चानन्द शैक्षो भवति प्रातिपदः? इहानन्द भिक्षोश्चक्षुषा रूपं दृष्ट्वोत्पद्यते मनोज्ञमुत्पद्यतेऽमनोज्ञमुत्पद्यते मनोज्ञामनोज्ञम्। स तेनोत्पन्नेन मनोज्ञेनोत्पन्नेनामनोज्ञेनोत्पन्नेन मनोज्ञामनोज्ञेनार्द्यते जिह्रेति जुगुप्सते। श्रोत्रेण शब्दं श्रुत्वा (पूर्ववत्) घ्राणेन गन्धं घ्रात्वा (पूर्ववत्) जिह्वया रसं स्वादयित्वा (पूर्ववत्) कायेन स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा (पूर्ववत्) मनसा धर्मं विज्ञायोत्पद्यते मनोज्ञमुत्पद्यतेऽमनोज्ञमुत्पद्यते मनोज्ञामनोज्ञम्। स तेनोत्पन्नेन मनोज्ञेनोत्पन्नेनामनोज्ञेनोत्पन्नेन मनोज्ञामनोज्ञेनार्द्यते जिह्रेति जुगुप्सते। एवं खल्वानन्द शैक्षो भवति प्रातिपदः।
कथं चानन्दार्यो भवति भावितेन्द्रियः? इहानन्द भिक्षोश्चक्षुषा रूपं दृष्ट्वोत्पद्यते मनोज्ञमुत्पद्यतेऽमनोज्ञमुत्पद्यते मनोज्ञामनोज्ञम्। स यद्याकाङ्क्षति — प्रतिकूलेऽप्रतिकूलसंज्ञी विहरेयमित्यप्रतिकूलसंज्ञी तत्र विहरति। यद्याकाङ्क्षति — अप्रतिकूले प्रतिकूलसंज्ञी विहरेयमिति प्रतिकूलसंज्ञी तत्र विहरति। यद्याकाङ्क्षति — प्रतिकूले चाप्रतिकूले चाप्रतिकूलसंज्ञी विहरेयमित्यप्रतिकूलसंज्ञी तत्र विहरति। यद्याकाङ्क्षति — अप्रतिकूले च प्रतिकूले च प्रतिकूलसंज्ञी विहरेयमिति प्रतिकूलसंज्ञी तत्र विहरति। यद्याकाङ्क्षति — प्रतिकूलं चाप्रतिकूलं च तदुभयमभिनिवर्ज्योपेालको विहरेयं स्मृतः संप्रजानन्नित्युपेक्षकस्तत्र विहरति स्मृतः संप्रजानन्।
पुनश्चापरमानन्द भिक्षोः श्रोत्रेण शब्दं श्रुत्वा (पूर्ववत्) घ्राणेन गन्धं घ्रात्वा (पूर्ववत्) जिह्वया रसं स्वादयित्वा (पूर्ववत्) कायेन स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा (पूर्ववत्) मनसा धर्मं विज्ञायोत्पद्यते मनोज्ञमुत्पद्यतेऽमनोज्ञमुत्पद्यते मनोज्ञामनोज्ञम्। स यद्याकाङ्क्षति — प्रतिकूलेऽप्रतिकूलसंज्ञी विहरेयमित्यप्रतिकूलसंज्ञी तत्र विहरति। यद्याकाङ्क्षति — अप्रतिकूले प्रतिकूलसंज्ञी विहरेयमिति प्रतिकूलसंज्ञी तत्र विहरति। यद्याकाङ्क्षति — प्रतिकूले चाप्रतिकूले चाप्रतिकूलसंज्ञी विहरेयमित्यप्रतिकूलसंज्ञी तत्र विहरति। यद्याकाङ्क्षति — अप्रतिकूले च प्रतिकूले च प्रतिकूलसंज्ञी विहरेयमिति प्रतिकूलसंज्ञी तत्र विहरति। यद्याकाङ्क्षति — प्रतिकूलं चाप्रतिकूलं च तदुभयमप्यभिनिवर्ज्योपेक्षको विहरेयं स्मृतः संप्रजानन्नित्युपेक्षकस्तत्र विहरति स्मृतः संप्रजानन्। एवं खल्वानन्दार्यो भवति भावितेन्द्रियः।
इति खल्वानन्द देशिता मयार्यस्य विनयेऽनुत्तरेन्द्रियभावना, देशितः शैक्षः प्रातिपदो देशित आर्यो भावितेन्द्रियः। यत्खल्वानन्द शास्त्रा करणीयं श्रावकाणां हितैषिणानुकम्पकेनानुकम्पामुपादाय, कृतं वस्तन्मया। एतान्यानन्द वृक्षमूलान्येतानि शून्यागाराणि। ध्यायतानन्द, मा प्रमदत, मा पश्चाद्विप्रतिसारिणो भूत। इयं वोऽस्माकमनुशासनीति।
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आयुष्मानानन्दो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।
इन्द्रियभावनासूत्रं निष्ठितं दशमम्।
षडायतनवर्गो निष्ठितः पञ्चमः।
तस्योद्दानम् —
अनाथपिण्डदश्छन्नः पूर्णो नन्दकराहुलौ। षट्षट्कं षडायतनिकं नगरविन्देयशुद्धिकौ। इन्द्रियभावना चापि वर्गोऽववादपञ्चम इति॥
