MN60 apraśnakasūtram
Summary: The Buddha delivers the incontrovertible teaching to skeptical householders, employing a pragmatic philosophical wager to refute nihilistic, amoral, and fatalistic worldviews. He demonstrates that upholding moral virtue and Right View (samyagdṛṣṭi) is inherently rational and advantageous under any outcome, securing honor and blamelessness in this present life while protecting the practitioner against potential future ruin.
मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे गृहपतिवर्गेऽप्रश्नकसूत्रं दशमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्कोसलेषु चारिकां चरन्महता भिक्षुसङ्घेन सार्धं येन शाला नाम कोसलानां ब्राह्मणग्रामस्तदवासरत्। अश्रौषुः खलु शालेयका ब्राह्मणगृहपतयः — श्रमणः खलु भो गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात्प्रव्रजितः कोसलेषु चारिकां चरन्महता भिक्षुसङ्घेन सार्धं शालामनुप्राप्तः। तं खलु पुनर्भवन्तं गौतममेवं कल्याणः कीर्तिशब्दोऽभ्युद्गतः — इति हि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति। स इमं लोकं सदेवकं समारकं सब्रह्मकं सश्रमणब्राह्मणीं प्रजां सदेवमनुष्यां स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयति। स धर्मं देशयत्यादिकल्याणं मध्यकल्याणं पर्यवसानकल्याणं सार्थं सव्यञ्जनं, केवलपरिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं प्रकाशयति। साधु खलु पुनस्तथारूपाणामर्हतां दर्शनं भवतीति। अथ खलु शालेयका ब्राह्मणगृहपतयो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमिषुः। उपसंक्रम्याप्येके भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यसदन्। अप्येके भगवता सार्धं सममोदिषत, संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यसदन्। अप्येके येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणमय्यैकान्ते न्यसदन्। अप्येके भगवतोऽन्तिके नामगोत्रं श्रावयित्वैकान्ते न्यसदन्। अप्येके तूष्णींभूता एकान्ते न्यसदन्।
एकान्ते निषण्णान्खलु शालेयकान्ब्राह्मणगृहपतीन्भगवानेतदवोचत् — अस्ति पुनर्वो गृहपतयः कश्चिन्मनोज्ञः शास्ता यस्मिन्व आकारवती श्रद्धा प्रतिलब्धेति? नास्ति खलु नो भदन्त कश्चिन्मनोज्ञः शास्ता यस्मिन्न आकारवती श्रद्धा प्रतिलब्धेति। मनोज्ञं युष्माभिर्गृहपतयः शास्तारमलभमानैरयमप्रश्नको धर्मः समादाय वर्तितव्यः। अप्रश्नको हि गृहपतयो धर्मः समाप्तः समात्तः, स वो भविष्यति दीर्घरात्रं हिताय सुखाय। कतमश्च गृहपतयोऽपन्नको धर्मः?
सन्ति गृहपतय एके श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — नास्ति दत्तं, नास्तीष्टं, नास्ति हुतं, नास्ति सुकृतदुष्कृतानां कर्मणां फलं विपाको, नास्त्ययं लोको, नास्ति परो लोको, नास्ति माता, नास्ति पिता, न सन्ति सत्त्वा औपपातिका, न सन्ति लोके श्रमणब्राह्मणाः सम्यग्गताः सम्यक्प्रतिपन्ना ये इमं च लोकं परं च लोकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयन्तीति। तेषामेव खलु गृहपतयः श्रमणब्राह्मणानामेके श्रमणब्राह्मणा ऋजुविप्रत्यनीकवादाः। त एवमाहुः — अस्ति दत्तमस्तीष्टमस्ति हुतमस्ति सुकृतदुष्कृतानां कर्मणां फलं विपाकोऽस्त्ययं लोकोऽस्ति परो लोकोऽस्ति मातास्ति पिता, सन्ति सत्त्वा औपपातिकाः, सन्ति लोके श्रमणब्राह्मणाः सम्यग्गताः सम्यक्प्रतिपन्ना ये इमं च लोकं परं च लोकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयन्तीति। तत्किं मन्यध्वे गृहपतयः — नन्विमे श्रमणब्राह्मणा अन्योन्यस्यर्जुविप्रत्यनीकवादा इति? एवं भदन्त।
