You are here: Home » buddhism » mn » mn35
You are not allowed to perform this action
← mn34 
 mn36 →

MN35 kṣudrasatyakasūtram

Summary: The Buddha debates the assertive philosopher Satyaka, who contends that the five aggregates (skandhas) constitute an enduring self (ātman). By challenging Satyaka to demonstrate whether anyone possesses sovereign mastery to dictate the state of their physical and mental aggregates, the Buddha forces him to concede that all conditioned constituents are impermanent (anitya), unsatisfactory (duḥkha), and devoid of an autonomous self (anātman).

मध्यमनिकाये मूलपञ्चाशत्पाठे महायमकवर्गे क्षुद्रसत्यकसूत्रं पञ्चमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्वैशाल्यां विहरति स्म महावने कूटागारशालायाम्। तेन खलु पुनः समयेन सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो वैशाल्यां प्रत्यवात्सीद्भाष्यप्रवादकः पण्डितवादः साधुसम्मतो बहुजनस्य। स वैशाल्यां परिषद्येवं वाचमभाषिष्ट — नाहं तं पश्यामि श्रमणं वा ब्राह्मणं वा सङ्घिनं गणिनं गणाचार्यमप्यर्हन्तं सम्यक्सम्बुद्धं प्रतिजानानं यो मया वादेन वादं समारब्धो न सङ्कम्पेत न सम्प्रकम्पेत न सम्प्रव्यथेत, यस्य न कक्षाभ्यां स्वेदा मुच्येरन्। स्थूणां चेदप्यहमचेतनां वादेन वादं समारभेय, सापि मया वादेन वादं समारब्धा सङ्कम्पेत सम्प्रकम्पेत सम्प्रव्यथेत। कः पुनर्वादो मनुष्यभूतस्येति।

अथ खल्वायुष्मानश्वजित्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय वैशालीं पिण्डाय प्राविक्षत्। अद्राक्षीत्खलु सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो वैशाल्यां जङ्घाविहारमनुचङ्क्रम्यमाणोऽनुविचरन्नायुष्मन्तमश्वजितं दूरत एवागच्छन्तम्। दृष्ट्वा येनायुष्मानश्वजित्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्यायुष्मताश्वजिता सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां संरणीयां व्यतिसार्यैकान्तेऽस्थात्। एकान्ते स्थितः खलु सत्यको निर्ग्रन्थपुत्र आयुष्मन्तमश्वजितमेतदवोचत् — कथं पुनर्भो अश्वजिच्छ्रमणो गौतमः श्रावकान्विनयते, कथम्भागा च पुनः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकेष्वनुशासनी बहुला प्रवर्तत इति। एवं खल्वग्निवैश्यायन भगवान्श्रावकान्विनयते, एवम्भागा च पुनर्भगवतः श्रावकेष्वनुशासनी बहुला प्रवर्तते — रूपं भिक्षवोऽनित्यम्, वेदनानित्या, संज्ञानित्या, संस्कारा अनित्याः, विज्ञानमनित्यम्। रूपं भिक्षवोऽनात्मा, वेदनानात्मा, संज्ञानात्मा, संस्कारा अनात्मानः, विज्ञानमनात्मा। सर्वे संस्कारा अनित्याः, सर्वे धर्मा अनात्मान इति। एवं खल्वग्निवैश्यायन भगवान्श्रावकान्विनयते, एवम्भागा च पुनर्भगवतः श्रावकेष्वनुशासनी बहुला प्रवर्तत इति। दुःश्रुतं बत भो अश्वजिदश्रौष्म ये वयमेवम्वादिनं श्रमणं गौतममश्रौष्म। अपि नाम वयं कदाचित्कर्हिचित्तेन भवता गौतमेन सार्धं समागच्छेम, अपि नाम स्यात्कश्चिदेव कथासल्लापः, अपि नाम तस्मात्पापकाद्दृष्टिगताद्विवेचयेमेति।

तेन खलु पुनः समयेन पञ्चमात्राणि लिच्छविशतानि संस्थागारे सन्निपतितान्यभूवन्केनचिदेव करणीयेन। अथ खलु सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो येन ते लिच्छवयस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य ताँल्लिच्छवीनेतदवोचत् — अभिक्रामन्तु भवन्तो लिच्छवयः, अभिक्रामन्तु भवन्तो लिच्छवयः, अद्य मे श्रमणेन गौतमेन सार्धं कथासल्लापो भविष्यति। सचेन्मे श्रमणो गौतमस्तथा प्रतिष्ठास्यति यथा च मे ज्ञातान्यतरेण श्रावकेणाश्वजिता नाम भिक्षुणा प्रतिष्ठितम्, तद्यथापि नाम बलवान्पुरुषो दीर्घलोमकमेडकं लोमसु गृहीत्वाकर्षेत्परिकर्षेत्सम्परिकर्षेत्, एवमेवाहं श्रमणं गौतमं वादेन वादमाकर्क्ष्यामि परिकर्क्ष्यामि सम्परिकर्क्ष्यामि। तद्यथापि नाम बलवान्शौण्डिककर्मकारो महान्तं शौण्डिककिलिञ्जं गम्भीर उदकह्रदे प्रक्षिप्य कर्णे गृहीत्वाकर्षेत्परिकर्षेत्सम्परिकर्षेत्, एवमेवाहं श्रमणं गौतमं वादेन वादमाकर्क्ष्यामि परिकर्क्ष्यामि सम्परिकर्क्ष्यामि। तद्यथापि नाम बलवान्शौण्डिकधूर्तो वालं कर्णे गृहीत्वावधूनुयान्निर्धूनुयान्निष्फोटयेत्, एवमेवाहं श्रमणं गौतमं वादेन वादमवधोष्यामि निर्धोष्यामि निष्फोटयिष्यामि। तद्यथापि नाम कुञ्जरः षष्टिहायनो गम्भीरां पुष्करिणीमवगाह्य शाणधोविकं नाम क्रीडितजातं क्रीडति, एवमेवाहं श्रमणं गौतमं शाणधोविकं मन्ये क्रीडितजातं क्रीडिष्यामि। अभिक्रामन्तु भवन्तो लिच्छवयः, अभिक्रामन्तु भवन्तो लिच्छवयः, अद्य मे श्रमणेन गौतमेन सार्धं कथासल्लापो भविष्यतीति। तत्रैके लिच्छवय एवमाहुः — किं श्रमणो गौतमः सत्यकस्य निर्ग्रन्थपुत्रस्य वादमारोपयिष्यति, अथ खलु सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रः श्रमणस्य गौतमस्य वादमारोपयिष्यतीति। एके लिच्छवय एवमाहुः — कः स भवन्सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो यो भगवतो वादमारोपयिष्यति, अथ खलु भगवान्सत्यकस्य निर्ग्रन्थपुत्रस्य वादमारोपयिष्यतीति। अथ खलु सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रः पञ्चमात्रैर्लिच्छविशतैः परिवृतो येन महावनं कूटागारशाला तेनोपसमक्रमीत्।

तेन खलु पुनः समयेन सम्बहुला भिक्षवोऽभ्यवकाशेऽचङ्क्रम्यन्त। अथ खलु सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो येन ते भिक्षवस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य तान्भिक्षूनेतदवोचत् — कुत्र नु खलु भो एतर्हि स भवान्गौतमो विहरति, दर्शनकामा हि वयं तं भवन्तं गौतममिति। एषोऽग्निवैश्यायन भगवान्महावनमध्यवगाह्यान्यतरस्मिन्वृक्षमूले दिवाविहारं निषण्ण इति। अथ खलु सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो महत्या लिच्छविपरिषदा सार्धं महावनमध्यवगाह्य येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां संरणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषीदत्। तेऽपि खलु लिच्छवयोऽप्येके भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषीदन्, अप्येके भगवता सार्धं सममोदिषत, सम्मोदनीयां कथां संरणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषीदन्। अप्येके येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्यैकान्ते न्यषीदन्, अप्येके भगवतोऽन्तिके नामगोत्रं श्रावयित्वैकान्ते न्यषीदन्, अप्येके तूष्णीम्भूता एकान्ते न्यषीदन्।

