madhyamanikāyaḥ 41 - śāleyasūtram

evaṃ mayā śrutam — ekasmin samaye bhagavān kośaleṣu cārikāṃ caramāṇaḥ mahatā bhikṣusaṃghena sārdhaṃ śālāṃ nāma kośalānāṃ brāhmaṇagrāmam abhyavāsarat .

aśrauṣuḥ khalu śāleyāḥ brāhmaṇagṛhapatayaḥ — śramaṇaḥ khalu, bhoḥ, gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulāt pravrajitaḥ kośaleṣu cārikāṃ caramāṇaḥ mahatā bhikṣusaṃghena sārdhaṃ śālām anuprāptaḥ . taṃ khalu punaḥ bhavantaṃ gautamam evaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdaḥ abhyudgataḥ — iti api saḥ bhagavān arhan samyaksambuddhaḥ vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugataḥ lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddhaḥ bhagavān . saḥ imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ saśramaṇabrāhmaṇīṃ prajāṃ sadevamanuṣyāṃ svayam abhijñāya sākṣātkṛtya pravedayati . saḥ dharmaṃ deśayati ādikalyāṇaṃ madhyekalyāṇaṃ paryavasānakalyāṇaṃ sārthaṃ savyañjanam ; kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ prakāśayati . sādhu khalu punaḥ tathārūpāṇām arhatāṃ darśanaṃ bhavati iti .

atha khalu śāleyāḥ brāhmaṇagṛhapatayaḥ bhagavantam upasaṃcakramuḥ ; upasaṃkramya api ekake bhagavantam abhivādya ekānte nyaṣīdan ; api ekake bhagavatā sārdhaṃ samamodanta, saṃmodanīyāṃ kathāṃ smāraṇīyāṃ vyatisārya ekānte nyaṣīdan ; api ekake bhagavantam añjalinā praṇamya ekānte nyaṣīdan ; api ekake bhagavataḥ antike nāmagotraṃ śrāvayitvā ekānte nyaṣīdan ; api ekake tūṣṇīmbhūtāḥ ekānte nyaṣīdan . ekānte niṣaṇṇāḥ khalu śāleyāḥ brāhmaṇagṛhapatayaḥ bhagavantam etad avocan —

kaḥ nu khalu, bhoḥ gautama, hetuḥ, kaḥ pratyayaḥ, yena iha ekake sattvāḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt apāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ narakam upapadyante ? kaḥ punaḥ, bhoḥ gautama, hetuḥ, kaḥ pratyayaḥ, yena iha ekake sattvāḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt sugatiṃ svargaṃ lokam upapadyante iti ?

adharmacaryāviṣamacaryāhetuḥ khalu, gṛhapatayaḥ, evam iha ekake sattvāḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt apāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ narakam upapadyante . dharmacaryāsamacaryāhetuḥ khalu, gṛhapatayaḥ, evam iha ekake sattvāḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt sugatiṃ svargaṃ lokam upapadyante iti .

na khalu vayam asya bhavataḥ gautamasya saṃkṣiptena bhāṣitasya, vistāreṇa artham avibhaktasya, vistāreṇa artham ājānīmaḥ . sādhu naḥ bhavān gautamaḥ tathā dharmaṃ deśayatu, yathā vayam asya bhavataḥ gautamasya saṃkṣiptena bhāṣitasya, vistāreṇa artham avibhaktasya, vistāreṇa artham ājānīyāma iti .

tena hi, gṛhapatayaḥ, śṛṇuta, sādhu manasi kuruta, bhāṣiṣye iti .

evam, bhoḥ iti khalu śāleyāḥ brāhmaṇagṛhapatayaḥ bhagavataḥ pratyaśrauṣuḥ . bhagavān etad avocat —

trividhā khalu, gṛhapatayaḥ, kāyena adharmacaryāviṣamacaryā bhavati, caturvidhā vācā adharmacaryāviṣamacaryā bhavati, trividhā manasā adharmacaryāviṣamacaryā bhavati .

kathaṃ ca, gṛhapatayaḥ, trividhā kāyena adharmacaryāviṣamacaryā bhavati ? iha, gṛhapatayaḥ, ekakaḥ prāṇātipātī bhavati, raudraḥ lohitapāṇiḥ hataprahate niviṣṭaḥ adayāpannaḥ prāṇabhūteṣu .

adattādāyī khalu punaḥ bhavati . yat tat parasya paravittopakaraṇam, grāmagataṃ vā araṇyagataṃ vā, tad adattaṃ steyasaṃkhyātam ādātā bhavati .

