You are here: Home » buddhism » mn » mn26
You are not allowed to perform this action
← mn25 
 mn27 →

MN26 pāśarāśisūtraṃ

Summary: The Buddha contrasts the ignoble search for worldly things subject to decay with the noble search for the deathless, unaging state of Nirvāṇa. Recounting his departure from home, his dissatisfaction with the meditative systems of Ārāḍa Kālāma and Udraka Rāmaputra, his supreme awakening, and Brahmā’s appeal to teach, he outlines the progressive path that leaves Māra blind to the practitioner’s trace.

मध्यमनिकाये मूलपञ्चाशत्पाठे औपम्यवर्गे पाशराशिसूत्रं षष्ठम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। अथ खलु भगवान्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय श्रावस्तीं पिण्डाय प्राविक्षत्। अथ खलु सम्बहुला भिक्षवो येनायुष्मानानन्दस्तेनोपासंक्रमिषुः; उपसंक्रम्यायुष्मन्तमानन्दमेतदवोचन् — चिरश्रुता न आयुष्मन्नानन्द भगवतः सम्मुखाद्धर्म्या कथा। साधु वयमायुष्मन्नानन्द लभेमहि भगवतः सम्मुखाद्धर्म्यां कथां श्रवणायेति। तेन ह्यायुष्मन्तो येन रम्यकस्य ब्राह्मणस्याश्रमस्तेनोपसंक्रमत; अप्येव नाम लभेध्वं भगवतः सम्मुखाद्धर्म्यां कथां श्रवणायेति। एवमायुष्मन्निति खलु ते भिक्षव आयुष्मत आनन्दस्य प्रत्यश्रौषुः।

अथ खलु भगवाञ्छ्रावस्त्यां पिण्डाय चरित्वा पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्त आयुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयत — आयावानन्द, येन पूर्वारामो मृगारमातुः प्रासादस्तेनोपसंक्रमिष्यावो दिवाविहारायेति। एवं भदन्तेति खल्वायुष्मानानन्दो भगवतः प्रत्यश्रौषीत्। अथ खलु भगवानायुष्मतानन्देन सार्धं येन पूर्वारामो मृगारमातुः प्रासादस्तेनोपासंक्रमीद्दिवाविहाराय। अथ खलु भगवान्सायाह्नसमये प्रतिसंलयनाद्व्युत्थित आयुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयत — आयावानन्द, येन पूर्वकोष्ठकस्तेनोपसंक्रमिष्यावो गात्राणि परिषेक्तुमिति। एवं भदन्तेति खल्वायुष्मानानन्दो भगवतः प्रत्यश्रौषीत्।

अथ खलु भगवानायुष्मतानन्देन सार्धं येन पूर्वकोष्ठकस्तेनोपासंक्रमीद्गात्राणि परिषेक्तुम्। पूर्वकोष्ठके गात्राणि परिषीच्य प्रत्युत्तीर्यैकचीवरोऽस्थाद्गात्राणि परिशोषयमाणः। अथ खल्वायुष्मानानन्दो भगवन्तमेतदवोचत् — अयं भदन्त रम्यकस्य ब्राह्मणस्याश्रमोऽविदूरे। रमणीयो भदन्त रम्यकस्य ब्राह्मणस्याश्रमः; प्रासादिको भदन्त रम्यकस्य ब्राह्मणस्याश्रमः। साधु भदन्त भगवान्येन रम्यकस्य ब्राह्मणस्याश्रमस्तेनोपसंक्रमत्वनुकम्पामुपादायेति। अध्यवासयद्भगवांस्तूष्णीम्भावेन।

अथ खलु भगवान्येन रम्यकस्य ब्राह्मणस्याश्रमस्तेनोपासंक्रमीत्। तेन खलु पुनः समयेन सम्बहुला भिक्षवो रम्यकस्य ब्राह्मणस्याश्रमे धर्म्यया कथया सन्निषण्णा अभूवन्। अथ खलु भगवान्बहिर्द्वारकोष्ठकेऽस्थात्कथापर्यवसानमागमयमानः। अथ खलु भगवान्कथापर्यवसानं विदित्वोत्कास्यार्गलमाकोटयत्। व्यावारिषुः खलु ते भिक्षवो भगवतो द्वारम्। अथ खलु भगवान्रम्यकस्य ब्राह्मणस्याश्रमं प्रविश्य प्रज्ञप्त आसने न्यषदत्। निषद्य खलु भगवान्भिक्षूनामन्त्रयत — कया नु स्थ भिक्षव एतर्हि कथया सन्निषण्णाः? का च पुनर्वोऽन्तराकथा विप्रकृतेति? भगवन्तमेव खलु नो भदन्तारभ्य धर्म्या कथा विप्रकृता, अथ भगवाननुप्राप्त इति। साधु भिक्षवः! एतत्खलु भिक्षवो युष्माकं प्रतिरूपं कुलपुत्राणां श्रद्धयागारादनगारिकां प्रव्रजितानां यद्यूयं धर्म्यया कथया सन्निषीदेत। सन्निपतितानां वो भिक्षवो द्वयं करणीयम् — धर्म्या वा कथा, आर्यो वा तूष्णीम्भावः।

द्वे इमे भिक्षवः पर्येषणे — आर्या च पर्येषणा, अनार्या च पर्येषणा।

कतमा च भिक्षवोऽनार्या पर्येषणा? इह भिक्षव एकत्य आत्मना जातिधर्मा सञ्जातिधर्ममेव पर्येषते, आत्मना जराधर्मा सञ्जराधर्ममेव पर्येषते, आत्मना व्याधिधर्मा सन्व्याधिधर्ममेव पर्येषते, आत्मना मरणधर्मा सन्मरणधर्ममेव पर्येषते, आत्मना शोकधर्मा सञ्छोकधर्ममेव पर्येषते, आत्मना संक्लेशधर्मा सन्संक्लेशधर्ममेव पर्येषते।

किं च भिक्षवो जातिधर्मं वदेत? पुत्रभार्यं भिक्षवो जातिधर्मम्, दासीदासं जातिधर्मम्, अजैडकं जातिधर्मम्, कुक्कुटसूकरं जातिधर्मम्, हस्तिगवाश्ववडवं जातिधर्मम्, जातरूपरजतं जातिधर्मम्। जातिधर्माणो ह्येते भिक्षव उपधयः। अत्रायं ग्रथितो मूर्च्छितोऽध्यापन्न आत्मना जातिधर्मा सञ्जातिधर्ममेव पर्येषते।

किं च भिक्षवो जराधर्मं वदेत? पुत्रभार्यं भिक्षवो जराधर्मम्, दासीदासं जराधर्मम्, अजैडकं जराधर्मम्, कुक्कुटसूकरं जराधर्मम्, हस्तिगवाश्ववडवं जराधर्मम्, जातरूपरजतं जराधर्मम्। जराधर्माणो ह्येते भिक्षव उपधयः। अत्रायं ग्रथितो मूर्च्छितोऽध्यापन्न आत्मना जराधर्मा सञ्जराधर्ममेव पर्येषते।

किं च भिक्षवो व्याधिधर्मं वदेत? पुत्रभार्यं भिक्षवो व्याधिधर्मम्, दासीदासं व्याधिधर्मम्, अजैडकं व्याधिधर्मम्, कुक्कुटसूकरं व्याधिधर्मम्, हस्तिगवाश्ववडवं व्याधिधर्मम्। व्याधिधर्माणो ह्येते भिक्षव उपधयः। अत्रायं ग्रथितो मूर्च्छितोऽध्यापन्न आत्मना व्याधिधर्मा सन्व्याधिधर्ममेव पर्येषते।

किं च भिक्षवो मरणधर्मं वदेत? पुत्रभार्यं भिक्षवो मरणधर्मम्, दासीदासं मरणधर्मम्, अजैडकं मरणधर्मम्, कुक्कुटसूकरं मरणधर्मम्, हस्तिगवाश्ववडवं मरणधर्मम्। मरणधर्माणो ह्येते भिक्षव उपधयः। अत्रायं ग्रथितो मूर्च्छितोऽध्यापन्न आत्मना मरणधर्मा सन्मरणधर्ममेव पर्येषते।

किं च भिक्षवः शोकधर्मं वदेत? पुत्रभार्यं भिक्षवः शोकधर्मम्, दासीदासं शोकधर्मम्, अजैडकं शोकधर्मम्, कुक्कुटसूकरं शोकधर्मम्, हस्तिगवाश्ववडवं शोकधर्मम्। शोकधर्माणो ह्येते भिक्षव उपधयः। अत्रायं ग्रथितो मूर्च्छितोऽध्यापन्न आत्मना शोकधर्मा सञ्छोकधर्ममेव पर्येषते।

किं च भिक्षवः संक्लेशधर्मं वदेत? पुत्रभार्यं भिक्षवः संक्लेशधर्मम्, दासीदासं संक्लेशधर्मम्, अजैडकं संक्लेशधर्मम्, कुक्कुटसूकरं संक्लेशधर्मम्, हस्तिगवाश्ववडवं संक्लेशधर्मम्, जातरूपरजतं संक्लेशधर्मम्। संक्लेशधर्माणो ह्येते भिक्षव उपधयः। अत्रायं ग्रथितो मूर्च्छितोऽध्यापन्न आत्मना संक्लेशधर्मा सन्संक्लेशधर्ममेव पर्येषते। इयं भिक्षवोऽनार्या पर्येषणा।

कतमा च भिक्षव आर्या पर्येषणा? इह भिक्षव एकत्य आत्मना जातिधर्मा सञ्जातिधर्म आदीनवं विदित्वाजातमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषते, आत्मना जराधर्मा सञ्जराधर्म आदीनवं विदित्वाजरमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषते, आत्मना व्याधिधर्मा सन्व्याधिधर्म आदीनवं विदित्वाव्याध्यनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषते, आत्मना मरणधर्मा सन्मरणधर्म आदीनवं विदित्वामृतमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषते, आत्मना शोकधर्मा सञ्छोकधर्म आदीनवं विदित्वाशोकमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषते, आत्मना संक्लेशधर्मा सन्संक्लेशधर्म आदीनवं विदित्वाऽसंक्लिष्टमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषते। इयं भिक्षव आर्या पर्येषणा।

अहमपि हि भिक्षवः पूर्वमेव सम्बोधादनभिसम्बुद्धो बोधिसत्त्व एव सन्नात्मना जातिधर्मा सञ्जातिधर्ममेव पर्यैषिषि, आत्मना जराधर्मा सञ्जराधर्ममेव पर्यैषिषि, आत्मना व्याधिधर्मा सन्व्याधिधर्ममेव पर्यैषिषि, आत्मना मरणधर्मा सन्मरणधर्ममेव पर्यैषिषि, आत्मना शोकधर्मा सञ्छोकधर्ममेव पर्यैषिषि, आत्मना संक्लेशधर्मा सन्संक्लेशधर्ममेव पर्यैषिषि। तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — किं नु खल्वहमात्मना जातिधर्मा सञ्जातिधर्ममेव पर्येषे, आत्मना जराधर्मा सन् (पूर्ववत्) व्याधिधर्मा सन् (पूर्ववत्) मरणधर्मा सन् (पूर्ववत्) शोकधर्मा सन् (पूर्ववत्) आत्मना संक्लेशधर्मा सन्संक्लेशधर्ममेव पर्येषे? यन्नूनमहमात्मना जातिधर्मा सञ्जातिधर्म आदीनवं विदित्वाजातमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषेय, आत्मना जराधर्मा सञ्जराधर्म आदीनवं विदित्वाजरमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषेय, आत्मना व्याधिधर्मा सन्व्याधिधर्म आदीनवं विदित्वाव्याध्यनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषेय, आत्मना मरणधर्मा सन्मरणधर्म आदीनवं विदित्वामृतमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषेय, आत्मना शोकधर्मा सञ्छोकधर्म आदीनवं विदित्वाशोकमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषेय, आत्मना संक्लेशधर्मा सन्संक्लेशधर्म आदीनवं विदित्वाऽसंक्लिष्टमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषेयेति।