एकान्ते निषण्णः खलु सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — पृच्छेयमहं भवन्तं गौतमं किञ्चिदेव देशम्, सचेन्मे भवान्गौतमोऽवकाशं करोति प्रश्नस्य व्याकरणायेति। पृच्छाग्निवैश्यायन यदाकाङ्क्षसीति। कथं पुनर्भवान्गौतमः श्रावकान्विनयते, कथम्भागा च पुनर्भवतो गौतमस्य श्रावकेष्वनुशासनी बहुला प्रवर्तत इति। एवं खल्वहमग्निवैश्यायन श्रावकान्विनये, एवम्भागा च पुनर्मम श्रावकेष्वनुशासनी बहुला प्रवर्तते — रूपं भिक्षवोऽनित्यम्, वेदनानित्या, संज्ञानित्या, संस्कारा अनित्याः, विज्ञानमनित्यम्। रूपं भिक्षवोऽनात्मा, वेदनानात्मा, संज्ञानात्मा, संस्कारा अनात्मानः, विज्ञानमनात्मा। सर्वे संस्कारा अनित्याः, सर्वे धर्मा अनात्मान इति। एवं खल्वहमग्निवैश्यायन श्रावकान्विनये, एवम्भागा च पुनर्मम श्रावकेष्वनुशासनी बहुला प्रवर्तत इति।

उपमा मां भो गौतम प्रतिभातीति। प्रतिभातु त्वामग्निवैश्यायनेति भगवानवोचत्।

तद्यथापि भो गौतम ये केचिदिमे बीजग्रामभूतग्रामा वृद्धिं विरूढिं वैपुल्यमापद्यन्ते, सर्वे ते पृथिवीं निश्रित्य पृथिव्यां प्रतिष्ठाय। एवमेते बीजग्रामभूतग्रामा वृद्धिं विरूढिं वैपुल्यमापद्यन्ते। तद्यथापि वा पुनर्भो गौतम ये केचिदिमे बलकरणीयाः कर्मान्ताः क्रियन्ते, सर्वे ते पृथिवीं निश्रित्य पृथिव्यां प्रतिष्ठाय। एवमेते बलकरणीयाः कर्मान्ताः क्रियन्ते। एवमेव खलु भो गौतम रूपात्मायं पुरुषपुद्गलो रूपे प्रतिष्ठाय पुण्यं वापुण्यं वा प्रसूते, वेदनात्मायं पुरुषपुद्गलो वेदनायां प्रतिष्ठाय पुण्यं वापुण्यं वा प्रसूते, संज्ञात्मायं पुरुषपुद्गलः संज्ञायां प्रतिष्ठाय पुण्यं वापुण्यं वा प्रसूते, संस्कारात्मायं पुरुषपुद्गलः संस्कारेषु प्रतिष्ठाय पुण्यं वापुण्यं वा प्रसूते, विज्ञानात्मायं पुरुषपुद्गलो विज्ञाने प्रतिष्ठाय पुण्यं वापुण्यं वा प्रसूत इति।

ननु त्वमग्निवैश्यायनैवं वदसि — रूपं म आत्मा, वेदना म आत्मा, संज्ञा म आत्मा, संस्कारा म आत्मा, विज्ञानं म आत्मेति। अहं हि भो गौतमैवं वदामि — रूपं म आत्मा, वेदना म आत्मा, संज्ञा म आत्मा, संस्कारा म आत्मा, विज्ञानं म आत्मेति, इयं च महती जनतेति।

किं हि तेऽग्निवैश्यायन महती जनता करिष्यति। अङ्ग त्वमग्निवैश्यायन स्वकमेव वादं निर्वेष्टयेति। अहं हि भो गौतमैवं वदामि — रूपं म आत्मा, वेदना म आत्मा, संज्ञा म आत्मा, संस्कारा म आत्मा, विज्ञानं म आत्मेति।

तेन ह्यग्निवैश्यायन त्वामेवात्र प्रतिप्रक्ष्यामि, यथा ते क्षमेत तथा तद्व्याकुर्याः। तत्किं मन्यसेऽग्निवैश्यायन, वर्तेत राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य स्वकस्मिन्विजिते वशः — घातयितव्यं वा घातयितुम्, जापयितव्यं वा जापयितुम्, प्रव्राजयितव्यं वा प्रव्राजयितुम्, तद्यथापि राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य, तद्यथापि वा पुना राज्ञो मागधस्याजातशत्रोर्वैदेहीपुत्रस्येति। वर्तेत भो गौतम राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य स्वकस्मिन्विजिते वशः — घातयितव्यं वा घातयितुम्, जापयितव्यं वा जापयितुम्, प्रव्राजयितव्यं वा प्रव्राजयितुम्, तद्यथापि राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य, तद्यथापि वा पुना राज्ञो मागधस्याजातशत्रोर्वैदेहीपुत्रस्य। एषामपि हि भो गौतम सङ्घानां गणानाम् — तद्यथा वृजीनां मल्लानाम् — वर्तते स्वकस्मिन्विजिते वशः — घातयितव्यं वा घातयितुम्, जापयितव्यं वा जापयितुम्, प्रव्राजयितव्यं वा प्रव्राजयितुम्। किं पुना राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य, तद्यथापि राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य, तद्यथापि वा पुना राज्ञो मागधस्याजातशत्रोर्वैदेहीपुत्रस्य। वर्तेत भो गौतम, वर्तितुं चार्हतीति।

तत्किं मन्यसेऽग्निवैश्यायन, यत्त्वमेवं वदसि — रूपं म आत्मेति, वर्तते ते तस्मिन्रूपे वशः — एवं मे रूपं भवतु, एवं मे रूपं मा भूदिति। एवमुक्ते सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रस्तूष्णीमभूत्। द्वितीयमपि खलु भगवान्सत्यकं निर्ग्रन्थपुत्रमेतदवोचत् — तत्किं मन्यसेऽग्निवैश्यायन, यत्त्वमेवं वदसि — रूपं म आत्मेति, वर्तते ते तस्मिन्रूपे वशः — एवं मे रूपं भवतु, एवं मे रूपं मा भूदिति। द्वितीयमपि खलु सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रस्तूष्णीमभूत्। अथ खलु भगवान्सत्यकं निर्ग्रन्थपुत्रमेतदवोचत् — व्याकुर्विदानीमग्निवैश्यायन, नेदानीं ते तूष्णीम्भावस्य कालः। यः कश्चिदग्निवैश्यायन तथागतेन यावत्तृतीयं सहधार्मिकं प्रश्नं पृष्टो न व्याकरोति, अत्रैवास्य सप्तधा मूर्धा फलतीति।