kāmeṣu mithyācārī khalu punaḥ bhavati . yāḥ tāḥ mātṛrakṣitāḥ pitṛrakṣitāḥ mātāpitṛrakṣitāḥ bhrātṛrakṣitāḥ bhaginīrakṣitāḥ jñātirakṣitāḥ gotrarakṣitāḥ dharmarakṣitāḥ sasvāmikāḥ saparidaṇḍāḥ antamaśaḥ mālāguṇaparikṣiptāḥ api, tathārūpāsu cāritram āpattā bhavati . evaṃ khalu, gṛhapatayaḥ, trividhā kāyena adharmacaryāviṣamacaryā bhavati .

kathaṃ ca, gṛhapatayaḥ, caturvidhā vācā adharmacaryāviṣamacaryā bhavati ? iha, gṛhapatayaḥ, ekakaḥ mṛṣāvādī bhavati . sabhāgataḥ vā parṣadgataḥ vā, jñātimadhyagataḥ vā pūgamadhyagataḥ vā rājakulamadhyagataḥ vā, abhinītaḥ sākṣipṛṣṭaḥ — ehi ambho puruṣa, yaj jānāsi tad vadasva iti, saḥ ajānan vā āha jānāmi iti, jānan vā āha na jānāmi iti, apaśyan vā āha paśyāmi iti, paśyan vā āha na paśyāmi iti . iti ātmahetuḥ vā parahetuḥ vā āmiṣakiṃcitkahetuḥ vā saṃprajānan mṛṣā bhāṣitā bhavati .

piśunavācaḥ khalu punaḥ bhavati . itaḥ śrutvā amutra ākhyātā imeṣāṃ bhedāya, amutra vā śrutvā imeṣām ākhyātā amīṣāṃ bhedāya . iti samagrāṇāṃ vā bhettā, bhinnānāṃ vā anupradātā, vargārāmaḥ vargarataḥ varganandī vargakaraṇīṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati .

paruṣavācaḥ khalu punaḥ bhavati . yā sā vācā aṇḍakā karkaśā parakaṭukā parābhiṣañjanī krodhasāmantā asamādhyāvahā, tathārūpīṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati .

saṃbhinnapralāpī khalu punaḥ bhavati . akālavādī abhūtavādī anarthavādī adharmavādī avinayavādī . anidhānavatīṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati akālena anapadeśām aparyantavatīm anarthasaṃhitām . evaṃ khalu, gṛhapatayaḥ, caturvidhā vācā adharmacaryāviṣamacaryā bhavati .

kathaṃ ca, gṛhapatayaḥ, trividhā manasā adharmacaryāviṣamacaryā bhavati ? iha, gṛhapatayaḥ, ekakaḥ abhidhyāluḥ bhavati, yat tat parasya paravittopakaraṇaṃ tam abhidhyātā bhavati — aho vata yat parasya tat mama syāt iti .

vyāpannacittaḥ khalu punaḥ bhavati praduṣṭamanassaṃkalpaḥ — ime sattvāḥ hanyantāṃ vā vadhyantāṃ vā ucchidyantāṃ vā vinaśyantāṃ vā mā vā abhūvan iti .

mithyādṛṣṭikaḥ khalu punaḥ bhavati viparītadarśanaḥ — na asti dattaṃ na asti iṣṭaṃ na asti hutaṃ, na asti sukṛtaduṣkṛtānāṃ karmaṇāṃ phalaṃ vipākaḥ, na asti ayaṃ lokaḥ na asti paraḥ lokaḥ, na asti mātā na asti pitā, na santi sattvāḥ aupapātikāḥ, na santi loke śramaṇabrāhmaṇāḥ samyaggatāḥ samyakpratipannāḥ ye imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ svayam abhijñāya sākṣātkṛtya pravedayanti iti . evaṃ khalu, gṛhapatayaḥ, trividhā manasā adharmacaryāviṣamacaryā bhavati .

evam adharmacaryāviṣamacaryāhetuḥ khalu, gṛhapatayaḥ, evam iha ekake sattvāḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt apāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ narakam upapadyante .

trividhā khalu, gṛhapatayaḥ, kāyena dharmacaryāsamacaryā bhavati, caturvidhā vācā dharmacaryāsamacaryā bhavati, trividhā manasā dharmacaryāsamacaryā bhavati .

kathaṃ ca, gṛhapatayaḥ, trividhā kāyena dharmacaryāsamacaryā bhavati ? iha, gṛhapatayaḥ, ekakaḥ prāṇātipātaṃ prahāya prāṇātipātāt prativirataḥ bhavati, nihitadaṇḍaḥ nihitaśastraḥ lajjī dayāpannaḥ sarvaprāṇabhūtahitānukampī viharati .

adattādānaṃ prahāya adattādānāt prativirataḥ bhavati . yat tat parasya paravittopakaraṇam, grāmagataṃ vā araṇyagataṃ vā, tat na adattaṃ steyasaṃkhyātam ādātā bhavati .