तत्र गृहपतयो ये ते श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — नास्ति दत्तं, नास्तीष्टं (पूर्ववत्) ये इमं च लोकं परं च लोकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयन्तीति — तेषामेतत्प्रतिकाङ्क्ष्यम् — यदिदं कायसुचरितं वाक्सुचरितं मनःसुचरितम् — इमांस्त्रीन्कुशलान्धर्मानभिनिवर्ज्य यदिदं कायदुश्चरितं वाग्दुश्चरितं मनोदुश्चरितम् — इमांस्त्रीनकुशलान्धर्मान्समादाय वर्तिष्यन्ते। तत्कस्य हेतोः? न हि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः पश्यन्त्यकुशलानां धर्माणामादीनवमवकारं संक्लेशं, कुशलानां धर्माणां नैष्क्रम्य आनुशंसं व्यवदानपक्षम्। सन्तमेव खलु पुनः परं लोकं नास्ति परो लोक इत्यस्य दृष्टिर्भवति, सास्य भवति मिथ्यादृष्टिः। सन्तमेव खलु पुनः परं लोकं नास्ति परो लोक इति संकल्पयति, सोऽस्य भवति मिथ्यासंकल्पः। सन्तमेव खलु पुनः परं लोकं नास्ति परो लोक इति वाचं भाषते, सास्य भवति मिथ्यावाक्। सन्तमेव खलु पुनः परं लोकं नास्ति परो लोक इत्याह, ये तेऽर्हन्तः परलोकविदस्तेषामयं प्रत्यनीकं करोति। सन्तमेव खलु पुनः परं लोकं नास्ति परो लोक इति परं संज्ञापयति, सास्य भवत्यसद्धर्मसंज्ञप्तिः। तया च पुनरसद्धर्मसंज्ञप्त्यात्मानमुत्कर्षति, परं गर्हयति। इति पूर्वमेव खलु पुनरस्य सौशील्यं प्रहीणं भवति, दौःशील्यं प्रत्युपस्थितम् — इयं च मिथ्यादृष्टिर्मिथ्यासंकल्पो मिथ्यावागार्याणां प्रत्यनीकतासद्धर्मसंज्ञप्तिरात्मोत्कर्षणा परगर्हणा। एवमस्येमेऽनेके पापका अकुशला धर्माः सम्भवन्ति मिथ्यादृष्टिप्रत्ययात्।
तत्र गृहपतयो विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — सचेत्खलु नास्ति परो लोक एवमयं भवान्पुरुषपुद्गलः कायस्य भेदात्स्वस्तिमात्मानं करिष्यति, सचेत्खल्वस्ति परो लोक एवमयं भवान्पुरुषपुद्गलः कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपत्स्यते। कामं खलु पुनर्गा भूत्परो लोको, भवत्वेषां भवतां श्रमणब्राह्मणानां सत्यं वचनम्, अथ च पुनरयं भवान्पुरुषपुद्गलो दृष्ट एव धर्मे विज्ञानां गर्ह्यः — दुःशीलः पुरुषपुद्गलो मिथ्यादृष्टिर्नास्तिकवाद इति। सचेत्खल्वस्त्येव परो लोक एवमस्य भवतः पुरुषपुद्गलस्योभयत्र कलिग्रहः — यच्च दृष्ट एव धर्मे विज्ञानां गर्ह्यो, यच्च कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपत्स्यते। एवमस्यायमप्रश्नको धर्मो दुःसमाप्तः समात्त एकांशं स्फुरित्वा तिष्ठति, रिणक्ति कुशलं स्थानम्।
तत्र गृहपतयो ये ते श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — अस्ति दत्तं (पूर्ववत्) ये इमं च लोकं परं च लोकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयन्तीति — तेषामेतत्प्रतिकाङ्क्ष्यम् — यदिदं कायदुश्चरितं वाग्दुश्चरितं मनोदुश्चरितम् — इमांस्त्रीनकुशलान्धर्मानभिनिवर्ज्य यदिदं कायसुचरितं वाक्सुचरितं मनःसुचरितम् — इमांस्त्रीन्कुशलान्धर्मान्समादाय वर्तिष्यन्ते। तत्कस्य हेतोः? पश्यन्ति हि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा अकुशलानां धर्माणामादीनवमवकारं संक्लेशं, कुशलानां धर्माणां नैष्क्रम्य