इदं वर्गाणामुद्दानम् —
देवदहोऽनुपदश्च शून्यतश्च विभङ्गकः। षडायतन इति वर्गा उपरिपञ्चाशके स्थिता इति॥
उपरिपञ्चाशकं समाप्तम्।
त्रिभिः पञ्चाशकैः प्रतिमण्डितः सकलो मध्यमनिकायः समाप्तः।
—
madhyamanikāya uparipañcāśatpāṭhe ṣaḍāyatanavarga indriyabhāvanāsūtraṃ daśamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānkajaṅgalāyāṃ viharati sma suveṇuvane. atha khalūttaro māṇavaḥ pārāśaryāntevāsī yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalūttaraṃ māṇavaṃ pārāśaryāntevāsinaṃ bhagavānetadavocat — deśayatyuttara pārāśaryo brāhmaṇaḥ śrāvakebhya indriyabhāvanāmiti? deśayati bho gautama pārāśaryo brāhmaṇaḥ śrāvakebhya indriyabhāvanāmiti. yathā kathaṃ punaruttara deśayati pārāśaryo brāhmaṇaḥ śrāvakebhya indriyabhāvanāmiti? iha bho gautama cakṣuṣā rūpaṃ na paśyati, śrotreṇa śabdaṃ na śṛṇoti — evaṃ khalu bho gautama deśayati pārāśaryo brāhmaṇaḥ śrāvakebhya indriyabhāvanāmiti. evaṃ sati khalūttarāndho bhāvitendriyo bhaviṣyati, badhiro bhāvitendriyo bhaviṣyati, yathā pārāśaryasya brāhmaṇasya vacanam. andho hyuttara cakṣuṣā rūpaṃ na paśyati, badhiraḥ śrotreṇa śabdaṃ na śṛṇotīti. evamukta uttaro māṇavaḥ pārāśaryāntevāsī tūṣṇīṃbhūto mandībhūtaḥ srastaskandho'dhomukhaḥ pradhyāyannapratibhāno nyaṣadat.
atha khalu bhagavānuttaraṃ māṇavaṃ pārāśaryāntevāsinaṃ tūṣṇīṃbhūtaṃ mandībhūtaṃ srastaskandhamadhomukhaṃ pradhyāyantamapratibhānaṃ viditvāyuṣmantamānandamāmantrayata — anyathā khalvānanda deśayati pārāśaryo brāhmaṇaḥ śrāvakebhya indriyabhāvanāmanyathā ca punarānandāryasya vinaye'nuttarendriyabhāvanā bhavatīti. etasya bhagavankālaḥ, etasya sugata kālaḥ, yadbhagavānāryasya vinaye'nuttarāmindriyabhāvanāṃ deśayet. bhagavataḥ śrutvā bhikṣavo dhārayiṣyantīti. tena hyānanda śṛṇu, sādhu manasi kuru, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalvāyuṣmānānando bhagavate pratyaśrauṣīt. bhagavānetadavocat —
kathaṃ cānandāryasya vinaye'nuttarendriyabhāvanā bhavati? ihānanda bhikṣoścakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvotpadyate manojñamutpadyate'manojñamutpadyate manojñāmanojñam. sa evaṃ prajānāti — utpannaṃ khalu ma idaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñam. tacca khalu saṃskṛtamaudārikaṃ pratītyasamutpannam. etacchāntametatpraṇītaṃ yadidam — upekṣeti. tasya tadutpannaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñaṃ nirudhyata upekṣā saṃtiṣṭhate. tadyathāpyānanda cakṣuṣmānpuruṣa unmīlya vā nimīlennimīlya vonmīlet — evameva khalvānanda yasya kasyacidevaṃśīghramevaṃtvaritamevamalpakṛcchreṇotpannaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñaṃ nirudhyata upekṣā saṃtiṣṭhate — iyamucyata ānandāryasya vinaye'nuttarendriyabhāvanā cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣu.