kāmeṣu mithyācāraṃ prahāya kāmeṣu mithyācārāt prativirataḥ bhavati . yāḥ tāḥ mātṛrakṣitāḥ pitṛrakṣitāḥ mātāpitṛrakṣitāḥ bhrātṛrakṣitāḥ bhaginīrakṣitāḥ jñātirakṣitāḥ gotrarakṣitāḥ dharmarakṣitāḥ sasvāmikāḥ saparidaṇḍāḥ antamaśaḥ mālāguṇaparikṣiptāḥ api, tathārūpāsu na cāritram āpattā bhavati . evaṃ khalu, gṛhapatayaḥ, trividhā kāyena dharmacaryāsamacaryā bhavati .

kathaṃ ca, gṛhapatayaḥ, caturvidhā vācā dharmacaryāsamacaryā bhavati ? iha, gṛhapatayaḥ, ekakaḥ mṛṣāvādaṃ prahāya mṛṣāvādāt prativirataḥ bhavati . sabhāgataḥ vā parṣadgataḥ vā, jñātimadhyagataḥ vā pūgamadhyagataḥ vā rājakulamadhyagataḥ vā, abhinītaḥ sākṣipṛṣṭaḥ — ehi ambho puruṣa, yaj jānāsi tad vadasva iti, saḥ ajānan vā āha na jānāmi iti, jānan vā āha jānāmi iti, apaśyan vā āha na paśyāmi iti, paśyan vā āha paśyāmi iti . iti ātmahetuḥ vā parahetuḥ vā āmiṣakiṃcitkahetuḥ vā na saṃprajānan mṛṣā bhāṣitā bhavati .

piśunāṃ vācaṃ prahāya piśunāyāḥ vācaḥ prativirataḥ bhavati, itaḥ śrutvā na amutra ākhyātā imeṣāṃ bhedāya, amutra vā śrutvā na imeṣām ākhyātā amīṣāṃ bhedāya . iti bhinnānāṃ vā saṃdhātā, sahitānāṃ vā anupradātā, samagrārāmaḥ samagrarataḥ samagranandī samagrakaraṇīṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati .

paruṣāṃ vācaṃ prahāya paruṣāyāḥ vācaḥ prativirataḥ bhavati . yā sā vācā nelā karṇasukhā premanīyā hṛdayaṃgamā paurī bahujanakāntā bahujanamanojñā — tathārūpīṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati .

saṃbhinnapralāpaṃ prahāya saṃbhinnapralāpāt prativirataḥ bhavati . kālavādī abhūtavādī arthavādī dharmavādī vinayavādī nidhānavatīṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati kālena sāpadeśāṃ paryantavatīm arthasaṃhitām . evaṃ khalu, gṛhapatayaḥ, caturvidhā vācā dharmacaryāsamacaryā bhavati .

kathaṃ ca, gṛhapatayaḥ, trividhā manasā dharmacaryāsamacaryā bhavati ? iha, gṛhapatayaḥ, ekakaḥ anabhidhyāluḥ bhavati, yat tat parasya paravittopakaraṇaṃ tat na abhidhyātā bhavati — aho vata yat parasya tat mama syāt iti .

avyāpannacittaḥ khalu punaḥ bhavati apraduṣṭamanassaṃkalpaḥ — ime sattvāḥ avairāḥ avyābādhāḥ anīghāḥ sukhinaḥ ātmānaṃ pariharantu iti .

samyagdṛṣṭikaḥ khalu punaḥ bhavati aviparītadarśanaḥ — asti dattaṃ asti iṣṭaṃ asti hutaṃ, asti sukṛtaduṣkṛtānāṃ karmaṇāṃ phalaṃ vipākaḥ, asti ayaṃ lokaḥ asti paraḥ lokaḥ, asti mātā asti pitā, santi sattvāḥ aupapātikāḥ, santi loke śramaṇabrāhmaṇāḥ samyaggatāḥ samyakpratipannāḥ ye imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ svayam abhijñāya sākṣātkṛtya pravedayanti iti . evaṃ khalu, gṛhapatayaḥ, trividhā manasā dharmacaryāsamacaryā bhavati .

evaṃ dharmacaryāsamacaryāhetuḥ khalu, gṛhapatayaḥ, evam iha ekake sattvāḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt sugatiṃ svargaṃ lokam upapadyante .

ākāṅkṣeta cet, gṛhapatayaḥ, dharmacārī samacārī — aho vata ahaṃ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt kṣatriyamahāśālānāṃ sahāyatām upapadyeya iti ; sthānaṃ khalu punar etad vidyate, yat saḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt kṣatriyamahāśālānāṃ sahāyatām upapadyeta . tat kasya hetoḥ ? tathā hi saḥ dharmacārī samacārī .