सोऽहं भिक्षवोऽपरेण समयेन दहर एव सन्सुकालकेशो भद्रेण यौवनेन समन्वागतः प्रथमेन वयसाकामकयोर्मातापित्रोरश्रुमुखयो रुदतोः केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्राव्राजिषम्। सोऽहमेवं प्रव्रजितः सन्किंकुशलगवेष्यनुत्तरं शान्तिवरपदं पर्येषमाणो येनाराडः कालामस्तेनोपासंक्रमिषम्। उपसंक्रम्याराडं कालाममेतदवोचम् — इच्छाम्यहमायुष्मन्कालामास्मिन्धर्मविनये ब्रह्मचर्यं चरितुमिति। एवमुक्ते भिक्षव आराडः कालामः मामेतदवोचत् — विहरत्वायुष्मान्; तादृशोऽयं धर्मो यत्र विज्ञः पुरुषो नचिरादेव स्वमाचार्यकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरेदिति। सोऽहं भिक्षवो नचिरादेव क्षिप्रमेव तं धर्मं पर्यवापम्। सोऽहं भिक्षवस्तावन्मात्रेणैवोष्ठप्रहतमात्रेण लपितलापनमात्रेण ज्ञानवादं चावदं स्थविरवादं च, जानामि पश्यामीति च प्रत्यज्ञासिषमहं चैवान्ये च। तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — न खल्वाराडः कालाम इमं धर्मं केवलं श्रद्धामात्रकेण स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति प्रवेदयते; अद्धाराडः कालाम इमं धर्मं जानन्पश्यन्विहरतीति।

अथ खल्वहं भिक्षवो येनाराडः कालामस्तेनोपासंक्रमिषम्; उपसंक्रम्याराडं कालाममेतदवोचम् — कियता न्वायुष्मन्कालामामं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति प्रवेदयस इति? एवमुक्ते भिक्षव आराडः कालाम आकिञ्चन्यायतनं प्रावेदयत। तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — न खल्वाराडस्यैव कालामस्यास्ति श्रद्धा, ममाप्यस्ति श्रद्धा; न खल्वाराडस्यैव कालामस्यास्ति वीर्यम्, ममाप्यस्ति वीर्यम्; न खल्वाराडस्यैव कालामस्यास्ति स्मृतिः, ममाप्यस्ति स्मृतिः; न खल्वाराडस्यैव कालामस्यास्ति समाधिः, ममाप्यस्ति समाधिः; न खल्वाराडस्यैव कालामस्यास्ति प्रज्ञा, ममाप्यस्ति प्रज्ञा। यन्नूनमहं यं धर्ममाराडः कालामः स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति प्रवेदयते, तस्य धर्मस्य साक्षात्क्रियायै प्रदध्यामिति। सोऽहं भिक्षवो नचिरादेव क्षिप्रमेव तं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य व्याहार्षम्।

अथ खल्वहं भिक्षवो येनाराडः कालामस्तेनोपासंक्रमिषम्; उपसंक्रम्याराडं कालाममेतदवोचम् —

एतावता न्वायुष्मन्कालामामं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रवेदयस इति?

एतावता खल्वहमायुष्मन्निमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रवेदय इति।

अहमपि खल्वायुष्मन्नेतावतेमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति।

लाभा न आयुष्मन्सुलब्धं न आयुष्मन्थे वयमायुष्मन्तं तादृशं सब्रह्मचारिणं पश्यामः। इत्थं यमहं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रवेदये तं त्वं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरसि। यं त्वं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरसि तमहं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रवेदये। इत्थं यमहं धर्मं जानामि तं त्वं धर्मं जानासि, यं त्वं धर्मं जानासि तमहं धर्मं जानामि। इत्थं यादृशोऽहं तादृशस्त्वम्, यादृशस्त्वं तादृशोऽहम्। एहि दानीमायुष्मन्नुभावेव सन्ताविमं गणं परिहरावेति। इति खलु भिक्षव आराडः कालाम आचार्यो मे सन्नन्तेवासिनं मां सन्तमात्मना समसममस्थापयत्, उदारया च मां पूजयापूजयत्। तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — नायं धर्मो निर्विदे न विरागाय न निरोधाय नोपशमाय नाभिज्ञायै न सम्बोधाय न निर्वाणाय संवर्तते, यावदेवाकिञ्चन्यायतनोपपत्तय इति। सोऽहं भिक्षवस्तं धर्ममनलंकृत्य तस्माद्धर्मान्निर्विद्यापाक्रमिषम्।

सोऽहं भिक्षवः किंकुशलगवेष्यनुत्तरं शान्तिवरपदं पर्येषमाणो येनोद्रको रामपुत्रस्तेनोपासंक्रमिषम्; उपसंक्रम्योद्रकं रामपुत्रमेतदवोचम् — इच्छाम्यहमायुष्मन्नस्मिन्धर्मविनये ब्रह्मचर्यं चरितुमिति। एवमुक्ते भिक्षव उद्रको रामपुत्रो मामेतदवोचत् — विहरत्वायुष्मान्; तादृशोऽयं धर्मो यत्र विज्ञः पुरुषो नचिरादेव स्वमाचार्यकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरेदिति। सोऽहं भिक्षवो नचिरादेव क्षिप्रमेव तं धर्मं पर्यवापम्। सोऽहं भिक्षवस्तावन्मात्रेणैवोष्ठप्रहतमात्रेण लपितलापनमात्रेण ज्ञानवादं चावदं स्थविरवादं च, जानामि पश्यामीति च प्रत्यज्ञासिषमहं चैवान्ये च। तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — न खलु राम इमं धर्मं केवलं श्रद्धामात्रकेण स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति प्रावेदयत; अद्धा राम इमं धर्मं जानन्पश्यन्व्याहार्षीदिति।

अथ खल्वहं भिक्षवो येनोद्रको रामपुत्रस्तेनोपासंक्रमिषम्; उपसंक्रम्योद्रकं रामपुत्रमेतदवोचम् — कियता न्वायुष्मन्राम इमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति प्रावेदयतेति? एवमुक्ते भिक्षव उद्रको रामपुत्रो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं प्रावेदयत। तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — न खलु रामस्यैवाभूच्छ्रद्धा, ममाप्यस्ति श्रद्धा; न खलु रामस्यैवाभूद्वीर्यम्, ममाप्यस्ति वीर्यम्; न खलु रामस्यैवाभूत्स्मृतिः, ममाप्यस्ति स्मृतिः; न खलु रामस्यैवाभूत्समाधिः, ममाप्यस्ति समाधिः; न खलु रामस्यैवाभूत्प्रज्ञा, ममाप्यस्ति प्रज्ञा। यन्नूनमहं यं धर्मं रामः स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति प्रावेदयत, तस्य धर्मस्य साक्षात्क्रियायै प्रदध्यामिति। सोऽहं भिक्षवो नचिरादेव क्षिप्रमेव तं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य व्याहार्षम्।

अथ खल्वहं भिक्षवो येनोद्रको रामपुत्रस्तेनोपासंक्रमिषम्; उपसंक्रम्योद्रकं रामपुत्रमेतदवोचम् —

एतावता न्वायुष्मन्राम इमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रावेदयतेति?

एतावता खल्वायुष्मन्राम इमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रावेदयतेति।

अहमपि खल्वायुष्मन्नेतावतेमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति।

लाभा न आयुष्मन्सुलब्धं न आयुष्मन्थे वयमायुष्मन्तं तादृशं सब्रह्मचारिणं पश्यामः। इत्थं यं धर्मं रामः स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रावेदयत, तं त्वं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरसि। यं त्वं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरसि, तं धर्मं रामः स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रावेदयत। इत्थं यं धर्मं रामोऽभ्यज्ञासीत्तं त्वं धर्मं जानासि, यं त्वं धर्मं जानासि तं धर्मं रामोऽभ्यज्ञासीत्। इत्थं यादृशो रामोऽभूत्तादृशस्त्वम्, यादृशस्त्वं तादृशो रामोऽभूत्। एहि दानीमायुष्मंस्त्वमिमं गणं परिहरेति। इति खलु भिक्षव उद्रको रामपुत्रः सब्रह्मचारी मे सन्नाचार्यस्थाने मामस्थापयत्, उदारया च मां पूजयापूजयत्। तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — नायं धर्मो निर्विदे न विरागाय न निरोधाय नोपशमाय नाभिज्ञायै न सम्बोधाय न निर्वाणाय संवर्तते, यावदेव नैवसंज्ञानासंज्ञायतनोपपत्तय इति। सोऽहं भिक्षवस्तं धर्ममनलंकृत्य तस्माद्धर्मान्निर्विद्यापाक्रमिषम्।

सोऽहं भिक्षवः किंकुशलगवेष्यनुत्तरं शान्तिवरपदं पर्येषमाणो मगधेष्वनुपूर्वेण चारिकां चरमाणो येनोरुविल्वा सेनानिगमस्तदवासार्षम्। तत्राद्राक्षं रमणीयं भूमिभागम्, प्रासादिकं च वनषण्डम्, नदीं च स्यन्दमानां श्वेतकां सुप्रतीर्थां रमणीयाम्, समन्ततश्च गोचरग्रामम्। तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — रमणीयो वत भो भूमिभागः, प्रासादिकश्च वनषण्डः, नदी च स्यन्दते श्वेतका सुप्रतीर्था रमणीया, समन्ततश्च गोचरग्रामः। अलं वतेदं कुलपुत्रस्य प्रधानार्थिकस्य प्रधानायेति। सोऽहं भिक्षवस्तत्रैव न्यषदम् — अलमिदं प्रधानायेति।

सोऽहं भिक्षव आत्मना जातिधर्मा सञ्जातिधर्म आदीनवं विदित्वाजातमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषमाणोऽजातमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणमध्यगमम्, आत्मना जराधर्मा सञ्जराधर्म आदीनवं विदित्वाजरमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषमाणोऽजरमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणमध्यगमम्, आत्मना व्याधिधर्मा सन्व्याधिधर्म आदीनवं विदित्वाव्याध्यनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषमाणोऽव्याध्यनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणमध्यगमम्, आत्मना मरणधर्मा सन्मरणधर्म आदीनवं विदित्वामृतमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणमध्यगमम्, आत्मना शोकधर्मा सञ्छोकधर्म आदीनवं विदित्वाशोकमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणमध्यगमम्, आत्मना संक्लेशधर्मा सन्संक्लेशधर्म आदीनवं विदित्वाऽसंक्लिष्टमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषमाणोऽसंक्लिष्टमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणमध्यगमम्। ज्ञानं च पुनर्मम दर्शनमुदपादि — अकोप्या मे विमुक्तिः, इयमन्तिमा जातिः, नास्तीदानीं पुनर्भव इति।

तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — अधिगतः खलु मेऽयं धर्मो गम्भीरो दुर्दृशो दुरनुबोधः शान्तः प्रणीतोऽतर्कावचरो निपुणः पण्डितवेदनीयः। आलयारामा खलु पुनरियं प्रजालयरतालयसम्मुदिता। आलयारामायाः खलु पुनरस्याः प्रजाया आलयरताया आलयसम्मुदिताया दुर्दृशमिदं स्थानं यदिदम् — इदंप्रत्ययता प्रतीत्यसमुत्पादः। इदमपि खलु स्थानं दुर्दृशं यदिदम् — सर्वसंस्कारशमथः सर्वोपधिप्रतिनिःसर्गस्तृष्णाक्षयो विरागो निरोधो निर्वाणम्। अहं चेत्खलु पुनर्धर्मं देशयेयम्, परे च मे नाजानीयुः, स मम स्यात्क्लमथः, सा मम स्याद्विहिंसेति। अपि च मां भिक्षव इमा अनाश्चर्या गाथाः प्रातिभासिषुः पूर्वमश्रुतपूर्वाः —

कृच्छ्रेण मेऽधिगतं तत्, अलमद्य प्रकाश्य तत्। रागद्वेषपरीतैर्हि, नायं धर्मः सुसम्बुधः।

प्रतिस्रोतोगं निपुणं, गम्भीरं दुर्दृशमणुम्। रागरक्ता न द्रक्ष्यन्ति, तमःस्कन्धेन संवृता इति।

इति ह मे भिक्षवः प्रतिसञ्चक्षमाणस्याल्पौत्सुक्यतायै चित्तं ननाम, नो धर्मदेशनायै। अथ खलु भिक्षवो ब्रह्मणः सहम्पतेर्मम चेतसा चेतःपरिवितर्कमाज्ञायैतदभूत् — नश्यति वत भो लोकः, विनश्यति वत भो लोकः, यत्र हि नाम तथागतस्यार्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्याल्पौत्सुक्यतायै चित्तं नमति, नो धर्मदेशनाया इति। अथ खलु भिक्षवो ब्रह्मा सहम्पतिः — तद्यथापि नाम बलवान्पुरुषः समिञ्जितं वा बाहुं प्रसारयेत्, प्रसारितं वा बाहुं समिञ्जयेत्, एवमेव — ब्रह्मलोकेऽन्तर्हितो मम पुरतः प्रादुरभूत्। अथ खलु भिक्षवो ब्रह्मा सहम्पतिरेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा येनाहं तेनाञ्जलिं प्रणम्य मामेतदवोचत् — देशयतु भदन्त भगवान्धर्मम्, देशयतु सुगतो धर्मम्। सन्ति सत्त्वा अल्परजस्कजातिकाः, अश्रवणतया धर्मस्य परिहीयन्ते। भविष्यन्ति धर्मस्याज्ञातार इति। इदमवोचद्भिक्षवो ब्रह्मा सहम्पतिः। इदमुक्त्वाथापरमेतदवोचत् —

प्रादुरभून्मगधेषु पूर्वं, धर्मोऽविशुद्धः समलैर्विचिन्तितः। अपावृण्वेतदमृतस्य द्वारं, शृण्वन्तु धर्मं विमलेनानुबुद्धम्।

शैले यथा पर्वतमूर्ध्नि संस्थितो, यथापि पश्येज्जनतां समन्ततः। तथोपमं धर्ममयं सुमेधः, प्रासादमारुह्य समन्तचक्षुः। शोकावतीर्णां जनतामपेतशोकोऽवेक्षस्व जातिजराभिभूताम्।

उत्तिष्ठ वीर विजितसंग्राम, सार्थवाहानृण विचर लोके। देशयतु भगवान्धर्मम्, आज्ञातारो भविष्यन्तीति।

अथ खल्वहं भिक्षवो ब्रह्मणश्चाध्येषणां विदित्वा सत्त्वेषु च कारुण्यं प्रतीत्य बुद्धचक्षुषा लोकमवालोकयम्। अद्राक्षं खल्वहं भिक्षवो बुद्धचक्षुषा लोकमवलोकयन्सत्त्वानल्परजस्कान्महारजस्कान्, तीक्ष्णेन्द्रियान्मृद्विन्द्रियान्, स्वाकारान्दुराकारान्, सुविज्ञाप्यान्दुर्विज्ञाप्यान्, अप्येकत्यान्परलोकवद्यभयदर्शिनो विहरतः, अप्येकत्यान्न परलोकवद्यभयदर्शिनो विहरतः। तद्यथापि नामोत्पलिन्यां वा पद्मिन्यां वा पुण्डरीकिन्यां वाप्येकत्यान्युत्पलानि वा पद्मानि वा पुण्डरीकाणि वाप्सु जातान्यप्सु संवृद्धान्युदकानुगतान्यन्तर्निमग्नपोषीणि, अप्येकत्यान्युत्पलानि वा पद्मानि वा पुण्डरीकाणि वाप्सु जातान्यप्सु संवृद्धान्युदकानुगतानि समोदकं स्थितानि, अप्येकत्यान्युत्पलानि वा पद्मानि वा पुण्डरीकाणि वाप्सु जातान्यप्सु संवृद्धान्यपोऽत्युद्गम्य स्थितान्यनुपलिप्तान्यद्भिः; एवमेव खल्वहं भिक्षवो बुद्धचक्षुषा लोकमवलोकयन्नद्राक्षं सत्त्वानल्परजस्कान्महारजस्कान्, तीक्ष्णेन्द्रियान्मृद्विन्द्रियान्, स्वाकारान्दुराकारान्, सुविज्ञाप्यान्दुर्विज्ञाप्यान्, अप्येकत्यान्परलोकवद्यभयदर्शिनो विहरतः, अप्येकत्यान्न परलोकवद्यभयदर्शिनो विहरतः। अथ खल्वहं भिक्षवो ब्रह्माणं सहम्पतिं गाथया प्रत्यभाषिषि —

अपावृतास्तेषाममृतस्य द्वारो, ये श्रोत्रवन्तः प्रमुञ्चन्तु श्रद्धाम्। विहिंसासंज्ञी प्रगुणं नाभाषिषि, धर्मं प्रणीतं मनुजेषु ब्रह्मन्निति।

अथ खलु भिक्षवो ब्रह्मा सहम्पतिः कृतावकाशः खल्वस्मि भगवता धर्मदेशनाया इति मामभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य तत्रैवान्तरधात्।

तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — कस्मै नु खल्वहं प्रथमं धर्मं देशयेयम्; क इमं धर्मं क्षिप्रमेवाज्ञास्यतीति? तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — अयं खल्वाराडः कालामः पण्डितो व्यक्तो मेधावी दीर्घरात्रमल्परजस्कजातिकः। यन्नूनमहमाराडाय कालामाय प्रथमं धर्मं देशयेयम्। स इमं धर्मं क्षिप्रमेवाज्ञास्यतीति। अथ खलु मां भिक्षवो देवतोपसंक्रम्यैतदवोचत् — सप्ताहकालगतो भदन्ताराडः कालाम इति। ज्ञानं च पुनर्मम दर्शनमुदपादि — सप्ताहकालगत आराडः कालाम इति। तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — महाजानिः खल्वाराडः कालामः। स चेद्धि स इमं धर्मं शृणुयात्, क्षिप्रमेवाजानीयादिति।

तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — कस्मै नु खल्वहं प्रथमं धर्मं देशयेयम्; क इमं धर्मं क्षिप्रमेवाज्ञास्यतीति? तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — अयं खल्वुद्रको रामपुत्रः पण्डितो व्यक्तो मेधावी दीर्घरात्रमल्परजस्कजातिकः। यन्नूनमहमद्रकाय रामपुत्राय प्रथमं धर्मं देशयेयम्। स इमं धर्मं क्षिप्रमेवाज्ञास्यतीति। अथ खलु मां भिक्षवो देवतोपसंक्रम्यैतदवोचत् — अभिदोषकालगतो भदन्तोद्रको रामपुत्र इति। ज्ञानं च पुनर्मम दर्शनमुदपादि — अभिदोषकालगत उद्रको रामपुत्र इति। तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — महाजानिः खल्वुद्रको रामपुत्रः। स चेद्धि स इमं धर्मं शृणुयात्, क्षिप्रमेवाजानीयादिति।

तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — कस्मै नु खल्वहं प्रथमं धर्मं देशयेयम्; क इमं धर्मं क्षिप्रमेवाज्ञास्यतीति? तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — बहुकाराः खलु मे पञ्चवर्गीया भिक्षवो ये मां प्रधानप्रहितात्मानमुपास्थिषत। यन्नूनमहं पञ्चवर्गीयेभ्यो भिक्षुभ्यः प्रथमं धर्मं देशयेयमिति। तस्य मम भिक्षव एतदभूत् — कुत्र नु खल्वेतर्हि पञ्चवर्गीया भिक्षवो विहरन्तीति? अद्राक्षं खल्वहं भिक्षवो दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण पञ्चवर्गीयान्भिक्षून्वाराणस्यां विहरत ऋश्यवृजने मृगदावे। अथ खल्वहं भिक्षव उरुविल्वायां यथाभिरम्यं विहृत्य येन वाराणसी तेन चारिकां प्राक्रमिषम्।

अद्राक्षीत्खलु मां भिक्षव उपक आजीवकोऽन्तरा च गयामन्तरा च बोधिमध्वमार्गप्रतिपन्नम्। दृष्ट्वा मामेतदवोचत् — विप्रसन्नानि खलु त आयुष्मन्निन्द्रियाणि, परिशुद्धश्छविवर्णः पर्यवदातः! कमसि त्वमायुष्मन्नुद्दिश्य प्रव्रजितः, को वा ते शास्ता, कस्य वा त्वं धर्मं रोचयस इति? एवमुक्तेऽहं भिक्षव उपकमाजीवकं गाथाभिरध्यभाषिषि —

सर्वाभिभूः सर्वविदस्म्यहं हि, सर्वेषु धर्मेष्वनुपलिप्तः। सर्वञ्जहस्तृष्णाक्षये विमुक्तः, स्वयमभिज्ञाय कमुद्दिशेयम्।

न म आचार्योऽस्ति, सदृशो मे न विद्यते। सदेवकेऽस्मिँल्लोके हि, नास्ति मे प्रतिपुद्गलः।

अहं ह्यर्हँल्लोकेऽस्मिन्, अहं शास्तानुत्तरः। एकोऽस्मि सम्यक्सम्बुद्धः, शीतीभूतोऽस्मि निर्वृतः।

धर्मचक्रं प्रवर्तयितुं, गच्छामि काशिनां पुरम्। अन्धीभूतेऽस्मिँल्लोके च, आहनिष्येऽमृतदुन्दुभिमिति।

यथा खलु त्वमायुष्मन्प्रतिजानीषे, अर्हस्यानन्तजिनो भवितुमिति!