तेन खलु पुनः समयेन वज्रपाणिर्यक्ष आयसं वज्रमादायादीप्तं सम्प्रज्वलितं सज्योतिर्भूतं सत्यकस्य निर्ग्रन्थपुत्रस्योपरि विहायसि स्थितोऽभूत् — सचेदयं सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो भगवता यावत्तृतीयं सहधार्मिकं प्रश्नं पृष्टो न व्याकरिष्यति, अत्रैवास्य सप्तधा मूर्धानं फालयिष्यामीति। तं खलु पुनर्वज्रपाणिं यक्षं भगवांश्चैवाद्राक्षीत्सत्यकश्च निर्ग्रन्थपुत्रः। अथ खलु सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो भीतः संविग्नो लोमहर्षजातो भगवन्तमेव त्राणं गवेषमाणो भगवन्तमेव लयनं गवेषमाणो भगवन्तमेव शरणं गवेषमाणो भगवन्तमेतदवोचत् — पृच्छतु मां भवान्गौतमः, व्याकरिष्यामीति।

तत्किं मन्यसेऽग्निवैश्यायन, यत्त्वमेवं वदसि — रूपं म आत्मेति, वर्तते ते तस्मिन्रूपे वशः — एवं मे रूपं भवतु, एवं मे रूपं मा भूदिति। नो हीदं भो गौतम।

मनसि कुर्वग्निवैश्यायन, मनसि कृत्वा खल्वग्निवैश्यायन व्याकुरु। न खलु ते सन्धीयते पूर्वेण वा पश्चिमं पश्चिमेन वा पूर्वम्। तत्किं मन्यसेऽग्निवैश्यायन, यत्त्वमेवं वदसि — वेदना म आत्मेति, वर्तते ते तस्यां वेदनायां वशः — एवं मे वेदना भवतु, एवं मे वेदना मा भूदिति। नो हीदं भो गौतम।

मनसि कुर्वग्निवैश्यायन, मनसि कृत्वा खल्वग्निवैश्यायन व्याकुरु। न खलु ते सन्धीयते पूर्वेण वा पश्चिमं पश्चिमेन वा पूर्वम्। तत्किं मन्यसेऽग्निवैश्यायन, यत्त्वमेवं वदसि — संज्ञा म आत्मेति, वर्तते ते तस्यां संज्ञायां वशः — एवं मे संज्ञा भवतु, एवं मे संज्ञा मा भूदिति। नो हीदं भो गौतम।

मनसि कुर्वग्निवैश्यायन, मनसि कृत्वा खल्वग्निवैश्यायन व्याकुरु। न खलु ते सन्धीयते पूर्वेण वा पश्चिमं पश्चिमेन वा पूर्वम्। तत्किं मन्यसेऽग्निवैश्यायन, यत्त्वमेवं वदसि — संस्कारा म आत्मेति, वर्तते ते तेषु संस्कारेषु वशः — एवं मे संस्कारा भवन्तु, एवं मे संस्कारा मा भूवन्निति। नो हीदं भो गौतम।

मनसि कुर्वग्निवैश्यायन, मनसि कृत्वा खल्वग्निवैश्यायन व्याकुरु। न खलु ते सन्धीयते पूर्वेण वा पश्चिमं पश्चिमेन वा पूर्वम्। तत्किं मन्यसेऽग्निवैश्यायन, यत्त्वमेवं वदसि — विज्ञानं म आत्मेति, वर्तते ते तस्मिन्विज्ञाने वशः — एवं मे विज्ञानं भवतु, एवं मे विज्ञानं मा भूदिति। नो हीदं भो गौतम।

मनसि कुर्वग्निवैश्यायन, मनसि कृत्वा खल्वग्निवैश्यायन व्याकुरु। न खलु ते सन्धीयते पूर्वेण वा पश्चिमं पश्चिमेन वा पूर्वम्। तत्किं मन्यसेऽग्निवैश्यायन, रूपं नित्यं वानित्यं वेति। अनित्यं भो गौतम। यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति। दुःखं भो गौतम। यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्म, कल्यं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति। नो हीदं भो गौतम।

तत्किं मन्यसेऽग्निवैश्यायन, वेदना (पूर्ववत्) संज्ञा (पूर्ववत्) संस्काराः (पूर्ववत्) तत्किं मन्यसेऽग्निवैश्यायन, विज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति। अनित्यं भो गौतम। यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति। दुःखं भो गौतम। यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्म, कल्यं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति। नो हीदं भो गौतम।

तत्किं मन्यसेऽग्निवैश्यायन, यो नु खलु दुःखमालीनो दुःखमुपगतो दुःखमध्यवसितो दुःखम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति, अपि नु खलु स स्वयं वा दुःखं परिजानीयात्, दुःखं वा परिक्षपय्य विहरेदिति। किं हि स्याद्भो गौतम, नो हीदं भो गौतमेति।

तत्किं मन्यसेऽग्निवैश्यायन, ननु त्वमेवं सति दुःखमालीनो दुःखमुपगतो दुःखमध्यवसितो दुःखम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यसीति। किं हि न स्याद्भो गौतम, एवमेतद्भो गौतमेति।

तद्यथाप्यग्निवैश्यायन पुरुषः सारार्थिकः सारगवेषी सारपर्येषणां चरँस्तीक्ष्णां कुठारीमादाय वनं प्रविशेत्। स तत्र पश्येन्महान्तं कदलीस्कन्धमृजुं नवमकुक्कुटजातम्। तमेनं मूले छिन्द्यात्, मूले छित्त्वाग्रे छिन्द्यात्, अग्रे छित्त्वा पत्रवर्तिं विनिर्भुजेत्। स तत्र पत्रवर्तिं विनिर्भुजन्फल्ग्वपि नाधिगच्छेत्, कुतः सारम्। एवमेव खलु त्वमग्निवैश्यायन मया स्वकस्मिन्वादे समनुयुज्यमानः समनुगाह्यमानः समनुभाष्यमाणो रिक्तस्तुच्छोऽपराद्धः। भाषिता खलु पुनस्त एषाग्निवैश्यायन वैशाल्यां परिषदि वाक् — नाहं तं पश्यामि श्रमणं वा ब्राह्मणं वा सङ्घिनं गणिनं गणाचार्यमप्यर्हन्तं सम्यक्सम्बुद्धं प्रतिजानानं यो मया वादेन वादं समारब्धो न सङ्कम्पेत न सम्प्रकम्पेत न सम्प्रव्यथेत, यस्य न कक्षाभ्यां स्वेदा मुच्येरन्। स्थूणां चेदप्यहमचेतनां वादेन वादं समारभेय, सापि मया वादेन वादं समारब्धा सङ्कम्पेत सम्प्रकम्पेत सम्प्रव्यथेत। कः पुनर्वादो मनुष्यभूतस्येति। तव खलु पुनरग्निवैश्यायनाप्येकानि स्वेदपृषतानि ललाटान्मुक्तान्युत्तरासङ्गं विनिर्भिद्य भूमौ प्रतिष्ठितानि। मम खलु पुनरग्निवैश्यायन नास्त्येतर्हि काये स्वेद इति। इति भगवांस्तस्यां परिषदि सुवर्णवर्णं कायं व्यवारीत्। एवमुक्ते सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रस्तूष्णीम्भूतः मङ्कुभूतः पतितस्कन्धोऽधोमुखः प्रध्यायन्नप्रतिभानो न्यषीदत्।