ākāṅkṣeta cet, gṛhapatayaḥ, dharmacārī samacārī — aho vata ahaṃ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt brāhmaṇamahāśālānāṃ … gṛhapatimahāśālānāṃ sahāyatām upapadyeya iti ; sthānaṃ khalu punar etad vidyate, yat saḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt gṛhapatimahāśālānāṃ sahāyatām upapadyeta . tat kasya hetoḥ ? tathā hi saḥ dharmacārī samacārī . ākāṅkṣeta cet, gṛhapatayaḥ, dharmacārī samacārī — aho vata ahaṃ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt cāturmahārājikānāṃ devānāṃ sahāyatām upapadyeya iti ; sthānaṃ khalu punar etad vidyate, yat saḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt cāturmahārājikānāṃ devānāṃ sahāyatām upapadyeta . tat kasya hetoḥ ? tathā hi saḥ dharmacārī samacārī . ākāṅkṣeta cet, gṛhapatayaḥ, dharmacārī samacārī — aho vata ahaṃ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt trāyastriṃśānāṃ devānāṃ … yāmānāṃ devānāṃ … tuṣitānāṃ devānāṃ … nirmāṇaratīnāṃ devānāṃ … paranirmitavaśavartīnāṃ devānāṃ … brahmakāyikānāṃ devānāṃ sahāyatām upapadyeya iti ; sthānaṃ khalu punar etad vidyate, yat saḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt brahmakāyikānāṃ devānāṃ sahāyatām upapadyeta . tat kasya hetoḥ ? tathā hi saḥ dharmacārī samacārī . ākāṅkṣeta cet, gṛhapatayaḥ, dharmacārī samacārī — aho vata ahaṃ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt ābhānāṃ devānāṃ sahāyatām upapadyeya iti ; sthānaṃ khalu punar etad vidyate, yat saḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt ābhānāṃ devānāṃ sahāyatām upapadyeta . tat kasya hetoḥ ? tathā hi saḥ dharmacārī samacārī . ākāṅkṣeta cet, gṛhapatayaḥ, dharmacārī samacārī — aho vata ahaṃ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt parīttābhānāṃ devānāṃ … apramāṇābhānāṃ devānāṃ … ābhāsvarāṇāṃ devānāṃ … parīttaśubhānāṃ devānāṃ … apramāṇaśubhānāṃ devānāṃ … śubhakṛtsnānāṃ devānāṃ … bṛhatphalānāṃ devānāṃ … avṛhānāṃ devānāṃ … atapānāṃ devānāṃ … sudṛśānāṃ devānāṃ … sudarśanānāṃ devānāṃ … akaniṣṭhānāṃ devānāṃ … ākāśānantyāyatanopagānāṃ devānāṃ … vijñānānantyāyatanopagānāṃ devānāṃ … ākiṃcanyāyatanopagānāṃ devānāṃ … naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagānāṃ devānāṃ sahāyatām upapadyeya iti ; sthānaṃ khalu punar etad vidyate, yat saḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagānāṃ devānāṃ sahāyatām upapadyeta . tat kasya hetoḥ ? tathā hi saḥ dharmacārī samacārī .

ākāṅkṣeta cet, gṛhapatayaḥ, dharmacārī samacārī — aho vata aham āsravāṇāṃ kṣayāt anāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭe eva dharme svayam abhijñāya sākṣātkṛtya upasaṃpadya vihareyam iti ; sthānaṃ khalu punar etad vidyate, yat saḥ āsravāṇāṃ kṣayāt anāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭe eva dharme svayam abhijñāya sākṣātkṛtya upasaṃpadya vihareta . tat kasya hetoḥ ? tathā hi saḥ dharmacārī samacārī iti .

evaṃ ukte, śāleyāḥ brāhmaṇagṛhapatayaḥ bhagavantam etad avocan — atikrāntam, bhoḥ gautama, atikrāntam, bhoḥ gautama . tadyathā api, bhoḥ gautama, nyubjitaṃ vā udubjet, pracchannaṃ vā vivṛṇuyāt, mūḍhāya vā mārgam ācakṣīta, andhakāre vā tailapradyotaṃ dhārayet — cakṣuṣmantaḥ rūpāṇi drakṣyanti iti ; evam eva bhavatā gautamena anekaparyāyena dharmaḥ prakāśitaḥ . ete vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ śaraṇaṃ gacchāmaḥ dharmaṃ ca bhikṣusaṃghaṃ ca . upāsakān naḥ bhavān gautamaḥ dhārayatu adyaprabhṛti prāṇopetān śaraṇaṃ gatān iti .

śāleyasūtraṃ niṣṭhitaṃ prathamam .