punaścāparamānanda bhikṣoḥ śrotreṇa śabdaṃ śrutvotpadyate manojñamutpadyate'manojñamutpadyate manojñāmanojñam. sa evaṃ prajānāti — utpannaṃ khalu ma idaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñam. tacca khalu saṃskṛtamaudārikaṃ pratītyasamutpannam. etacchāntametatpraṇītaṃ yadidam — upekṣeti. tasya tadutpannaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñaṃ nirudhyata upekṣā saṃtiṣṭhate. tadyathāpyānanda balavānpuruṣo'lpakṛcchreṇaiva choṭikāṃ praharet — evameva khalvānanda yasya kasyacidevaṃśīghramevaṃtvaritamevamalpakṛcchreṇotpannaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñaṃ nirudhyata upekṣā saṃtiṣṭhate — iyamucyata ānandāryasya vinaye'nuttarendriyabhāvanā śrotravijñeyeṣu śabdeṣu.
punaścāparamānanda bhikṣorghrāṇena gandhaṃ ghrātvotpadyate manojñamutpadyate'manojñamutpadyate manojñāmanojñam. sa evaṃ prajānāti — utpannaṃ khalu ma idaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñam. tacca khalu saṃskṛtamaudārikaṃ pratītyasamutpannam. etacchāntametatpraṇītaṃ yadidam — upekṣeti. tasya tadutpannaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñaṃ nirudhyata upekṣā saṃtiṣṭhate. tadyathāpyānandeṣatpravaṇe padmapalāśa udakapṛṣatāni pravartante na saṃtiṣṭhante — evameva khalvānanda yasya kasyacidevaṃśīghramevaṃtvaritamevamalpakṛcchreṇotpannaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñaṃ nirudhyata upekṣā saṃtiṣṭhate — iyamucyata ānandāryasya vinaye'nuttarendriyabhāvanā ghrāṇavijñeyeṣu gandheṣu.
punaścāparamānanda bhikṣorjihvayā rasaṃ svādayitvotpadyate manojñamutpadyate'manojñamutpadyate manojñāmanojñam. sa evaṃ prajānāti — utpannaṃ khalu ma idaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñam. tacca khalu saṃskṛtamaudārikaṃ pratītyasamutpannam. etacchāntametatpraṇītaṃ yadidam — upekṣeti. tasya tadutpannaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñaṃ nirudhyata upekṣā saṃtiṣṭhate. tadyathāpyānanda balavānpuruṣo jihvāgre lālāpiṇḍaṃ samūhyālpakṛcchreṇa vamet — evameva khalvānanda yasya kasyacidevaṃśīghramevaṃtvaritamevamalpakṛcchreṇotpannaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñaṃ nirudhyata upekṣā saṃtiṣṭhate — iyamucyata ānandāryasya vinaye'nuttarendriyabhāvanā jihvāvijñeyeṣu raseṣu.
punaścāparamānanda bhikṣoḥ kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvotpadyate manojñamutpadyate'manojñamutpadyate manojñāmanojñam. sa evaṃ prajānāti — utpannaṃ khalu ma idaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñam. tacca khalu saṃskṛtamaudārikaṃ pratītyasamutpannam. etacchāntametatpraṇītaṃ yadidam — upekṣeti. tasya tadutpannaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñaṃ nirudhyata upekṣā saṃtiṣṭhate. tadyathāpyānanda balavānpuruṣaḥ saṅkucitaṃ vā bāhuṃ prasārayetprasāritaṃ vā bāhuṃ saṅkuñcet — evameva khalvānanda yasya kasyacidevaṃśīghramevaṃtvaritamevamalpakṛcchreṇotpannaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñaṃ nirudhyata upekṣā saṃtiṣṭhate — iyamucyata ānandāryasya vinaye'nuttarendriyabhāvanā kāyavijñeyeṣu spraṣṭavyeṣu.
punaścāparamānanda bhikṣormanasā dharmaṃ vijñāyotpadyate manojñamutpadyate'manojñamutpadyate manojñāmanojñam. sa evaṃ prajānāti — utpannaṃ khalu ma idaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñam. tacca khalu saṃskṛtamaudārikaṃ pratītyasamutpannam. etacchāntametatpraṇītaṃ yadidam — upekṣeti. tasya tadutpannaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñaṃ nirudhyata upekṣā saṃtiṣṭhate. tadyathāpyānanda balavānpuruṣo divasasantapte'yaskaṭāhe dve vā trīṇi vodakapṛṣatāni nipātayet. manda ānandodakapṛṣatānāṃ nipātaḥ, atha khalu tatkṣiprameva parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchet — evameva khalvānanda yasya kasyacidevaṃśīghramevaṃtvaritamevamalpakṛcchreṇotpannaṃ manojñamutpannamamanojñamutpannaṃ manojñāmanojñaṃ nirudhyata upekṣā saṃtiṣṭhate — iyamucyata ānandāryasya vinaye'nuttarendriyabhāvanā manovijñeyeṣu dharmeṣu. evaṃ khalvānandāryasya vinaye'nuttarendriyabhāvanā bhavati.