अथ खलु दुर्मुखो लिच्छविपुत्रः सत्यकं निर्ग्रन्थपुत्रं तूष्णीम्भूतं मङ्कुभूतं पतितस्कन्धमधोमुखं प्रध्यायन्तमप्रतिभानं विदित्वा भगवन्तमेतदवोचत् — उपमा मां भगवन्प्रतिभातीति। प्रतिभातु त्वां दुर्मुखेति भगवानवोचत्। तद्यथापि भदन्त ग्रामस्य वा निगमस्य वाविदूरे पुष्करिणी। तत्र स्यात्कर्कटकः। अथ खलु भदन्त सम्बहुलाः कुमारका वा कुमारिका वा तस्माद्ग्रामाद्वा निगमाद्वा निष्क्रम्य येन सा पुष्करिणी तेनोपसङ्क्रामेयुः, उपसङ्क्रम्य तां पुष्करिणीमवगाह्य तं कर्कटकमुदकादुद्धृत्य स्थले प्रतिष्ठापयेयुः। यद्यदेव हि स भदन्त कर्कटकोऽलमभिनिर्नामयेत्तत्तदेव ते कुमारका वा कुमारिका वा काष्ठेन वा शकलेन वा सञ्छिन्द्युः सम्भञ्ज्युः सम्परिभञ्ज्युः। एवं हि स भदन्त कर्कटकः सर्वैरलैः सञ्छिन्नैः सम्भग्नैः सम्परिभग्नैरभव्यस्तां पुष्करिणीं पुनरवतरितुं तद्यथापि पूर्वम्। एवमेव खलु भदन्त यानि सत्यकस्य निर्ग्रन्थपुत्रस्य विसूकायितानि विषेवितानि विस्पन्दितानि तान्यपि सर्वाणि भगवता सञ्छिन्नानि सम्भग्नानि सम्परिभग्नानि, अभव्यश्चेदानीं भदन्त सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रः पुनर्भगवन्तमुपसङ्क्रमितुं यदिदं वादाभिप्राय इति। एवमुक्ते सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो दुर्मुखं लिच्छविपुत्रमेतदवोचत् — आगमय त्वं दुर्मुख, आगमय त्वं दुर्मुख, न वयं त्वया सार्धं मन्त्रयामहे, इह वयं भवता गौतमेन सार्धं मन्त्रयामहे।

तिष्ठत्वेषा भो गौतमास्माकं चैवान्येषां च पृथक्श्रमणब्राह्मणानां वाक्। विलापं विलपितं मन्ये। कियता च नु खलु भवतो गौतमस्य श्रावकः शासनकरो भवत्यववादप्रतिकरस्तीर्णविचिकित्सो विगतकथङ्कथो वैशारद्यप्राप्तोऽपरप्रत्ययः शास्तुः शासने विहरतीति। इहाग्निवैश्यायन मम श्रावको यत्किञ्चिद्रूपमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमध्यात्मं वा बहिर्धा वौदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्दूरेऽन्तिके वा, सर्वं रूपं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेत्येवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यति, या काचिद्वेदना (पूर्ववत्) या काचित्संज्ञा (पूर्ववत्) ये केचित्संस्काराः (पूर्ववत्) यत्किञ्चिद्विज्ञानमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमध्यात्मं वा बहिर्धा वौदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्दूरेऽन्तिके वा, सर्वं विज्ञानं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेत्येवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यति। एतावता खल्वग्निवैश्यायन मम श्रावकः शासनकरो भवत्यववादप्रतिकरस्तीर्णविचिकित्सो विगतकथङ्कथो वैशारद्यप्राप्तोऽपरप्रत्ययः शास्तुः शासने विहरतीति।

कियता पुनर्भो गौतम भिक्षुरर्हन्भवति क्षीणास्रव उषितवान्कृतकरणीयोऽपहृतभारोऽनुप्राप्तसदर्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञया विमुक्त इति। इहाग्निवैश्यायन भिक्षुर्यत्किञ्चिद्रूपमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमध्यात्मं वा बहिर्धा वौदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्दूरेऽन्तिके वा, सर्वं रूपं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेत्येवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वानुपादाय विमुक्तो भवति, या काचिद्वेदना (पूर्ववत्) या काचित्संज्ञा (पूर्ववत्) ये केचित्संस्काराः (पूर्ववत्) यत्किञ्चिद्विज्ञानमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमध्यात्मं वा बहिर्धा वौदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्दूरेऽन्तिके वा, सर्वं विज्ञानं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेत्येवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वानुपादाय विमुक्तो भवति। एतावता खल्वग्निवैश्यायन भिक्षुरर्हन्भवति क्षीणास्रव उषितवान्कृतकरणीयोऽपहृतभारोऽनुप्राप्तसदर्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञया विमुक्तः। एवं विमुक्तचित्तः खल्वग्निवैश्यायन भिक्षुस्त्रिभिरानुत्तर्यैः समन्वागतो भवति — दर्शनानुत्तर्येण, प्रतिपदानुत्तर्येण, विमुक्त्यानुत्तर्येण। एवं विमुक्तचित्तः खल्वग्निवैश्यायन भिक्षुस्तथागतमेव सत्करोति गुरुकरोति मानयति पूजयति — बुद्धः स भगवान्बोधाय धर्मं देशयति, दान्तः स भगवान्दमथाय धर्मं देशयति, शान्तः स भगवाञ्शमथाय धर्मं देशयति, तीर्णः स भगवांस्तरणाय धर्मं देशयति, परिनिर्वृतः स भगवान्परिनिर्वाणाय धर्मं देशयतीति।

एवमुक्ते सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — वयमेव भो गौतम ध्वंसिनः, वयं प्रगल्भाः, ये वयं भवन्तं गौतमं वादेन वादमासादयितव्यममंस्महि। स्याद्धि भो गौतम हस्तिनं प्रभिन्नमासाद्य पुरुषस्य स्वस्तिभावः, न त्वेव भवन्तं गौतममासाद्य स्यात्पुरुषस्य स्वस्तिभावः। स्याद्धि भो गौतम प्रज्वलितमग्निस्कन्धमासाद्य पुरुषस्य स्वस्तिभावः, न त्वेव भवन्तं गौतममासाद्य स्यात्पुरुषस्य स्वस्तिभावः। स्याद्धि भो गौतमाशीविषं घोरविषमासाद्य पुरुषस्य स्वस्तिभावः, न त्वेव भवन्तं गौतममासाद्य स्यात्पुरुषस्य स्वस्तिभावः। वयमेव भो गौतम ध्वंसिनः, वयं प्रगल्भाः, ये वयं भवन्तं गौतमं वादेन वादमासादयितव्यममंस्महि। अधिवासयतु मे भवान्गौतमः श्वस्तनाय भक्तं सार्धं भिक्षुसङ्घेनेति। अध्यवासयद्भगवांस्तूष्णीम्भावेन।

अथ खलु सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो भगवतोऽधिवासनं विदित्वा ताँल्लिच्छवीनामन्त्रयत — शृण्वन्तु मे भवन्तो लिच्छवयः, श्रमणो मे गौतमो निमन्त्रितः श्वस्तनाय सार्धं भिक्षुसङ्घेन। तेन मेऽभिहरेत यदस्य प्रतिरूपं मन्येध्वमिति। अथ खलु ते लिच्छवयस्तस्या रात्र्या अत्ययेन सत्यकस्य निर्ग्रन्थपुत्रस्य पञ्चमात्राणि स्थालीपाकशतानि भक्ताभिहारमभ्यहार्षुः। अथ खलु निर्ग्रन्थपुत्रः स्वक आरामे प्रणीतं खादनीयं भोजनीयं सम्पाद्य भगवते कालमारोचयामास — कालो भो गौतम, निष्ठितं भक्तमिति। अथ खलु भगवान्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय येन सत्यकस्य निर्ग्रन्थपुत्रस्यारामस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य प्रज्ञप्त आसने न्यषीदत्सार्धं भिक्षुसङ्घेन। अथ खलु सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो बुद्धप्रमुखं भिक्षुसङ्घं प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन स्वहस्तात्सन्तर्पयामास सम्प्रवारयामास। अथ खलु सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो भगवति भुक्तवत्यवनीतपात्रपाणावन्यतरन्नीचमासनं गृहीत्वैकान्ते न्यषीदत्। एकान्ते निषण्णः खलु सत्यको निर्ग्रन्थपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — यदिदं भो गौतम दाने पुण्यं च पुण्यमही च तद्दायकानां सुखाय भवत्विति। यत्खल्वग्निवैश्यायन तादृशं दक्षिणीयमागम्यावीतरागमवीतद्वेषमवीतमोहम्, तद्दायकानां भविष्यति। यत्खल्वग्निवैश्यायन मादृशं दक्षिणीयमागम्य वीतरागं वीतद्वेषं वीतमोहम्, तत्तव भविष्यतीति।