आनुशंसं व्यवदानपक्षम्। सन्तमेव खलु पुनः परं लोकमस्ति परो लोक इत्यस्य दृष्टिर्भवति, सास्य भवति सम्यग्दृष्टिः। सन्तमेव खलु पुनः परं लोकमस्ति परो लोक इति संकल्पयति, सोऽस्य भवति सम्यक्संकल्पः। सन्तमेव खलु पुनः परं लोकमस्ति परो लोक इति वाचं भाषते, सास्य भवति सम्यग्वाक्। सन्तमेव खलु पुनः परं लोकमस्ति परो लोक इत्याह, ये तेऽर्हन्तः परलोकविदस्तेषामयं न प्रत्यनीकं करोति। सन्तमेव खलु पुनः परं लोकमस्ति परो लोक इति परं संज्ञापयति, सास्य भवति सद्धर्मसंज्ञप्तिः। तया च पुनः सद्धर्मसंज्ञप्त्या नैवात्मानमुत्कर्षति, न परं गर्हयति। इति पूर्वमेव खलु पुनरस्य दौःशील्यं प्रहीणं भवति, सौशील्यं प्रत्युपस्थितम् — इयं च सम्यग्दृष्टिः सम्यक्संकल्पः सम्यग्वागार्याणामप्रत्यनीकता सद्धर्मसंज्ञप्तिरनात्मोत्कर्षणापरगर्हणा। एवमस्येमेऽनेके कुशला धर्माः सम्भवन्ति सम्यग्दृष्टिप्रत्ययात्।
तत्र गृहपतयो विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — सचेत्खल्वस्ति परो लोक एवमयं भवान्पुरुषपुद्गलः कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपत्स्यते। कामं खलु पुनर्गा भूत्परो लोको, भवत्वेषां भवतां श्रमणब्राह्मणानां सत्यं वचनम्, अथ च पुनरयं भवान्पुरुषपुद्गलो दृष्ट एव धर्मे विज्ञानां प्रशंस्यः — शीलवान्पुरुषपुद्गलः सम्यग्दृष्टिरास्तिकवाद इति। सचेत्खल्वस्त्येव परो लोक एवमस्य भवतः पुरुषपुद्गलस्योभयत्र कृतग्रहः — यच्च दृष्ट एव धर्मे विज्ञानां प्रशंस्यो, यच्च कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपत्स्यते। एवमस्यायमप्रश्नको धर्मः सुसमाप्तः समात्त उभयांशं स्फुरित्वा तिष्ठति, रिणक्त्यकुशलं स्थानम्।
सन्ति गृहपतय एके श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — कुर्वतः कारयतः, छिन्दतश्छेदयतः, पचतः पाचयतः, शोचतः शोचयतः, क्लाम्यतः क्लमयतः, स्पन्दमानस्य स्पन्दयतः, प्राणमतिपातयतोऽदत्तमाददानस्य, सन्धिं छिन्दतो, निर्लोपं हरत, ऐकागारिकं कुर्वतः, परिपन्थे तिष्ठतः, परदारान्गच्छतो, मृषा भणतः, कुर्वतो न क्रियते पापम्। क्षुरपर्यन्तेन चेदपि चक्रेण योऽस्याः पृथिव्याः प्राणिन एकं मांसखलमेकं मांसपुञ्जं कुर्यान्नास्ति ततोनिदानं पापं, नास्ति पापस्यागमः। दक्षिणं चेदपि गङ्गायास्तीरं गच्छेद्धनन्घातयँश्छिन्दञ्छेदयन्पचन्पाचयन्नास्ति ततोनिदानं पापं, नास्ति पापस्यागमः। उत्तरं चेदपि गङ्गायास्तीरं गच्छेद्ददद्दापयन्यजन्याजयन्नास्ति ततोनिदानं पुण्यं, नास्ति पुण्यस्यागमः। दानेन दमेन संयमेन सत्यवचनेन नास्ति पुण्यं, नास्ति पुण्यस्यागम इति। तेषामेव खलु गृहपतयः श्रमणब्राह्मणानामेके श्रमणब्राह्मणा ऋजुविप्रत्यनीकवादास्त एवमाहुः — कुर्वतः कारयतः, छिन्दतश्छेदयतः, पचतः पाचयतः, शोचतः शोचयतः, क्लाम्यतः क्लमयतः, स्पन्दमानस्य स्पन्दयतः, प्राणमतिपातयतोऽदत्तमाददानस्य, सन्धिं छिन्दतो, निर्लोपं हरत, ऐकागारिकं कुर्वतः, परिपन्थे तिष्ठतः, परदारान्गच्छतो, मृषा भणतः, कुर्वतः क्रियते पापम्। क्षुरपर्यन्तेन चेदपि चक्रेण योऽस्याः पृथिव्याः प्राणिन एकं मांसखलमेकं मांसपुञ्जं कुर्यादस्ति ततोनिदानं पापमस्ति पापस्यागमः। दक्षिणं चेदपि गङ्गायास्तीरं गच्छेद्धनन्घातयँश्छिन्दञ्छेदयन्पचन्पाचयन्नस्ति ततोनिदानं पापमस्ति पापस्यागमः। उत्तरं चेदपि गङ्गायास्तीरं गच्छेद्ददद्दापयन्यजन्याजयन्नस्ति ततोनिदानं पुण्यमस्ति पुण्यस्यागमः। दानेन दमेन संयमेन सत्यवचनेनास्ति पुण्यमस्ति पुण्यस्यागम इति। तत्किं मन्यध्वे गृहपतयो नन्विमे श्रमणब्राह्मणा अन्योन्यस्यर्जुविप्रत्यनीकवादा इति? एवं भदन्त।