मादृशा वै जिना भवन्ति, ये प्राप्ता आस्रवक्षयम्। जिता मे पापका धर्मास्तस्मादहमुपक जिन इति।

एवमुक्ते भिक्षव उपक आजीवको भवेदप्यायुष्मन्नित्युक्त्वा शीर्षमवकम्प्योन्मार्गं गृहीत्वा प्राक्रमीत्।

अथ खल्वहं भिक्षवोनुपूर्वेण चारिकां चरमाणो येन वाराणसी ऋश्यवृजनं मृगदावो येन पञ्चवर्गीया भिक्षवस्तेनोपासंक्रमिषम्। अद्राक्षुः खलु मां भिक्षवः पञ्चवर्गीया भिक्षवो दूरत आगच्छन्तम्। दृष्ट्वान्योन्यं संस्थापयामासुः — अयं खल्वायुष्मन्तः श्रमणो गौतम आगच्छति बाहुलिकः प्रधानविभ्रान्त आवृत्तो बाहुल्याय। स नैवाभिवादयितव्यो न प्रत्युत्थातव्यः; नास्य पात्रचीवरं प्रतिग्रहीतव्यम्। अपि च खल्वासनं स्थापयितव्यम्, स चेदाकाङ्क्षिष्यति निषत्स्यतीति। यथा यथा खल्वहं भिक्षव उपासंक्रमिषं तथा तथा पञ्चवर्गीया भिक्षवो नाशक्नुवन्स्वकायां संविदि संस्थातुम्। अप्येकत्या मां प्रत्युद्गम्य पात्रचीवरं प्रत्यग्रहीषुः, अप्येकत्या आसनं प्रज्ञापयामासुः, अप्येकत्याः पादोदकमुपस्थापयामासुः। अपि च खलु मां नाम्ना चायुष्मद्वादेन च समुदाचरन्।

एवमुक्तेऽहं भिक्षवः पञ्चवर्गीयान्भिक्षूनेतदवोचम् — मा भिक्षवस्तथागतं नाम्ना चायुष्मद्वादेन च समुदाचरिष्ट। अर्हन्भिक्षवस्तथागतः सम्यक्सम्बुद्धः। अवधत्त भिक्षवः श्रोत्रम्, अमृतमधिगतम्, अहमनुशास्मि, अहं धर्मं देशयामि। यथानुशिष्टं तथा प्रतिपद्यमाना नचिरादेव — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरिष्यथेति। एवमुक्ते भिक्षवः पञ्चवर्गीया भिक्षवो मामेतदवोचन् — तयापि खलु त्वमायुष्मन्गौतमेर्यया तया प्रतिपदा तया दुष्करकारिकया नाध्यगम उत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषम्, किं पुनस्त्वमेतर्हि बाहुलिकः प्रधानविभ्रान्त आवृत्तो बाहुल्यायाधिगमिष्यस्युत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषमिति? एवमुक्तेऽहं भिक्षवः पञ्चवर्गीयान्भिक्षूनेतदवोचम् — न भिक्षवस्तथागतो बाहुलिकः, न प्रधानविभ्रान्तः, नावृततो बाहुल्याय। अर्हन्भिक्षवस्तथागतः सम्यक्सम्बुद्धः। अवधत्त भिक्षवः श्रोत्रम्, अमृतमधिगतम्, अहमनुशास्मि, अहं धर्मं देशयामि। यथानुशिष्टं तथा प्रतिपद्यमाना नचिरादेव — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरिष्यथेति। द्वितीयामपि खलु भिक्षवः पञ्चवर्गीया भिक्षवो मामेतदवोचन् — तयापि खलु त्वमायुष्मन्गौतमेर्यया तया प्रतिपदा तया दुष्करकारिकया नाध्यगम उत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषम्, किं पुनस्त्वमेतर्हि बाहुलिकः प्रधानविभ्रान्त आवृत्तो बाहुल्यायाधिगमिष्यस्युत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषमिति? द्वितीयामपि खल्वहं भिक्षवः पञ्चवर्गीयान्भिक्षूनेतदवोचम् — न भिक्षवस्तथागतो बाहुलिकः (पूर्ववत्) उपसम्पद्य विहरिष्यथेति। तृतीयामपि खलु भिक्षवः पञ्चवर्गीया भिक्षवो मामेतदवोचन् — तयापि खलु त्वमायुष्मन्गौतमेर्यया तया प्रतिपदा तया दुष्करकारिकया नाध्यगम उत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषम्, किं पुनस्त्वमेतर्हि बाहुलिकः प्रधानविभ्रान्त आवृत्तो बाहुल्यायाधिगमिष्यस्युत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषमिति?

एवमुक्तेऽहं भिक्षवः पञ्चवर्गीयान्भिक्षूनेतदवोचम् — अभिजानीथ मे नु यूयं भिक्षव इतः पूर्वमेवंरूपं प्रभाषितमेतदिति? नो हीदं भदन्त। अर्हन्भिक्षवस्तथागतः सम्यक्सम्बुद्धः। अवधत्त भिक्षवः श्रोत्रम्, अमृतमधिगतम्, अहमनुशास्मि, अहं धर्मं देशयामि। यथानुशिष्टं तथा प्रतिपद्यमाना नचिरादेव — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरिष्यथेति।

अशकं खल्वहं भिक्षवः पञ्चवर्गीयान्भिक्षून्संज्ञापयितुम्। द्वावपि हि भिक्षवो भिक्षू अवावदम्, त्रयो भिक्षवः पिण्डायाचरन्। यत्त्रयो भिक्षवः पिण्डाय चरित्वाहरंस्तेन षड्वर्गीया अयापयाम। त्रीनपि हि भिक्षवो भिक्षूनवावदम्, द्वौ भिक्षू पिण्डायाचरताम्। यद्द्वौ भिक्षू पिण्डाय चरित्वाहरतां तेन षड्वर्गीया अयापयाम। अथ खलु भिक्षवः पञ्चवर्गीया भिक्षवो मयैवमववद्यमाना एवमनुशिष्यमाणा आत्मना जातिधर्माणः सन्तो जातिधर्म आदीनवं विदित्वाजातमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषमाणा अजातमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणमध्यगमन्, आत्मना जराधर्माणः सन्तो जराधर्म आदीनवं विदित्वाजरमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषमाणा अजरमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणमध्यगमन्, आत्मना व्याधिधर्माणः सन्तः (पूर्ववत्) आत्मना मरणधर्माणः सन्तः (पूर्ववत्) आत्मना शोकधर्माणः सन्तः (पूर्ववत्) आत्मना संक्लेशधर्माणः सन्तः संक्लेशधर्म आदीनवं विदित्वाऽसंक्लिष्टमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणं पर्येषमाणा असंक्लिष्टमनुत्तरं योगक्षेमं निर्वाणमध्यगमन्। ज्ञानं च पुनरेषां दर्शनमुदपादि — अकोप्या नो विमुक्तिः, इयमन्तिमा जातिः, नास्तीदानीं पुनर्भव इति।

पञ्चेमे भिक्षवः कामगुणाः। कतमे पञ्च? चक्षुर्विज्ञेया रूपा इष्टाः कान्ता मनापाः प्रियरूपाः कामोपसंहिता रजनीयाः, श्रोत्रविज्ञेयाः शब्दाः (पूर्ववत्) घ्राणविज्ञेया गन्धाः (पूर्ववत्) जिह्वाविज्ञेया रसाः (पूर्ववत्) कायविज्ञेयाः स्प्रष्टव्या इष्टाः कान्ता मनापाः प्रियरूपाः कामोपसंहिता रजनीयाः। इमे खलु भिक्षवः पञ्च कामगुणाः। ये हि केचिद्भिक्षवः श्रमणा वा ब्राह्मणा वेमान्पञ्च कामगुणान्ग्रथिता मूर्च्छिता अध्यापन्ना अनादीनवदर्शिनोऽनिःसरणप्रज्ञाः परिभुञ्जते, त एवं स्युर्वेदितव्याः — अनयमापन्ना व्यसनमापन्ना यथाकामकरणीयाः पापीयस इति। तद्यथापि भिक्षव आरण्यको मृगो बद्धः पाशराशिमधिशयीत। स एवं स्याद्वेदितव्यः — अनयमापन्नो व्यसनमापन्नो यथाकामकरणीयो लुब्धकस्य; आगच्छति च पुनर्लुब्धके येन कामं न प्रक्रमिष्यतीति। एवमेव खलु भिक्षवो ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वेमान्पञ्च कामगुणान्ग्रथिता मूर्च्छिता अध्यापन्ना अनादीनवदर्शिनोऽनिःसरणप्रज्ञाः परिभुञ्जते, त एवं स्युर्वेदितव्याः — अनयमापन्ना व्यसनमापन्ना यथाकामकरणीयाः पापीयसः। ये च खलु केचिद्भिक्षवः श्रमणा वा ब्राह्मणा वेमान्पञ्च कामगुणानग्रथिता अमूर्च्छिता अनध्यापन्ना आदीनवदर्शिनो निःसरणप्रज्ञाः परिभुञ्जते, त एवं स्युर्वेदितव्याः — नानयमापन्ना न व्यसनमापन्ना न यथाकामकरणीयाः पापीयसः।

तद्यथापि भिक्षव आरण्यको मृगोऽबद्धः पाशराशिमधिशयीत। स एवं स्याद्वेदितव्यः — नानयमापन्नो न व्यसनमापन्नो न यथाकामकरणीयो लुब्धकस्य; आगच्छति च पुनर्लुब्धके येन कामं प्रक्रमिष्यतीति। एवमेव खलु भिक्षवो ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वेमान्पञ्च कामगुणानग्रथिता अमूर्च्छिता अनध्यापन्ना आदीनवदर्शिनो निःसरणप्रज्ञाः परिभुञ्जते, त एवं स्युर्वेदितव्याः — नानयमापन्ना न व्यसनमापन्ना न यथाकामकरणीयाः पापीयसः।

तद्यथापि भिक्षव आरण्यको मृगोऽरण्ये प्रवने चरमाणो विश्वस्तो गच्छति, विश्वस्तस्तिष्ठति, विश्वस्तो निषीदति, विश्वस्तः शय्यां कल्पयति। तत्कस्य हेतोः? अनापातगतो भिक्षवो लुब्धकस्य। एवमेव खलु भिक्षवो भिक्षुर्विविक्त एव कामैर्विविक्तोऽकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। अयमुच्यते भिक्षवो भिक्षुरन्धमकार्षीन्मारमपदम्, हत्वा मारचक्षुरदर्शनं गतः पापीयसः।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं सम्प्रसादनं चेतस एकोतिभावमवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। अयमुच्यते भिक्षवः (पूर्ववत्) पापीयसः।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः प्रीतेश्च विरागादुपेक्षको विहरति, स्मृतश्च सम्प्रजानन्, सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयते यत्तदार्या आचक्षत उपेक्षकः स्मृतिमान्सुखविहारीति तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। अयमुच्यते भिक्षवः (पूर्ववत्) पापीयसः।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः सुखस्य च प्रहाणाद्दुःखस्य च प्रहाणात्पूर्वमेव सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तंगमाददुःखमसुखमुपेक्षास्मृतिपरिशुद्धिं चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। अयमुच्यते भिक्षवः (पूर्ववत्) पापीयसः।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात्प्रतिघसंज्ञानामस्तंगमान्नानात्वसंज्ञानाममनसिकारादनन्त आकाश इत्याकाशानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरति। अयमुच्यते भिक्षवः (पूर्ववत्) पापीयसः।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः सर्वश आकाशानन्त्यायतनं समतिक्रम्यानन्तं विज्ञानमिति विज्ञानानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरति। अयमुच्यते भिक्षवः (पूर्ववत्) पापीयसः।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः सर्वशो विज्ञानानन्त्यायतनं समतिक्रम्य नास्ति किञ्चिदित्याकिञ्चन्यायतनमुपसम्पद्य विहरति। अयमुच्यते भिक्षवः (पूर्ववत्) पापीयसः।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः सर्वश आकिञ्चन्यायतनं समतिक्रम्य नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमुपसम्पद्य विहरति। अयमुच्यते भिक्षवः (पूर्ववत्) पापीयसः।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः सर्वशो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं समतिक्रम्य संज्ञावेदयितनिरोधमुपसम्पद्य विहरति, प्रज्ञया चास्य दृष्ट्वास्रवाः परिक्षीणा भवन्ति। अयमुच्यते भिक्षवो भिक्षुरन्धमकार्षीन्मारमपदम्, हत्वा मारचक्षुरदर्शनं गतः पापीयसः। तीर्णो लोके विषक्तिकां विश्वस्तो गच्छति, विश्वस्तस्तिष्ठति, विश्वस्तो निषीदति, विश्वस्तः शय्यां कल्पयति। तत्कस्य हेतोः? अनापातगतो भिक्षवः पापीयस इति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।