क्षुद्रसत्यकसूत्रं निष्ठितं पञ्चमम्॥

—

madhyamanikāye mūlapañcāśatpāṭhe mahāyamakavarge kṣudrasatyakasūtraṃ pañcamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānvaiśālyāṃ viharati sma mahāvane kūṭāgāraśālāyām. tena khalu punaḥ samayena satyako nirgranthaputro vaiśālyāṃ pratyavātsīdbhāṣyapravādakaḥ paṇḍitavādaḥ sādhusammato bahujanasya. sa vaiśālyāṃ pariṣadyevaṃ vācamabhāṣiṣṭa — nāhaṃ taṃ paśyāmi śramaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā saṅghinaṃ gaṇinaṃ gaṇācāryamapyarhantaṃ samyaksambuddhaṃ pratijānānaṃ yo mayā vādena vādaṃ samārabdho na saṅkampeta na samprakampeta na sampravyatheta, yasya na kakṣābhyāṃ svedā mucyeran. sthūṇāṃ cedapyahamacetanāṃ vādena vādaṃ samārabheya, sāpi mayā vādena vādaṃ samārabdhā saṅkampeta samprakampeta sampravyatheta. kaḥ punarvādo manuṣyabhūtasyeti.

atha khalvāyuṣmānaśvajitpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya vaiśālīṃ piṇḍāya prāvikṣat. adrākṣītkhalu satyako nirgranthaputro vaiśālyāṃ jaṅghāvihāramanucaṅkramyamāṇo'nuvicarannāyuṣmantamaśvajitaṃ dūrata evāgacchantam. dṛṣṭvā yenāyuṣmānaśvajittenopasamakramīt, upasaṅkramyāyuṣmatāśvajitā sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ saṃraṇīyāṃ vyatisāryaikānte'sthāt. ekānte sthitaḥ khalu satyako nirgranthaputra āyuṣmantamaśvajitametadavocat — kathaṃ punarbho aśvajicchramaṇo gautamaḥ śrāvakānvinayate, kathambhāgā ca punaḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakeṣvanuśāsanī bahulā pravartata iti. evaṃ khalvagnivaiśyāyana bhagavānśrāvakānvinayate, evambhāgā ca punarbhagavataḥ śrāvakeṣvanuśāsanī bahulā pravartate — rūpaṃ bhikṣavo'nityam, vedanānityā, saṃjñānityā, saṃskārā anityāḥ, vijñānamanityam. rūpaṃ bhikṣavo'nātmā, vedanānātmā, saṃjñānātmā, saṃskārā anātmānaḥ, vijñānamanātmā. sarve saṃskārā anityāḥ, sarve dharmā anātmāna iti. evaṃ khalvagnivaiśyāyana bhagavānśrāvakānvinayate, evambhāgā ca punarbhagavataḥ śrāvakeṣvanuśāsanī bahulā pravartata iti. duḥśrutaṃ bata bho aśvajidaśrauṣma ye vayamevamvādinaṃ śramaṇaṃ gautamamaśrauṣma. api nāma vayaṃ kadācitkarhicittena bhavatā gautamena sārdhaṃ samāgacchema, api nāma syātkaścideva kathāsallāpaḥ, api nāma tasmātpāpakāddṛṣṭigatādvivecayemeti.

tena khalu punaḥ samayena pañcamātrāṇi licchaviśatāni saṃsthāgāre sannipatitānyabhūvankenacideva karaṇīyena. atha khalu satyako nirgranthaputro yena te licchavayastenopasamakramīt, upasaṅkramya tām̐llicchavīnetadavocat — abhikrāmantu bhavanto licchavayaḥ, abhikrāmantu bhavanto licchavayaḥ, adya me śramaṇena gautamena sārdhaṃ kathāsallāpo bhaviṣyati. sacenme śramaṇo gautamastathā pratiṣṭhāsyati yathā ca me jñātānyatareṇa śrāvakeṇāśvajitā nāma bhikṣuṇā pratiṣṭhitam, tadyathāpi nāma balavānpuruṣo dīrghalomakameḍakaṃ lomasu gṛhītvākarṣetparikarṣetsamparikarṣet, evamevāhaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ vādena vādamākarkṣyāmi parikarkṣyāmi samparikarkṣyāmi. tadyathāpi nāma balavānśauṇḍikakarmakāro mahāntaṃ śauṇḍikakiliñjaṃ gambhīra udakahrade prakṣipya karṇe gṛhītvākarṣetparikarṣetsamparikarṣet, evamevāhaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ vādena vādamākarkṣyāmi parikarkṣyāmi samparikarkṣyāmi. tadyathāpi nāma balavānśauṇḍikadhūrto vālaṃ karṇe gṛhītvāvadhūnuyānnirdhūnuyānniṣphoṭayet, evamevāhaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ vādena vādamavadhoṣyāmi nirdhoṣyāmi niṣphoṭayiṣyāmi. tadyathāpi nāma kuñjaraḥ ṣaṣṭihāyano gambhīrāṃ puṣkariṇīmavagāhya śāṇadhovikaṃ nāma krīḍitajātaṃ krīḍati, evamevāhaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ śāṇadhovikaṃ manye krīḍitajātaṃ krīḍiṣyāmi. abhikrāmantu bhavanto licchavayaḥ, abhikrāmantu bhavanto licchavayaḥ, adya me śramaṇena gautamena sārdhaṃ kathāsallāpo bhaviṣyatīti. tatraike licchavaya evamāhuḥ — kiṃ śramaṇo gautamaḥ satyakasya nirgranthaputrasya vādamāropayiṣyati, atha khalu satyako nirgranthaputraḥ śramaṇasya gautamasya vādamāropayiṣyatīti. eke licchavaya evamāhuḥ — kaḥ sa bhavansatyako nirgranthaputro yo bhagavato vādamāropayiṣyati, atha khalu bhagavānsatyakasya nirgranthaputrasya vādamāropayiṣyatīti. atha khalu satyako nirgranthaputraḥ pañcamātrairlicchaviśataiḥ parivṛto yena mahāvanaṃ kūṭāgāraśālā tenopasamakramīt.

tena khalu punaḥ samayena sambahulā bhikṣavo'bhyavakāśe'caṅkramyanta. atha khalu satyako nirgranthaputro yena te bhikṣavastenopasamakramīt, upasaṅkramya tānbhikṣūnetadavocat — kutra nu khalu bho etarhi sa bhavāngautamo viharati, darśanakāmā hi vayaṃ taṃ bhavantaṃ gautamamiti. eṣo'gnivaiśyāyana bhagavānmahāvanamadhyavagāhyānyatarasminvṛkṣamūle divāvihāraṃ niṣaṇṇa iti. atha khalu satyako nirgranthaputro mahatyā licchavipariṣadā sārdhaṃ mahāvanamadhyavagāhya yena bhagavāṃstenopasamakramīt, upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ saṃraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣīdat. te'pi khalu licchavayo'pyeke bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣīdan, apyeke bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣata, sammodanīyāṃ kathāṃ saṃraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣīdan. apyeke yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamyaikānte nyaṣīdan, apyeke bhagavato'ntike nāmagotraṃ śrāvayitvaikānte nyaṣīdan, apyeke tūṣṇīmbhūtā ekānte nyaṣīdan.