kathaṃ cānanda śaikṣo bhavati prātipadaḥ? ihānanda bhikṣoścakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvotpadyate manojñamutpadyate'manojñamutpadyate manojñāmanojñam. sa tenotpannena manojñenotpannenāmanojñenotpannena manojñāmanojñenārdyate jihreti jugupsate. śrotreṇa śabdaṃ śrutvā (pūrvavat) ghrāṇena gandhaṃ ghrātvā (pūrvavat) jihvayā rasaṃ svādayitvā (pūrvavat) kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā (pūrvavat) manasā dharmaṃ vijñāyotpadyate manojñamutpadyate'manojñamutpadyate manojñāmanojñam. sa tenotpannena manojñenotpannenāmanojñenotpannena manojñāmanojñenārdyate jihreti jugupsate. evaṃ khalvānanda śaikṣo bhavati prātipadaḥ.
kathaṃ cānandāryo bhavati bhāvitendriyaḥ? ihānanda bhikṣoścakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvotpadyate manojñamutpadyate'manojñamutpadyate manojñāmanojñam. sa yadyākāṅkṣati — pratikūle'pratikūlasaṃjñī vihareyamityapratikūlasaṃjñī tatra viharati. yadyākāṅkṣati — apratikūle pratikūlasaṃjñī vihareyamiti pratikūlasaṃjñī tatra viharati. yadyākāṅkṣati — pratikūle cāpratikūle cāpratikūlasaṃjñī vihareyamityapratikūlasaṃjñī tatra viharati. yadyākāṅkṣati — apratikūle ca pratikūle ca pratikūlasaṃjñī vihareyamiti pratikūlasaṃjñī tatra viharati. yadyākāṅkṣati — pratikūlaṃ cāpratikūlaṃ ca tadubhayamabhinivarjyopeālako vihareyaṃ smṛtaḥ saṃprajānannityupekṣakastatra viharati smṛtaḥ saṃprajānan.
punaścāparamānanda bhikṣoḥ śrotreṇa śabdaṃ śrutvā (pūrvavat) ghrāṇena gandhaṃ ghrātvā (pūrvavat) jihvayā rasaṃ svādayitvā (pūrvavat) kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā (pūrvavat) manasā dharmaṃ vijñāyotpadyate manojñamutpadyate'manojñamutpadyate manojñāmanojñam. sa yadyākāṅkṣati — pratikūle'pratikūlasaṃjñī vihareyamityapratikūlasaṃjñī tatra viharati. yadyākāṅkṣati — apratikūle pratikūlasaṃjñī vihareyamiti pratikūlasaṃjñī tatra viharati. yadyākāṅkṣati — pratikūle cāpratikūle cāpratikūlasaṃjñī vihareyamityapratikūlasaṃjñī tatra viharati. yadyākāṅkṣati — apratikūle ca pratikūle ca pratikūlasaṃjñī vihareyamiti pratikūlasaṃjñī tatra viharati. yadyākāṅkṣati — pratikūlaṃ cāpratikūlaṃ ca tadubhayamapyabhinivarjyopekṣako vihareyaṃ smṛtaḥ saṃprajānannityupekṣakastatra viharati smṛtaḥ saṃprajānan. evaṃ khalvānandāryo bhavati bhāvitendriyaḥ.
iti khalvānanda deśitā mayāryasya vinaye'nuttarendriyabhāvanā, deśitaḥ śaikṣaḥ prātipado deśita āryo bhāvitendriyaḥ. yatkhalvānanda śāstrā karaṇīyaṃ śrāvakāṇāṃ hitaiṣiṇānukampakenānukampāmupādāya, kṛtaṃ vastanmayā. etānyānanda vṛkṣamūlānyetāni śūnyāgārāṇi. dhyāyatānanda, mā pramadata, mā paścādvipratisāriṇo bhūta. iyaṃ vo'smākamanuśāsanīti.
idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānānando bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.
indriyabhāvanāsūtraṃ niṣṭhitaṃ daśamam.
ṣaḍāyatanavargo niṣṭhitaḥ pañcamaḥ.
tasyoddānam —
anāthapiṇḍadaśchannaḥ pūrṇo nandakarāhulau. ṣaṭṣaṭkaṃ ṣaḍāyatanikaṃ nagaravindeyaśuddhikau. indriyabhāvanā cāpi vargo'vavādapañcama iti..
idaṃ vargāṇāmuddānam —
devadaho'nupadaśca śūnyataśca vibhaṅgakaḥ. ṣaḍāyatana iti vargā uparipañcāśake sthitā iti..
uparipañcāśakaṃ samāptam.
tribhiḥ pañcāśakaiḥ pratimaṇḍitaḥ sakalo madhyamanikāyaḥ samāptaḥ.