पाशराशिसूत्रं निष्ठितं षष्ठम्।

—

madhyamanikāye mūlapañcāśatpāṭhe aupamyavarge pāśarāśisūtraṃ ṣaṣṭham

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. atha khalu bhagavānpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya śrāvastīṃ piṇḍāya prāvikṣat. atha khalu sambahulā bhikṣavo yenāyuṣmānānandastenopāsaṃkramiṣuḥ; upasaṃkramyāyuṣmantamānandametadavocan — ciraśrutā na āyuṣmannānanda bhagavataḥ sammukhāddharmyā kathā. sādhu vayamāyuṣmannānanda labhemahi bhagavataḥ sammukhāddharmyāṃ kathāṃ śravaṇāyeti. tena hyāyuṣmanto yena ramyakasya brāhmaṇasyāśramastenopasaṃkramata; apyeva nāma labhedhvaṃ bhagavataḥ sammukhāddharmyāṃ kathāṃ śravaṇāyeti. evamāyuṣmanniti khalu te bhikṣava āyuṣmata ānandasya pratyaśrauṣuḥ.

atha khalu bhagavāñchrāvastyāṃ piṇḍāya caritvā paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānta āyuṣmantamānandamāmantrayata — āyāvānanda, yena pūrvārāmo mṛgāramātuḥ prāsādastenopasaṃkramiṣyāvo divāvihārāyeti. evaṃ bhadanteti khalvāyuṣmānānando bhagavataḥ pratyaśrauṣīt. atha khalu bhagavānāyuṣmatānandena sārdhaṃ yena pūrvārāmo mṛgāramātuḥ prāsādastenopāsaṃkramīddivāvihārāya. atha khalu bhagavānsāyāhnasamaye pratisaṃlayanādvyutthita āyuṣmantamānandamāmantrayata — āyāvānanda, yena pūrvakoṣṭhakastenopasaṃkramiṣyāvo gātrāṇi pariṣektumiti. evaṃ bhadanteti khalvāyuṣmānānando bhagavataḥ pratyaśrauṣīt.

atha khalu bhagavānāyuṣmatānandena sārdhaṃ yena pūrvakoṣṭhakastenopāsaṃkramīdgātrāṇi pariṣektum. pūrvakoṣṭhake gātrāṇi pariṣīcya pratyuttīryaikacīvaro'sthādgātrāṇi pariśoṣayamāṇaḥ. atha khalvāyuṣmānānando bhagavantametadavocat — ayaṃ bhadanta ramyakasya brāhmaṇasyāśramo'vidūre. ramaṇīyo bhadanta ramyakasya brāhmaṇasyāśramaḥ; prāsādiko bhadanta ramyakasya brāhmaṇasyāśramaḥ. sādhu bhadanta bhagavānyena ramyakasya brāhmaṇasyāśramastenopasaṃkramatvanukampāmupādāyeti. adhyavāsayadbhagavāṃstūṣṇīmbhāvena.

atha khalu bhagavānyena ramyakasya brāhmaṇasyāśramastenopāsaṃkramīt. tena khalu punaḥ samayena sambahulā bhikṣavo ramyakasya brāhmaṇasyāśrame dharmyayā kathayā sanniṣaṇṇā abhūvan. atha khalu bhagavānbahirdvārakoṣṭhake'sthātkathāparyavasānamāgamayamānaḥ. atha khalu bhagavānkathāparyavasānaṃ viditvotkāsyārgalamākoṭayat. vyāvāriṣuḥ khalu te bhikṣavo bhagavato dvāram. atha khalu bhagavānramyakasya brāhmaṇasyāśramaṃ praviśya prajñapta āsane nyaṣadat. niṣadya khalu bhagavānbhikṣūnāmantrayata — kayā nu stha bhikṣava etarhi kathayā sanniṣaṇṇāḥ? kā ca punarvo'ntarākathā viprakṛteti? bhagavantameva khalu no bhadantārabhya dharmyā kathā viprakṛtā, atha bhagavānanuprāpta iti. sādhu bhikṣavaḥ! etatkhalu bhikṣavo yuṣmākaṃ pratirūpaṃ kulaputrāṇāṃ śraddhayāgārādanagārikāṃ pravrajitānāṃ yadyūyaṃ dharmyayā kathayā sanniṣīdeta. sannipatitānāṃ vo bhikṣavo dvayaṃ karaṇīyam — dharmyā vā kathā, āryo vā tūṣṇīmbhāvaḥ.

dve ime bhikṣavaḥ paryeṣaṇe — āryā ca paryeṣaṇā, anāryā ca paryeṣaṇā.

katamā ca bhikṣavo'nāryā paryeṣaṇā? iha bhikṣava ekatya ātmanā jātidharmā sañjātidharmameva paryeṣate, ātmanā jarādharmā sañjarādharmameva paryeṣate, ātmanā vyādhidharmā sanvyādhidharmameva paryeṣate, ātmanā maraṇadharmā sanmaraṇadharmameva paryeṣate, ātmanā śokadharmā sañchokadharmameva paryeṣate, ātmanā saṃkleśadharmā sansaṃkleśadharmameva paryeṣate.

kiṃ ca bhikṣavo jātidharmaṃ vadeta? putrabhāryaṃ bhikṣavo jātidharmam, dāsīdāsaṃ jātidharmam, ajaiḍakaṃ jātidharmam, kukkuṭasūkaraṃ jātidharmam, hastigavāśvavaḍavaṃ jātidharmam, jātarūparajataṃ jātidharmam. jātidharmāṇo hyete bhikṣava upadhayaḥ. atrāyaṃ grathito mūrcchito'dhyāpanna ātmanā jātidharmā sañjātidharmameva paryeṣate.

kiṃ ca bhikṣavo jarādharmaṃ vadeta? putrabhāryaṃ bhikṣavo jarādharmam, dāsīdāsaṃ jarādharmam, ajaiḍakaṃ jarādharmam, kukkuṭasūkaraṃ jarādharmam, hastigavāśvavaḍavaṃ jarādharmam, jātarūparajataṃ jarādharmam. jarādharmāṇo hyete bhikṣava upadhayaḥ. atrāyaṃ grathito mūrcchito'dhyāpanna ātmanā jarādharmā sañjarādharmameva paryeṣate.

kiṃ ca bhikṣavo vyādhidharmaṃ vadeta? putrabhāryaṃ bhikṣavo vyādhidharmam, dāsīdāsaṃ vyādhidharmam, ajaiḍakaṃ vyādhidharmam, kukkuṭasūkaraṃ vyādhidharmam, hastigavāśvavaḍavaṃ vyādhidharmam. vyādhidharmāṇo hyete bhikṣava upadhayaḥ. atrāyaṃ grathito mūrcchito'dhyāpanna ātmanā vyādhidharmā sanvyādhidharmameva paryeṣate.

kiṃ ca bhikṣavo maraṇadharmaṃ vadeta? putrabhāryaṃ bhikṣavo maraṇadharmam, dāsīdāsaṃ maraṇadharmam, ajaiḍakaṃ maraṇadharmam, kukkuṭasūkaraṃ maraṇadharmam, hastigavāśvavaḍavaṃ maraṇadharmam. maraṇadharmāṇo hyete bhikṣava upadhayaḥ. atrāyaṃ grathito mūrcchito'dhyāpanna ātmanā maraṇadharmā sanmaraṇadharmameva paryeṣate.

kiṃ ca bhikṣavaḥ śokadharmaṃ vadeta? putrabhāryaṃ bhikṣavaḥ śokadharmam, dāsīdāsaṃ śokadharmam, ajaiḍakaṃ śokadharmam, kukkuṭasūkaraṃ śokadharmam, hastigavāśvavaḍavaṃ śokadharmam. śokadharmāṇo hyete bhikṣava upadhayaḥ. atrāyaṃ grathito mūrcchito'dhyāpanna ātmanā śokadharmā sañchokadharmameva paryeṣate.

kiṃ ca bhikṣavaḥ saṃkleśadharmaṃ vadeta? putrabhāryaṃ bhikṣavaḥ saṃkleśadharmam, dāsīdāsaṃ saṃkleśadharmam, ajaiḍakaṃ saṃkleśadharmam, kukkuṭasūkaraṃ saṃkleśadharmam, hastigavāśvavaḍavaṃ saṃkleśadharmam, jātarūparajataṃ saṃkleśadharmam. saṃkleśadharmāṇo hyete bhikṣava upadhayaḥ. atrāyaṃ grathito mūrcchito'dhyāpanna ātmanā saṃkleśadharmā sansaṃkleśadharmameva paryeṣate. iyaṃ bhikṣavo'nāryā paryeṣaṇā.

katamā ca bhikṣava āryā paryeṣaṇā? iha bhikṣava ekatya ātmanā jātidharmā sañjātidharma ādīnavaṃ viditvājātamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣate, ātmanā jarādharmā sañjarādharma ādīnavaṃ viditvājaramanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣate, ātmanā vyādhidharmā sanvyādhidharma ādīnavaṃ viditvāvyādhyanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣate, ātmanā maraṇadharmā sanmaraṇadharma ādīnavaṃ viditvāmṛtamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣate, ātmanā śokadharmā sañchokadharma ādīnavaṃ viditvāśokamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣate, ātmanā saṃkleśadharmā sansaṃkleśadharma ādīnavaṃ viditvā'saṃkliṣṭamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣate. iyaṃ bhikṣava āryā paryeṣaṇā.

ahamapi hi bhikṣavaḥ pūrvameva sambodhādanabhisambuddho bodhisattva eva sannātmanā jātidharmā sañjātidharmameva paryaiṣiṣi, ātmanā jarādharmā sañjarādharmameva paryaiṣiṣi, ātmanā vyādhidharmā sanvyādhidharmameva paryaiṣiṣi, ātmanā maraṇadharmā sanmaraṇadharmameva paryaiṣiṣi, ātmanā śokadharmā sañchokadharmameva paryaiṣiṣi, ātmanā saṃkleśadharmā sansaṃkleśadharmameva paryaiṣiṣi. tasya mama bhikṣava etadabhūt — kiṃ nu khalvahamātmanā jātidharmā sañjātidharmameva paryeṣe, ātmanā jarādharmā san (pūrvavat) vyādhidharmā san (pūrvavat) maraṇadharmā san (pūrvavat) śokadharmā san (pūrvavat) ātmanā saṃkleśadharmā sansaṃkleśadharmameva paryeṣe? yannūnamahamātmanā jātidharmā sañjātidharma ādīnavaṃ viditvājātamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣeya, ātmanā jarādharmā sañjarādharma ādīnavaṃ viditvājaramanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣeya, ātmanā vyādhidharmā sanvyādhidharma ādīnavaṃ viditvāvyādhyanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣeya, ātmanā maraṇadharmā sanmaraṇadharma ādīnavaṃ viditvāmṛtamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣeya, ātmanā śokadharmā sañchokadharma ādīnavaṃ viditvāśokamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣeya, ātmanā saṃkleśadharmā sansaṃkleśadharma ādīnavaṃ viditvā'saṃkliṣṭamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣeyeti.