ekānte niṣaṇṇaḥ khalu satyako nirgranthaputro bhagavantametadavocat — pṛccheyamahaṃ bhavantaṃ gautamaṃ kiñcideva deśam, sacenme bhavāngautamo'vakāśaṃ karoti praśnasya vyākaraṇāyeti. pṛcchāgnivaiśyāyana yadākāṅkṣasīti. kathaṃ punarbhavāngautamaḥ śrāvakānvinayate, kathambhāgā ca punarbhavato gautamasya śrāvakeṣvanuśāsanī bahulā pravartata iti. evaṃ khalvahamagnivaiśyāyana śrāvakānvinaye, evambhāgā ca punarmama śrāvakeṣvanuśāsanī bahulā pravartate — rūpaṃ bhikṣavo'nityam, vedanānityā, saṃjñānityā, saṃskārā anityāḥ, vijñānamanityam. rūpaṃ bhikṣavo'nātmā, vedanānātmā, saṃjñānātmā, saṃskārā anātmānaḥ, vijñānamanātmā. sarve saṃskārā anityāḥ, sarve dharmā anātmāna iti. evaṃ khalvahamagnivaiśyāyana śrāvakānvinaye, evambhāgā ca punarmama śrāvakeṣvanuśāsanī bahulā pravartata iti.

upamā māṃ bho gautama pratibhātīti. pratibhātu tvāmagnivaiśyāyaneti bhagavānavocat.

tadyathāpi bho gautama ye kecidime bījagrāmabhūtagrāmā vṛddhiṃ virūḍhiṃ vaipulyamāpadyante, sarve te pṛthivīṃ niśritya pṛthivyāṃ pratiṣṭhāya. evamete bījagrāmabhūtagrāmā vṛddhiṃ virūḍhiṃ vaipulyamāpadyante. tadyathāpi vā punarbho gautama ye kecidime balakaraṇīyāḥ karmāntāḥ kriyante, sarve te pṛthivīṃ niśritya pṛthivyāṃ pratiṣṭhāya. evamete balakaraṇīyāḥ karmāntāḥ kriyante. evameva khalu bho gautama rūpātmāyaṃ puruṣapudgalo rūpe pratiṣṭhāya puṇyaṃ vāpuṇyaṃ vā prasūte, vedanātmāyaṃ puruṣapudgalo vedanāyāṃ pratiṣṭhāya puṇyaṃ vāpuṇyaṃ vā prasūte, saṃjñātmāyaṃ puruṣapudgalaḥ saṃjñāyāṃ pratiṣṭhāya puṇyaṃ vāpuṇyaṃ vā prasūte, saṃskārātmāyaṃ puruṣapudgalaḥ saṃskāreṣu pratiṣṭhāya puṇyaṃ vāpuṇyaṃ vā prasūte, vijñānātmāyaṃ puruṣapudgalo vijñāne pratiṣṭhāya puṇyaṃ vāpuṇyaṃ vā prasūta iti.

nanu tvamagnivaiśyāyanaivaṃ vadasi — rūpaṃ ma ātmā, vedanā ma ātmā, saṃjñā ma ātmā, saṃskārā ma ātmā, vijñānaṃ ma ātmeti. ahaṃ hi bho gautamaivaṃ vadāmi — rūpaṃ ma ātmā, vedanā ma ātmā, saṃjñā ma ātmā, saṃskārā ma ātmā, vijñānaṃ ma ātmeti, iyaṃ ca mahatī janateti.

kiṃ hi te'gnivaiśyāyana mahatī janatā kariṣyati. aṅga tvamagnivaiśyāyana svakameva vādaṃ nirveṣṭayeti. ahaṃ hi bho gautamaivaṃ vadāmi — rūpaṃ ma ātmā, vedanā ma ātmā, saṃjñā ma ātmā, saṃskārā ma ātmā, vijñānaṃ ma ātmeti.

tena hyagnivaiśyāyana tvāmevātra pratiprakṣyāmi, yathā te kṣameta tathā tadvyākuryāḥ. tatkiṃ manyase'gnivaiśyāyana, varteta rājñaḥ kṣatriyasya mūrdhābhiṣiktasya svakasminvijite vaśaḥ — ghātayitavyaṃ vā ghātayitum, jāpayitavyaṃ vā jāpayitum, pravrājayitavyaṃ vā pravrājayitum, tadyathāpi rājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasya, tadyathāpi vā punā rājño māgadhasyājātaśatrorvaidehīputrasyeti. varteta bho gautama rājñaḥ kṣatriyasya mūrdhābhiṣiktasya svakasminvijite vaśaḥ — ghātayitavyaṃ vā ghātayitum, jāpayitavyaṃ vā jāpayitum, pravrājayitavyaṃ vā pravrājayitum, tadyathāpi rājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasya, tadyathāpi vā punā rājño māgadhasyājātaśatrorvaidehīputrasya. eṣāmapi hi bho gautama saṅghānāṃ gaṇānām — tadyathā vṛjīnāṃ mallānām — vartate svakasminvijite vaśaḥ — ghātayitavyaṃ vā ghātayitum, jāpayitavyaṃ vā jāpayitum, pravrājayitavyaṃ vā pravrājayitum. kiṃ punā rājñaḥ kṣatriyasya mūrdhābhiṣiktasya, tadyathāpi rājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasya, tadyathāpi vā punā rājño māgadhasyājātaśatrorvaidehīputrasya. varteta bho gautama, vartituṃ cārhatīti.

tatkiṃ manyase'gnivaiśyāyana, yattvamevaṃ vadasi — rūpaṃ ma ātmeti, vartate te tasminrūpe vaśaḥ — evaṃ me rūpaṃ bhavatu, evaṃ me rūpaṃ mā bhūditi. evamukte satyako nirgranthaputrastūṣṇīmabhūt. dvitīyamapi khalu bhagavānsatyakaṃ nirgranthaputrametadavocat — tatkiṃ manyase'gnivaiśyāyana, yattvamevaṃ vadasi — rūpaṃ ma ātmeti, vartate te tasminrūpe vaśaḥ — evaṃ me rūpaṃ bhavatu, evaṃ me rūpaṃ mā bhūditi. dvitīyamapi khalu satyako nirgranthaputrastūṣṇīmabhūt. atha khalu bhagavānsatyakaṃ nirgranthaputrametadavocat — vyākurvidānīmagnivaiśyāyana, nedānīṃ te tūṣṇīmbhāvasya kālaḥ. yaḥ kaścidagnivaiśyāyana tathāgatena yāvattṛtīyaṃ sahadhārmikaṃ praśnaṃ pṛṣṭo na vyākaroti, atraivāsya saptadhā mūrdhā phalatīti.

tena khalu punaḥ samayena vajrapāṇiryakṣa āyasaṃ vajramādāyādīptaṃ samprajvalitaṃ sajyotirbhūtaṃ satyakasya nirgranthaputrasyopari vihāyasi sthito'bhūt — sacedayaṃ satyako nirgranthaputro bhagavatā yāvattṛtīyaṃ sahadhārmikaṃ praśnaṃ pṛṣṭo na vyākariṣyati, atraivāsya saptadhā mūrdhānaṃ phālayiṣyāmīti. taṃ khalu punarvajrapāṇiṃ yakṣaṃ bhagavāṃścaivādrākṣītsatyakaśca nirgranthaputraḥ. atha khalu satyako nirgranthaputro bhītaḥ saṃvigno lomaharṣajāto bhagavantameva trāṇaṃ gaveṣamāṇo bhagavantameva layanaṃ gaveṣamāṇo bhagavantameva śaraṇaṃ gaveṣamāṇo bhagavantametadavocat — pṛcchatu māṃ bhavāngautamaḥ, vyākariṣyāmīti.