so'haṃ bhikṣavo'pareṇa samayena dahara eva sansukālakeśo bhadreṇa yauvanena samanvāgataḥ prathamena vayasākāmakayormātāpitroraśrumukhayo rudatoḥ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ prāvrājiṣam. so'hamevaṃ pravrajitaḥ sankiṃkuśalagaveṣyanuttaraṃ śāntivarapadaṃ paryeṣamāṇo yenārāḍaḥ kālāmastenopāsaṃkramiṣam. upasaṃkramyārāḍaṃ kālāmametadavocam — icchāmyahamāyuṣmankālāmāsmindharmavinaye brahmacaryaṃ caritumiti. evamukte bhikṣava ārāḍaḥ kālāmaḥ māmetadavocat — viharatvāyuṣmān; tādṛśo'yaṃ dharmo yatra vijñaḥ puruṣo nacirādeva svamācāryakaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharediti. so'haṃ bhikṣavo nacirādeva kṣiprameva taṃ dharmaṃ paryavāpam. so'haṃ bhikṣavastāvanmātreṇaivoṣṭhaprahatamātreṇa lapitalāpanamātreṇa jñānavādaṃ cāvadaṃ sthaviravādaṃ ca, jānāmi paśyāmīti ca pratyajñāsiṣamahaṃ caivānye ca. tasya mama bhikṣava etadabhūt — na khalvārāḍaḥ kālāma imaṃ dharmaṃ kevalaṃ śraddhāmātrakeṇa svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti pravedayate; addhārāḍaḥ kālāma imaṃ dharmaṃ jānanpaśyanviharatīti.

atha khalvahaṃ bhikṣavo yenārāḍaḥ kālāmastenopāsaṃkramiṣam; upasaṃkramyārāḍaṃ kālāmametadavocam — kiyatā nvāyuṣmankālāmāmaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti pravedayasa iti? evamukte bhikṣava ārāḍaḥ kālāma ākiñcanyāyatanaṃ prāvedayata. tasya mama bhikṣava etadabhūt — na khalvārāḍasyaiva kālāmasyāsti śraddhā, mamāpyasti śraddhā; na khalvārāḍasyaiva kālāmasyāsti vīryam, mamāpyasti vīryam; na khalvārāḍasyaiva kālāmasyāsti smṛtiḥ, mamāpyasti smṛtiḥ; na khalvārāḍasyaiva kālāmasyāsti samādhiḥ, mamāpyasti samādhiḥ; na khalvārāḍasyaiva kālāmasyāsti prajñā, mamāpyasti prajñā. yannūnamahaṃ yaṃ dharmamārāḍaḥ kālāmaḥ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti pravedayate, tasya dharmasya sākṣātkriyāyai pradadhyāmiti. so'haṃ bhikṣavo nacirādeva kṣiprameva taṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya vyāhārṣam.

atha khalvahaṃ bhikṣavo yenārāḍaḥ kālāmastenopāsaṃkramiṣam; upasaṃkramyārāḍaṃ kālāmametadavocam —

etāvatā nvāyuṣmankālāmāmaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya pravedayasa iti?

etāvatā khalvahamāyuṣmannimaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya pravedaya iti.

ahamapi khalvāyuṣmannetāvatemaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti.

lābhā na āyuṣmansulabdhaṃ na āyuṣmanthe vayamāyuṣmantaṃ tādṛśaṃ sabrahmacāriṇaṃ paśyāmaḥ. itthaṃ yamahaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya pravedaye taṃ tvaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharasi. yaṃ tvaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharasi tamahaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya pravedaye. itthaṃ yamahaṃ dharmaṃ jānāmi taṃ tvaṃ dharmaṃ jānāsi, yaṃ tvaṃ dharmaṃ jānāsi tamahaṃ dharmaṃ jānāmi. itthaṃ yādṛśo'haṃ tādṛśastvam, yādṛśastvaṃ tādṛśo'ham. ehi dānīmāyuṣmannubhāveva santāvimaṃ gaṇaṃ pariharāveti. iti khalu bhikṣava ārāḍaḥ kālāma ācāryo me sannantevāsinaṃ māṃ santamātmanā samasamamasthāpayat, udārayā ca māṃ pūjayāpūjayat. tasya mama bhikṣava etadabhūt — nāyaṃ dharmo nirvide na virāgāya na nirodhāya nopaśamāya nābhijñāyai na sambodhāya na nirvāṇāya saṃvartate, yāvadevākiñcanyāyatanopapattaya iti. so'haṃ bhikṣavastaṃ dharmamanalaṃkṛtya tasmāddharmānnirvidyāpākramiṣam.

so'haṃ bhikṣavaḥ kiṃkuśalagaveṣyanuttaraṃ śāntivarapadaṃ paryeṣamāṇo yenodrako rāmaputrastenopāsaṃkramiṣam; upasaṃkramyodrakaṃ rāmaputrametadavocam — icchāmyahamāyuṣmannasmindharmavinaye brahmacaryaṃ caritumiti. evamukte bhikṣava udrako rāmaputro māmetadavocat — viharatvāyuṣmān; tādṛśo'yaṃ dharmo yatra vijñaḥ puruṣo nacirādeva svamācāryakaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharediti. so'haṃ bhikṣavo nacirādeva kṣiprameva taṃ dharmaṃ paryavāpam. so'haṃ bhikṣavastāvanmātreṇaivoṣṭhaprahatamātreṇa lapitalāpanamātreṇa jñānavādaṃ cāvadaṃ sthaviravādaṃ ca, jānāmi paśyāmīti ca pratyajñāsiṣamahaṃ caivānye ca. tasya mama bhikṣava etadabhūt — na khalu rāma imaṃ dharmaṃ kevalaṃ śraddhāmātrakeṇa svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti prāvedayata; addhā rāma imaṃ dharmaṃ jānanpaśyanvyāhārṣīditi.

atha khalvahaṃ bhikṣavo yenodrako rāmaputrastenopāsaṃkramiṣam; upasaṃkramyodrakaṃ rāmaputrametadavocam — kiyatā nvāyuṣmanrāma imaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti prāvedayateti? evamukte bhikṣava udrako rāmaputro naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ prāvedayata. tasya mama bhikṣava etadabhūt — na khalu rāmasyaivābhūcchraddhā, mamāpyasti śraddhā; na khalu rāmasyaivābhūdvīryam, mamāpyasti vīryam; na khalu rāmasyaivābhūtsmṛtiḥ, mamāpyasti smṛtiḥ; na khalu rāmasyaivābhūtsamādhiḥ, mamāpyasti samādhiḥ; na khalu rāmasyaivābhūtprajñā, mamāpyasti prajñā. yannūnamahaṃ yaṃ dharmaṃ rāmaḥ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti prāvedayata, tasya dharmasya sākṣātkriyāyai pradadhyāmiti. so'haṃ bhikṣavo nacirādeva kṣiprameva taṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya vyāhārṣam.

atha khalvahaṃ bhikṣavo yenodrako rāmaputrastenopāsaṃkramiṣam; upasaṃkramyodrakaṃ rāmaputrametadavocam —

etāvatā nvāyuṣmanrāma imaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya prāvedayateti?

etāvatā khalvāyuṣmanrāma imaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya prāvedayateti.

ahamapi khalvāyuṣmannetāvatemaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti.

lābhā na āyuṣmansulabdhaṃ na āyuṣmanthe vayamāyuṣmantaṃ tādṛśaṃ sabrahmacāriṇaṃ paśyāmaḥ. itthaṃ yaṃ dharmaṃ rāmaḥ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya prāvedayata, taṃ tvaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharasi. yaṃ tvaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharasi, taṃ dharmaṃ rāmaḥ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya prāvedayata. itthaṃ yaṃ dharmaṃ rāmo'bhyajñāsīttaṃ tvaṃ dharmaṃ jānāsi, yaṃ tvaṃ dharmaṃ jānāsi taṃ dharmaṃ rāmo'bhyajñāsīt. itthaṃ yādṛśo rāmo'bhūttādṛśastvam, yādṛśastvaṃ tādṛśo rāmo'bhūt. ehi dānīmāyuṣmaṃstvamimaṃ gaṇaṃ parihareti. iti khalu bhikṣava udrako rāmaputraḥ sabrahmacārī me sannācāryasthāne māmasthāpayat, udārayā ca māṃ pūjayāpūjayat. tasya mama bhikṣava etadabhūt — nāyaṃ dharmo nirvide na virāgāya na nirodhāya nopaśamāya nābhijñāyai na sambodhāya na nirvāṇāya saṃvartate, yāvadeva naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopapattaya iti. so'haṃ bhikṣavastaṃ dharmamanalaṃkṛtya tasmāddharmānnirvidyāpākramiṣam.

so'haṃ bhikṣavaḥ kiṃkuśalagaveṣyanuttaraṃ śāntivarapadaṃ paryeṣamāṇo magadheṣvanupūrveṇa cārikāṃ caramāṇo yenoruvilvā senānigamastadavāsārṣam. tatrādrākṣaṃ ramaṇīyaṃ bhūmibhāgam, prāsādikaṃ ca vanaṣaṇḍam, nadīṃ ca syandamānāṃ śvetakāṃ supratīrthāṃ ramaṇīyām, samantataśca gocaragrāmam. tasya mama bhikṣava etadabhūt — ramaṇīyo vata bho bhūmibhāgaḥ, prāsādikaśca vanaṣaṇḍaḥ, nadī ca syandate śvetakā supratīrthā ramaṇīyā, samantataśca gocaragrāmaḥ. alaṃ vatedaṃ kulaputrasya pradhānārthikasya pradhānāyeti. so'haṃ bhikṣavastatraiva nyaṣadam — alamidaṃ pradhānāyeti.

so'haṃ bhikṣava ātmanā jātidharmā sañjātidharma ādīnavaṃ viditvājātamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣamāṇo'jātamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇamadhyagamam, ātmanā jarādharmā sañjarādharma ādīnavaṃ viditvājaramanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣamāṇo'jaramanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇamadhyagamam, ātmanā vyādhidharmā sanvyādhidharma ādīnavaṃ viditvāvyādhyanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣamāṇo'vyādhyanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇamadhyagamam, ātmanā maraṇadharmā sanmaraṇadharma ādīnavaṃ viditvāmṛtamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇamadhyagamam, ātmanā śokadharmā sañchokadharma ādīnavaṃ viditvāśokamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇamadhyagamam, ātmanā saṃkleśadharmā sansaṃkleśadharma ādīnavaṃ viditvā'saṃkliṣṭamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣamāṇo'saṃkliṣṭamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇamadhyagamam. jñānaṃ ca punarmama darśanamudapādi — akopyā me vimuktiḥ, iyamantimā jātiḥ, nāstīdānīṃ punarbhava iti.