tatkiṃ manyase'gnivaiśyāyana, yattvamevaṃ vadasi — rūpaṃ ma ātmeti, vartate te tasminrūpe vaśaḥ — evaṃ me rūpaṃ bhavatu, evaṃ me rūpaṃ mā bhūditi. no hīdaṃ bho gautama.

manasi kurvagnivaiśyāyana, manasi kṛtvā khalvagnivaiśyāyana vyākuru. na khalu te sandhīyate pūrveṇa vā paścimaṃ paścimena vā pūrvam. tatkiṃ manyase'gnivaiśyāyana, yattvamevaṃ vadasi — vedanā ma ātmeti, vartate te tasyāṃ vedanāyāṃ vaśaḥ — evaṃ me vedanā bhavatu, evaṃ me vedanā mā bhūditi. no hīdaṃ bho gautama.

manasi kurvagnivaiśyāyana, manasi kṛtvā khalvagnivaiśyāyana vyākuru. na khalu te sandhīyate pūrveṇa vā paścimaṃ paścimena vā pūrvam. tatkiṃ manyase'gnivaiśyāyana, yattvamevaṃ vadasi — saṃjñā ma ātmeti, vartate te tasyāṃ saṃjñāyāṃ vaśaḥ — evaṃ me saṃjñā bhavatu, evaṃ me saṃjñā mā bhūditi. no hīdaṃ bho gautama.

manasi kurvagnivaiśyāyana, manasi kṛtvā khalvagnivaiśyāyana vyākuru. na khalu te sandhīyate pūrveṇa vā paścimaṃ paścimena vā pūrvam. tatkiṃ manyase'gnivaiśyāyana, yattvamevaṃ vadasi — saṃskārā ma ātmeti, vartate te teṣu saṃskāreṣu vaśaḥ — evaṃ me saṃskārā bhavantu, evaṃ me saṃskārā mā bhūvanniti. no hīdaṃ bho gautama.

manasi kurvagnivaiśyāyana, manasi kṛtvā khalvagnivaiśyāyana vyākuru. na khalu te sandhīyate pūrveṇa vā paścimaṃ paścimena vā pūrvam. tatkiṃ manyase'gnivaiśyāyana, yattvamevaṃ vadasi — vijñānaṃ ma ātmeti, vartate te tasminvijñāne vaśaḥ — evaṃ me vijñānaṃ bhavatu, evaṃ me vijñānaṃ mā bhūditi. no hīdaṃ bho gautama.

manasi kurvagnivaiśyāyana, manasi kṛtvā khalvagnivaiśyāyana vyākuru. na khalu te sandhīyate pūrveṇa vā paścimaṃ paścimena vā pūrvam. tatkiṃ manyase'gnivaiśyāyana, rūpaṃ nityaṃ vānityaṃ veti. anityaṃ bho gautama. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti. duḥkhaṃ bho gautama. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharma, kalyaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti. no hīdaṃ bho gautama.

tatkiṃ manyase'gnivaiśyāyana, vedanā (pūrvavat) saṃjñā (pūrvavat) saṃskārāḥ (pūrvavat) tatkiṃ manyase'gnivaiśyāyana, vijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti. anityaṃ bho gautama. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti. duḥkhaṃ bho gautama. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharma, kalyaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti. no hīdaṃ bho gautama.

tatkiṃ manyase'gnivaiśyāyana, yo nu khalu duḥkhamālīno duḥkhamupagato duḥkhamadhyavasito duḥkham — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati, api nu khalu sa svayaṃ vā duḥkhaṃ parijānīyāt, duḥkhaṃ vā parikṣapayya viharediti. kiṃ hi syādbho gautama, no hīdaṃ bho gautameti.

tatkiṃ manyase'gnivaiśyāyana, nanu tvamevaṃ sati duḥkhamālīno duḥkhamupagato duḥkhamadhyavasito duḥkham — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyasīti. kiṃ hi na syādbho gautama, evametadbho gautameti.

tadyathāpyagnivaiśyāyana puruṣaḥ sārārthikaḥ sāragaveṣī sāraparyeṣaṇāṃ caram̐stīkṣṇāṃ kuṭhārīmādāya vanaṃ praviśet. sa tatra paśyenmahāntaṃ kadalīskandhamṛjuṃ navamakukkuṭajātam. tamenaṃ mūle chindyāt, mūle chittvāgre chindyāt, agre chittvā patravartiṃ vinirbhujet. sa tatra patravartiṃ vinirbhujanphalgvapi nādhigacchet, kutaḥ sāram. evameva khalu tvamagnivaiśyāyana mayā svakasminvāde samanuyujyamānaḥ samanugāhyamānaḥ samanubhāṣyamāṇo riktastuccho'parāddhaḥ. bhāṣitā khalu punasta eṣāgnivaiśyāyana vaiśālyāṃ pariṣadi vāk — nāhaṃ taṃ paśyāmi śramaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā saṅghinaṃ gaṇinaṃ gaṇācāryamapyarhantaṃ samyaksambuddhaṃ pratijānānaṃ yo mayā vādena vādaṃ samārabdho na saṅkampeta na samprakampeta na sampravyatheta, yasya na kakṣābhyāṃ svedā mucyeran. sthūṇāṃ cedapyahamacetanāṃ vādena vādaṃ samārabheya, sāpi mayā vādena vādaṃ samārabdhā saṅkampeta samprakampeta sampravyatheta. kaḥ punarvādo manuṣyabhūtasyeti. tava khalu punaragnivaiśyāyanāpyekāni svedapṛṣatāni lalāṭānmuktānyuttarāsaṅgaṃ vinirbhidya bhūmau pratiṣṭhitāni. mama khalu punaragnivaiśyāyana nāstyetarhi kāye sveda iti. iti bhagavāṃstasyāṃ pariṣadi suvarṇavarṇaṃ kāyaṃ vyavārīt. evamukte satyako nirgranthaputrastūṣṇīmbhūtaḥ maṅkubhūtaḥ patitaskandho'dhomukhaḥ pradhyāyannapratibhāno nyaṣīdat.

atha khalu durmukho licchaviputraḥ satyakaṃ nirgranthaputraṃ tūṣṇīmbhūtaṃ maṅkubhūtaṃ patitaskandhamadhomukhaṃ pradhyāyantamapratibhānaṃ viditvā bhagavantametadavocat — upamā māṃ bhagavanpratibhātīti. pratibhātu tvāṃ durmukheti bhagavānavocat. tadyathāpi bhadanta grāmasya vā nigamasya vāvidūre puṣkariṇī. tatra syātkarkaṭakaḥ. atha khalu bhadanta sambahulāḥ kumārakā vā kumārikā vā tasmādgrāmādvā nigamādvā niṣkramya yena sā puṣkariṇī tenopasaṅkrāmeyuḥ, upasaṅkramya tāṃ puṣkariṇīmavagāhya taṃ karkaṭakamudakāduddhṛtya sthale pratiṣṭhāpayeyuḥ. yadyadeva hi sa bhadanta karkaṭako'lamabhinirnāmayettattadeva te kumārakā vā kumārikā vā kāṣṭhena vā śakalena vā sañchindyuḥ sambhañjyuḥ samparibhañjyuḥ. evaṃ hi sa bhadanta karkaṭakaḥ sarvairalaiḥ sañchinnaiḥ sambhagnaiḥ samparibhagnairabhavyastāṃ puṣkariṇīṃ punaravatarituṃ tadyathāpi pūrvam. evameva khalu bhadanta yāni satyakasya nirgranthaputrasya visūkāyitāni viṣevitāni vispanditāni tānyapi sarvāṇi bhagavatā sañchinnāni sambhagnāni samparibhagnāni, abhavyaścedānīṃ bhadanta satyako nirgranthaputraḥ punarbhagavantamupasaṅkramituṃ yadidaṃ vādābhiprāya iti. evamukte satyako nirgranthaputro durmukhaṃ licchaviputrametadavocat — āgamaya tvaṃ durmukha, āgamaya tvaṃ durmukha, na vayaṃ tvayā sārdhaṃ mantrayāmahe, iha vayaṃ bhavatā gautamena sārdhaṃ mantrayāmahe.

tiṣṭhatveṣā bho gautamāsmākaṃ caivānyeṣāṃ ca pṛthakśramaṇabrāhmaṇānāṃ vāk. vilāpaṃ vilapitaṃ manye. kiyatā ca nu khalu bhavato gautamasya śrāvakaḥ śāsanakaro bhavatyavavādapratikarastīrṇavicikitso vigatakathaṅkatho vaiśāradyaprāpto'parapratyayaḥ śāstuḥ śāsane viharatīti. ihāgnivaiśyāyana mama śrāvako yatkiñcidrūpamatītānāgatapratyutpannamadhyātmaṃ vā bahirdhā vaudārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaddūre'ntike vā, sarvaṃ rūpaṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmetyevametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyati, yā kācidvedanā (pūrvavat) yā kācitsaṃjñā (pūrvavat) ye kecitsaṃskārāḥ (pūrvavat) yatkiñcidvijñānamatītānāgatapratyutpannamadhyātmaṃ vā bahirdhā vaudārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaddūre'ntike vā, sarvaṃ vijñānaṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmetyevametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyati. etāvatā khalvagnivaiśyāyana mama śrāvakaḥ śāsanakaro bhavatyavavādapratikarastīrṇavicikitso vigatakathaṅkatho vaiśāradyaprāpto'parapratyayaḥ śāstuḥ śāsane viharatīti.

kiyatā punarbho gautama bhikṣurarhanbhavati kṣīṇāsrava uṣitavānkṛtakaraṇīyo'pahṛtabhāro'nuprāptasadarthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñayā vimukta iti. ihāgnivaiśyāyana bhikṣuryatkiñcidrūpamatītānāgatapratyutpannamadhyātmaṃ vā bahirdhā vaudārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaddūre'ntike vā, sarvaṃ rūpaṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmetyevametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvānupādāya vimukto bhavati, yā kācidvedanā (pūrvavat) yā kācitsaṃjñā (pūrvavat) ye kecitsaṃskārāḥ (pūrvavat) yatkiñcidvijñānamatītānāgatapratyutpannamadhyātmaṃ vā bahirdhā vaudārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaddūre'ntike vā, sarvaṃ vijñānaṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmetyevametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvānupādāya vimukto bhavati. etāvatā khalvagnivaiśyāyana bhikṣurarhanbhavati kṣīṇāsrava uṣitavānkṛtakaraṇīyo'pahṛtabhāro'nuprāptasadarthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñayā vimuktaḥ. evaṃ vimuktacittaḥ khalvagnivaiśyāyana bhikṣustribhirānuttaryaiḥ samanvāgato bhavati — darśanānuttaryeṇa, pratipadānuttaryeṇa, vimuktyānuttaryeṇa. evaṃ vimuktacittaḥ khalvagnivaiśyāyana bhikṣustathāgatameva satkaroti gurukaroti mānayati pūjayati — buddhaḥ sa bhagavānbodhāya dharmaṃ deśayati, dāntaḥ sa bhagavāndamathāya dharmaṃ deśayati, śāntaḥ sa bhagavāñśamathāya dharmaṃ deśayati, tīrṇaḥ sa bhagavāṃstaraṇāya dharmaṃ deśayati, parinirvṛtaḥ sa bhagavānparinirvāṇāya dharmaṃ deśayatīti.

evamukte satyako nirgranthaputro bhagavantametadavocat — vayameva bho gautama dhvaṃsinaḥ, vayaṃ pragalbhāḥ, ye vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ vādena vādamāsādayitavyamamaṃsmahi. syāddhi bho gautama hastinaṃ prabhinnamāsādya puruṣasya svastibhāvaḥ, na tveva bhavantaṃ gautamamāsādya syātpuruṣasya svastibhāvaḥ. syāddhi bho gautama prajvalitamagniskandhamāsādya puruṣasya svastibhāvaḥ, na tveva bhavantaṃ gautamamāsādya syātpuruṣasya svastibhāvaḥ. syāddhi bho gautamāśīviṣaṃ ghoraviṣamāsādya puruṣasya svastibhāvaḥ, na tveva bhavantaṃ gautamamāsādya syātpuruṣasya svastibhāvaḥ. vayameva bho gautama dhvaṃsinaḥ, vayaṃ pragalbhāḥ, ye vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ vādena vādamāsādayitavyamamaṃsmahi. adhivāsayatu me bhavāngautamaḥ śvastanāya bhaktaṃ sārdhaṃ bhikṣusaṅgheneti. adhyavāsayadbhagavāṃstūṣṇīmbhāvena.

atha khalu satyako nirgranthaputro bhagavato'dhivāsanaṃ viditvā tām̐llicchavīnāmantrayata — śṛṇvantu me bhavanto licchavayaḥ, śramaṇo me gautamo nimantritaḥ śvastanāya sārdhaṃ bhikṣusaṅghena. tena me'bhihareta yadasya pratirūpaṃ manyedhvamiti. atha khalu te licchavayastasyā rātryā atyayena satyakasya nirgranthaputrasya pañcamātrāṇi sthālīpākaśatāni bhaktābhihāramabhyahārṣuḥ. atha khalu nirgranthaputraḥ svaka ārāme praṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ sampādya bhagavate kālamārocayāmāsa — kālo bho gautama, niṣṭhitaṃ bhaktamiti. atha khalu bhagavānpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya yena satyakasya nirgranthaputrasyārāmastenopasamakramīt, upasaṅkramya prajñapta āsane nyaṣīdatsārdhaṃ bhikṣusaṅghena. atha khalu satyako nirgranthaputro buddhapramukhaṃ bhikṣusaṅghaṃ praṇītena khādanīyena bhojanīyena svahastātsantarpayāmāsa sampravārayāmāsa. atha khalu satyako nirgranthaputro bhagavati bhuktavatyavanītapātrapāṇāvanyatarannīcamāsanaṃ gṛhītvaikānte nyaṣīdat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu satyako nirgranthaputro bhagavantametadavocat — yadidaṃ bho gautama dāne puṇyaṃ ca puṇyamahī ca taddāyakānāṃ sukhāya bhavatviti. yatkhalvagnivaiśyāyana tādṛśaṃ dakṣiṇīyamāgamyāvītarāgamavītadveṣamavītamoham, taddāyakānāṃ bhaviṣyati. yatkhalvagnivaiśyāyana mādṛśaṃ dakṣiṇīyamāgamya vītarāgaṃ vītadveṣaṃ vītamoham, tattava bhaviṣyatīti.

kṣudrasatyakasūtraṃ niṣṭhitaṃ pañcamam..

← mn34 
mn 
 mn36 →
Search
buddhism/mn/mn35.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51