tasya mama bhikṣava etadabhūt — adhigataḥ khalu me'yaṃ dharmo gambhīro durdṛśo duranubodhaḥ śāntaḥ praṇīto'tarkāvacaro nipuṇaḥ paṇḍitavedanīyaḥ. ālayārāmā khalu punariyaṃ prajālayaratālayasammuditā. ālayārāmāyāḥ khalu punarasyāḥ prajāyā ālayaratāyā ālayasammuditāyā durdṛśamidaṃ sthānaṃ yadidam — idaṃpratyayatā pratītyasamutpādaḥ. idamapi khalu sthānaṃ durdṛśaṃ yadidam — sarvasaṃskāraśamathaḥ sarvopadhipratiniḥsargastṛṣṇākṣayo virāgo nirodho nirvāṇam. ahaṃ cetkhalu punardharmaṃ deśayeyam, pare ca me nājānīyuḥ, sa mama syātklamathaḥ, sā mama syādvihiṃseti. api ca māṃ bhikṣava imā anāścaryā gāthāḥ prātibhāsiṣuḥ pūrvamaśrutapūrvāḥ —

kṛcchreṇa me'dhigataṃ tat, alamadya prakāśya tat. rāgadveṣaparītairhi, nāyaṃ dharmaḥ susambudhaḥ.

pratisrotogaṃ nipuṇaṃ, gambhīraṃ durdṛśamaṇum. rāgaraktā na drakṣyanti, tamaḥskandhena saṃvṛtā iti.

iti ha me bhikṣavaḥ pratisañcakṣamāṇasyālpautsukyatāyai cittaṃ nanāma, no dharmadeśanāyai. atha khalu bhikṣavo brahmaṇaḥ sahampatermama cetasā cetaḥparivitarkamājñāyaitadabhūt — naśyati vata bho lokaḥ, vinaśyati vata bho lokaḥ, yatra hi nāma tathāgatasyārhataḥ samyaksambuddhasyālpautsukyatāyai cittaṃ namati, no dharmadeśanāyā iti. atha khalu bhikṣavo brahmā sahampatiḥ — tadyathāpi nāma balavānpuruṣaḥ samiñjitaṃ vā bāhuṃ prasārayet, prasāritaṃ vā bāhuṃ samiñjayet, evameva — brahmaloke'ntarhito mama purataḥ prādurabhūt. atha khalu bhikṣavo brahmā sahampatirekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā yenāhaṃ tenāñjaliṃ praṇamya māmetadavocat — deśayatu bhadanta bhagavāndharmam, deśayatu sugato dharmam. santi sattvā alparajaskajātikāḥ, aśravaṇatayā dharmasya parihīyante. bhaviṣyanti dharmasyājñātāra iti. idamavocadbhikṣavo brahmā sahampatiḥ. idamuktvāthāparametadavocat —

prādurabhūnmagadheṣu pūrvaṃ, dharmo'viśuddhaḥ samalairvicintitaḥ. apāvṛṇvetadamṛtasya dvāraṃ, śṛṇvantu dharmaṃ vimalenānubuddham.

śaile yathā parvatamūrdhni saṃsthito, yathāpi paśyejjanatāṃ samantataḥ. tathopamaṃ dharmamayaṃ sumedhaḥ, prāsādamāruhya samantacakṣuḥ. śokāvatīrṇāṃ janatāmapetaśoko'vekṣasva jātijarābhibhūtām.

uttiṣṭha vīra vijitasaṃgrāma, sārthavāhānṛṇa vicara loke. deśayatu bhagavāndharmam, ājñātāro bhaviṣyantīti.

atha khalvahaṃ bhikṣavo brahmaṇaścādhyeṣaṇāṃ viditvā sattveṣu ca kāruṇyaṃ pratītya buddhacakṣuṣā lokamavālokayam. adrākṣaṃ khalvahaṃ bhikṣavo buddhacakṣuṣā lokamavalokayansattvānalparajaskānmahārajaskān, tīkṣṇendriyānmṛdvindriyān, svākārāndurākārān, suvijñāpyāndurvijñāpyān, apyekatyānparalokavadyabhayadarśino viharataḥ, apyekatyānna paralokavadyabhayadarśino viharataḥ. tadyathāpi nāmotpalinyāṃ vā padminyāṃ vā puṇḍarīkinyāṃ vāpyekatyānyutpalāni vā padmāni vā puṇḍarīkāṇi vāpsu jātānyapsu saṃvṛddhānyudakānugatānyantarnimagnapoṣīṇi, apyekatyānyutpalāni vā padmāni vā puṇḍarīkāṇi vāpsu jātānyapsu saṃvṛddhānyudakānugatāni samodakaṃ sthitāni, apyekatyānyutpalāni vā padmāni vā puṇḍarīkāṇi vāpsu jātānyapsu saṃvṛddhānyapo'tyudgamya sthitānyanupaliptānyadbhiḥ; evameva khalvahaṃ bhikṣavo buddhacakṣuṣā lokamavalokayannadrākṣaṃ sattvānalparajaskānmahārajaskān, tīkṣṇendriyānmṛdvindriyān, svākārāndurākārān, suvijñāpyāndurvijñāpyān, apyekatyānparalokavadyabhayadarśino viharataḥ, apyekatyānna paralokavadyabhayadarśino viharataḥ. atha khalvahaṃ bhikṣavo brahmāṇaṃ sahampatiṃ gāthayā pratyabhāṣiṣi —

apāvṛtāsteṣāmamṛtasya dvāro, ye śrotravantaḥ pramuñcantu śraddhām. vihiṃsāsaṃjñī praguṇaṃ nābhāṣiṣi, dharmaṃ praṇītaṃ manujeṣu brahmanniti.

atha khalu bhikṣavo brahmā sahampatiḥ kṛtāvakāśaḥ khalvasmi bhagavatā dharmadeśanāyā iti māmabhivādya pradakṣiṇīkṛtya tatraivāntaradhāt.

tasya mama bhikṣava etadabhūt — kasmai nu khalvahaṃ prathamaṃ dharmaṃ deśayeyam; ka imaṃ dharmaṃ kṣipramevājñāsyatīti? tasya mama bhikṣava etadabhūt — ayaṃ khalvārāḍaḥ kālāmaḥ paṇḍito vyakto medhāvī dīrgharātramalparajaskajātikaḥ. yannūnamahamārāḍāya kālāmāya prathamaṃ dharmaṃ deśayeyam. sa imaṃ dharmaṃ kṣipramevājñāsyatīti. atha khalu māṃ bhikṣavo devatopasaṃkramyaitadavocat — saptāhakālagato bhadantārāḍaḥ kālāma iti. jñānaṃ ca punarmama darśanamudapādi — saptāhakālagata ārāḍaḥ kālāma iti. tasya mama bhikṣava etadabhūt — mahājāniḥ khalvārāḍaḥ kālāmaḥ. sa ceddhi sa imaṃ dharmaṃ śṛṇuyāt, kṣipramevājānīyāditi.

tasya mama bhikṣava etadabhūt — kasmai nu khalvahaṃ prathamaṃ dharmaṃ deśayeyam; ka imaṃ dharmaṃ kṣipramevājñāsyatīti? tasya mama bhikṣava etadabhūt — ayaṃ khalvudrako rāmaputraḥ paṇḍito vyakto medhāvī dīrgharātramalparajaskajātikaḥ. yannūnamahamadrakāya rāmaputrāya prathamaṃ dharmaṃ deśayeyam. sa imaṃ dharmaṃ kṣipramevājñāsyatīti. atha khalu māṃ bhikṣavo devatopasaṃkramyaitadavocat — abhidoṣakālagato bhadantodrako rāmaputra iti. jñānaṃ ca punarmama darśanamudapādi — abhidoṣakālagata udrako rāmaputra iti. tasya mama bhikṣava etadabhūt — mahājāniḥ khalvudrako rāmaputraḥ. sa ceddhi sa imaṃ dharmaṃ śṛṇuyāt, kṣipramevājānīyāditi.

tasya mama bhikṣava etadabhūt — kasmai nu khalvahaṃ prathamaṃ dharmaṃ deśayeyam; ka imaṃ dharmaṃ kṣipramevājñāsyatīti? tasya mama bhikṣava etadabhūt — bahukārāḥ khalu me pañcavargīyā bhikṣavo ye māṃ pradhānaprahitātmānamupāsthiṣata. yannūnamahaṃ pañcavargīyebhyo bhikṣubhyaḥ prathamaṃ dharmaṃ deśayeyamiti. tasya mama bhikṣava etadabhūt — kutra nu khalvetarhi pañcavargīyā bhikṣavo viharantīti? adrākṣaṃ khalvahaṃ bhikṣavo divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa pañcavargīyānbhikṣūnvārāṇasyāṃ viharata ṛśyavṛjane mṛgadāve. atha khalvahaṃ bhikṣava uruvilvāyāṃ yathābhiramyaṃ vihṛtya yena vārāṇasī tena cārikāṃ prākramiṣam.

adrākṣītkhalu māṃ bhikṣava upaka ājīvako'ntarā ca gayāmantarā ca bodhimadhvamārgapratipannam. dṛṣṭvā māmetadavocat — viprasannāni khalu ta āyuṣmannindriyāṇi, pariśuddhaśchavivarṇaḥ paryavadātaḥ! kamasi tvamāyuṣmannuddiśya pravrajitaḥ, ko vā te śāstā, kasya vā tvaṃ dharmaṃ rocayasa iti? evamukte'haṃ bhikṣava upakamājīvakaṃ gāthābhiradhyabhāṣiṣi —

sarvābhibhūḥ sarvavidasmyahaṃ hi, sarveṣu dharmeṣvanupaliptaḥ. sarvañjahastṛṣṇākṣaye vimuktaḥ, svayamabhijñāya kamuddiśeyam.

na ma ācāryo'sti, sadṛśo me na vidyate. sadevake'smim̐lloke hi, nāsti me pratipudgalaḥ.

ahaṃ hyarham̐lloke'smin, ahaṃ śāstānuttaraḥ. eko'smi samyaksambuddhaḥ, śītībhūto'smi nirvṛtaḥ.

dharmacakraṃ pravartayituṃ, gacchāmi kāśināṃ puram. andhībhūte'smim̐lloke ca, āhaniṣye'mṛtadundubhimiti.

yathā khalu tvamāyuṣmanpratijānīṣe, arhasyānantajino bhavitumiti!

mādṛśā vai jinā bhavanti, ye prāptā āsravakṣayam. jitā me pāpakā dharmāstasmādahamupaka jina iti.

evamukte bhikṣava upaka ājīvako bhavedapyāyuṣmannityuktvā śīrṣamavakampyonmārgaṃ gṛhītvā prākramīt.

atha khalvahaṃ bhikṣavonupūrveṇa cārikāṃ caramāṇo yena vārāṇasī ṛśyavṛjanaṃ mṛgadāvo yena pañcavargīyā bhikṣavastenopāsaṃkramiṣam. adrākṣuḥ khalu māṃ bhikṣavaḥ pañcavargīyā bhikṣavo dūrata āgacchantam. dṛṣṭvānyonyaṃ saṃsthāpayāmāsuḥ — ayaṃ khalvāyuṣmantaḥ śramaṇo gautama āgacchati bāhulikaḥ pradhānavibhrānta āvṛtto bāhulyāya. sa naivābhivādayitavyo na pratyutthātavyaḥ; nāsya pātracīvaraṃ pratigrahītavyam. api ca khalvāsanaṃ sthāpayitavyam, sa cedākāṅkṣiṣyati niṣatsyatīti. yathā yathā khalvahaṃ bhikṣava upāsaṃkramiṣaṃ tathā tathā pañcavargīyā bhikṣavo nāśaknuvansvakāyāṃ saṃvidi saṃsthātum. apyekatyā māṃ pratyudgamya pātracīvaraṃ pratyagrahīṣuḥ, apyekatyā āsanaṃ prajñāpayāmāsuḥ, apyekatyāḥ pādodakamupasthāpayāmāsuḥ. api ca khalu māṃ nāmnā cāyuṣmadvādena ca samudācaran.

evamukte'haṃ bhikṣavaḥ pañcavargīyānbhikṣūnetadavocam — mā bhikṣavastathāgataṃ nāmnā cāyuṣmadvādena ca samudācariṣṭa. arhanbhikṣavastathāgataḥ samyaksambuddhaḥ. avadhatta bhikṣavaḥ śrotram, amṛtamadhigatam, ahamanuśāsmi, ahaṃ dharmaṃ deśayāmi. yathānuśiṣṭaṃ tathā pratipadyamānā nacirādeva — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya vihariṣyatheti. evamukte bhikṣavaḥ pañcavargīyā bhikṣavo māmetadavocan — tayāpi khalu tvamāyuṣmangautameryayā tayā pratipadā tayā duṣkarakārikayā nādhyagama uttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣam, kiṃ punastvametarhi bāhulikaḥ pradhānavibhrānta āvṛtto bāhulyāyādhigamiṣyasyuttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣamiti? evamukte'haṃ bhikṣavaḥ pañcavargīyānbhikṣūnetadavocam — na bhikṣavastathāgato bāhulikaḥ, na pradhānavibhrāntaḥ, nāvṛtato bāhulyāya. arhanbhikṣavastathāgataḥ samyaksambuddhaḥ. avadhatta bhikṣavaḥ śrotram, amṛtamadhigatam, ahamanuśāsmi, ahaṃ dharmaṃ deśayāmi. yathānuśiṣṭaṃ tathā pratipadyamānā nacirādeva — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya vihariṣyatheti. dvitīyāmapi khalu bhikṣavaḥ pañcavargīyā bhikṣavo māmetadavocan — tayāpi khalu tvamāyuṣmangautameryayā tayā pratipadā tayā duṣkarakārikayā nādhyagama uttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣam, kiṃ punastvametarhi bāhulikaḥ pradhānavibhrānta āvṛtto bāhulyāyādhigamiṣyasyuttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣamiti? dvitīyāmapi khalvahaṃ bhikṣavaḥ pañcavargīyānbhikṣūnetadavocam — na bhikṣavastathāgato bāhulikaḥ (pūrvavat) upasampadya vihariṣyatheti. tṛtīyāmapi khalu bhikṣavaḥ pañcavargīyā bhikṣavo māmetadavocan — tayāpi khalu tvamāyuṣmangautameryayā tayā pratipadā tayā duṣkarakārikayā nādhyagama uttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣam, kiṃ punastvametarhi bāhulikaḥ pradhānavibhrānta āvṛtto bāhulyāyādhigamiṣyasyuttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣamiti?

evamukte'haṃ bhikṣavaḥ pañcavargīyānbhikṣūnetadavocam — abhijānītha me nu yūyaṃ bhikṣava itaḥ pūrvamevaṃrūpaṃ prabhāṣitametaditi? no hīdaṃ bhadanta. arhanbhikṣavastathāgataḥ samyaksambuddhaḥ. avadhatta bhikṣavaḥ śrotram, amṛtamadhigatam, ahamanuśāsmi, ahaṃ dharmaṃ deśayāmi. yathānuśiṣṭaṃ tathā pratipadyamānā nacirādeva — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya vihariṣyatheti.

aśakaṃ khalvahaṃ bhikṣavaḥ pañcavargīyānbhikṣūnsaṃjñāpayitum. dvāvapi hi bhikṣavo bhikṣū avāvadam, trayo bhikṣavaḥ piṇḍāyācaran. yattrayo bhikṣavaḥ piṇḍāya caritvāharaṃstena ṣaḍvargīyā ayāpayāma. trīnapi hi bhikṣavo bhikṣūnavāvadam, dvau bhikṣū piṇḍāyācaratām. yaddvau bhikṣū piṇḍāya caritvāharatāṃ tena ṣaḍvargīyā ayāpayāma. atha khalu bhikṣavaḥ pañcavargīyā bhikṣavo mayaivamavavadyamānā evamanuśiṣyamāṇā ātmanā jātidharmāṇaḥ santo jātidharma ādīnavaṃ viditvājātamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣamāṇā ajātamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇamadhyagaman, ātmanā jarādharmāṇaḥ santo jarādharma ādīnavaṃ viditvājaramanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣamāṇā ajaramanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇamadhyagaman, ātmanā vyādhidharmāṇaḥ santaḥ (pūrvavat) ātmanā maraṇadharmāṇaḥ santaḥ (pūrvavat) ātmanā śokadharmāṇaḥ santaḥ (pūrvavat) ātmanā saṃkleśadharmāṇaḥ santaḥ saṃkleśadharma ādīnavaṃ viditvā'saṃkliṣṭamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇaṃ paryeṣamāṇā asaṃkliṣṭamanuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇamadhyagaman. jñānaṃ ca punareṣāṃ darśanamudapādi — akopyā no vimuktiḥ, iyamantimā jātiḥ, nāstīdānīṃ punarbhava iti.

pañceme bhikṣavaḥ kāmaguṇāḥ. katame pañca? cakṣurvijñeyā rūpā iṣṭāḥ kāntā manāpāḥ priyarūpāḥ kāmopasaṃhitā rajanīyāḥ, śrotravijñeyāḥ śabdāḥ (pūrvavat) ghrāṇavijñeyā gandhāḥ (pūrvavat) jihvāvijñeyā rasāḥ (pūrvavat) kāyavijñeyāḥ spraṣṭavyā iṣṭāḥ kāntā manāpāḥ priyarūpāḥ kāmopasaṃhitā rajanīyāḥ. ime khalu bhikṣavaḥ pañca kāmaguṇāḥ. ye hi kecidbhikṣavaḥ śramaṇā vā brāhmaṇā vemānpañca kāmaguṇāngrathitā mūrcchitā adhyāpannā anādīnavadarśino'niḥsaraṇaprajñāḥ paribhuñjate, ta evaṃ syurveditavyāḥ — anayamāpannā vyasanamāpannā yathākāmakaraṇīyāḥ pāpīyasa iti. tadyathāpi bhikṣava āraṇyako mṛgo baddhaḥ pāśarāśimadhiśayīta. sa evaṃ syādveditavyaḥ — anayamāpanno vyasanamāpanno yathākāmakaraṇīyo lubdhakasya; āgacchati ca punarlubdhake yena kāmaṃ na prakramiṣyatīti. evameva khalu bhikṣavo ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vemānpañca kāmaguṇāngrathitā mūrcchitā adhyāpannā anādīnavadarśino'niḥsaraṇaprajñāḥ paribhuñjate, ta evaṃ syurveditavyāḥ — anayamāpannā vyasanamāpannā yathākāmakaraṇīyāḥ pāpīyasaḥ. ye ca khalu kecidbhikṣavaḥ śramaṇā vā brāhmaṇā vemānpañca kāmaguṇānagrathitā amūrcchitā anadhyāpannā ādīnavadarśino niḥsaraṇaprajñāḥ paribhuñjate, ta evaṃ syurveditavyāḥ — nānayamāpannā na vyasanamāpannā na yathākāmakaraṇīyāḥ pāpīyasaḥ.

tadyathāpi bhikṣava āraṇyako mṛgo'baddhaḥ pāśarāśimadhiśayīta. sa evaṃ syādveditavyaḥ — nānayamāpanno na vyasanamāpanno na yathākāmakaraṇīyo lubdhakasya; āgacchati ca punarlubdhake yena kāmaṃ prakramiṣyatīti. evameva khalu bhikṣavo ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vemānpañca kāmaguṇānagrathitā amūrcchitā anadhyāpannā ādīnavadarśino niḥsaraṇaprajñāḥ paribhuñjate, ta evaṃ syurveditavyāḥ — nānayamāpannā na vyasanamāpannā na yathākāmakaraṇīyāḥ pāpīyasaḥ.

tadyathāpi bhikṣava āraṇyako mṛgo'raṇye pravane caramāṇo viśvasto gacchati, viśvastastiṣṭhati, viśvasto niṣīdati, viśvastaḥ śayyāṃ kalpayati. tatkasya hetoḥ? anāpātagato bhikṣavo lubdhakasya. evameva khalu bhikṣavo bhikṣurvivikta eva kāmairvivikto'kuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati. ayamucyate bhikṣavo bhikṣurandhamakārṣīnmāramapadam, hatvā māracakṣuradarśanaṃ gataḥ pāpīyasaḥ.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ samprasādanaṃ cetasa ekotibhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. ayamucyate bhikṣavaḥ (pūrvavat) pāpīyasaḥ.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ prīteśca virāgādupekṣako viharati, smṛtaśca samprajānan, sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayate yattadāryā ācakṣata upekṣakaḥ smṛtimānsukhavihārīti tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. ayamucyate bhikṣavaḥ (pūrvavat) pāpīyasaḥ.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ sukhasya ca prahāṇādduḥkhasya ca prahāṇātpūrvameva saumanasyadaurmanasyayorastaṃgamādaduḥkhamasukhamupekṣāsmṛtipariśuddhiṃ caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati. ayamucyate bhikṣavaḥ (pūrvavat) pāpīyasaḥ.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramātpratighasaṃjñānāmastaṃgamānnānātvasaṃjñānāmamanasikārādananta ākāśa ityākāśānantyāyatanamupasampadya viharati. ayamucyate bhikṣavaḥ (pūrvavat) pāpīyasaḥ.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānantaṃ vijñānamiti vijñānānantyāyatanamupasampadya viharati. ayamucyate bhikṣavaḥ (pūrvavat) pāpīyasaḥ.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ sarvaśo vijñānānantyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiñcidityākiñcanyāyatanamupasampadya viharati. ayamucyate bhikṣavaḥ (pūrvavat) pāpīyasaḥ.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ sarvaśa ākiñcanyāyatanaṃ samatikramya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamupasampadya viharati. ayamucyate bhikṣavaḥ (pūrvavat) pāpīyasaḥ.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samatikramya saṃjñāvedayitanirodhamupasampadya viharati, prajñayā cāsya dṛṣṭvāsravāḥ parikṣīṇā bhavanti. ayamucyate bhikṣavo bhikṣurandhamakārṣīnmāramapadam, hatvā māracakṣuradarśanaṃ gataḥ pāpīyasaḥ. tīrṇo loke viṣaktikāṃ viśvasto gacchati, viśvastastiṣṭhati, viśvasto niṣīdati, viśvastaḥ śayyāṃ kalpayati. tatkasya hetoḥ? anāpātagato bhikṣavaḥ pāpīyasa iti.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.

pāśarāśisūtraṃ niṣṭhitaṃ ṣaṣṭham.

← mn25 
mn 
 mn27 →
Search
buddhism/mn/mn26.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51