तत्र गृहपतयो ये ते श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — कुर्वतः कारयतः, छिन्दतश्छेदयतः, पचतः पाचयतः, शोचतः शोचयतः, क्लाम्यतः क्लमयतः, स्पन्दमानस्य स्पन्दयतः, प्राणमतिपातयतोऽदत्तमाददानस्य, सन्धिं छिन्दतो, निर्लोपं हरत, ऐकागारिकं कुर्वतः, परिपन्थे तिष्ठतः, परदारान्गच्छतो, मृषा भणतः, कुर्वतो न क्रियते पापम्। क्षुरपर्यन्तेन चेदपि चक्रेण योऽस्याः पृथिव्याः प्राणिन एकं मांसखलमेकं मांसपुञ्जं कुर्यान्नास्ति ततोनिदानं पापं, नास्ति पापस्यागमः। दक्षिणं चेदपि गङ्गायास्तीरं गच्छेद्धनन्घातयन् (पूर्ववत्) दानेन दमेन संयमेन सत्यवचनेन नास्ति पुण्यं, नास्ति पुण्यस्यागम इति — तेषामेतत्प्रतिकाङ्क्ष्यम् — यदिदं कायसुचरितं वाक्सुचरितं मनःसुचरितम् — इमांस्त्रीन्कुशलान्धर्मानभिनिवर्ज्य यदिदं कायदुश्चरितं वाग्दुश्चरितं मनोदुश्चरितम् — इमांस्त्रीनकुशलान्धर्मान्समादाय वर्तिष्यन्ते। तत्कस्य हेतोः? न हि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः पश्यन्त्यकुशलानां धर्माणामादीनवमवकारं संक्लेशं, कुशलानां धर्माणां नैष्क्रम्य आनुशंसं व्यवदानपक्षम्। सतीमेव खलु पुनः क्रियां नास्ति क्रियेत्यस्य दृष्टिर्भवति, सास्य भवति मिथ्यादृष्टिः। सतीमेव खलु पुनः क्रियां नास्ति क्रियेति संकल्पयति, सोऽस्य भवति मिथ्यासंकल्पः। सतीमेव खलु पुनः क्रियां नास्ति क्रियेति वाचं भाषते, सास्य भवति मिथ्यावाक्। सतीमेव खलु पुनः क्रियां नास्ति क्रियेत्याह, ये तेऽर्हन्तः क्रियावादास्तेषामयं प्रत्यनीकं करोति। सतीमेव खलु पुनः क्रियां नास्ति क्रियेति परं संज्ञापयति, सास्य भवत्यसद्धर्मसंज्ञप्तिः। तया च पुनरसद्धर्मसंज्ञप्त्यात्मानमुत्कर्षति, परं गर्हयति। इति पूर्वमेव खलु पुनरस्य सौशील्यं प्रहीणं भवति, दौःशील्यं प्रत्युपस्थितम् — इयं च मिथ्यादृष्टिर्मिथ्यासंकल्पो मिथ्यावागार्याणां प्रत्यनीकतासद्धर्मसंज्ञप्तिरात्मोत्कर्षणा परगर्हणा। एवमस्येमेऽनेके पापका अकुशला धर्माः सम्भवन्ति मिथ्यादृष्टिप्रत्ययात्।
तत्र गृहपतयो विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — सचेत्खलु नास्ति क्रियैवमयं भवान्पुरुषपुद्गलः कायस्य भेदात्स्वस्तिमात्मानं करिष्यति, सचेत्खल्वस्ति क्रियैवमयं भवान्पुरुषपुद्गलः कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपत्स्यते। कामं खलु पुनर्गा भूत्क्रिया, भवत्वेषां भवतां श्रमणब्राह्मणानां सत्यं वचनम्, अथ च पुनरयं भवान्पुरुषपुद्गलो दृष्ट एव धर्मे विज्ञानां गर्ह्यः — दुःशीलः पुरुषपुद्गलो मिथ्यादृष्टिरक्रियावाद इति। सचेत्खल्वस्त्येव क्रियैवमस्य भवतः पुरुषपुद्गलस्योभयत्र कलिग्रहः — यच्च दृष्ट एव धर्मे विज्ञानां गर्ह्यो, यच्च कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपत्स्यते। एवमस्यायमप्रश्नको धर्मो दुःसमाप्तः समात्त एकांशं स्फुरित्वा तिष्ठति, रिणक्ति कुशलं स्थानम्।
तत्र गृहपतयो ये ते श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — कुर्वतः कारयतः, छिन्दतश्छेदयतः, पचतः पाचयतः, शोचतः शोचयतः, क्लाम्यतः क्लमयतः, स्पन्दमानस्य स्पन्दयतः, प्राणमतिपातयतोऽदत्तमाददानस्य, सन्धिं छिन्दतो, निर्लोपं हरत, ऐकागारिकं कुर्वतः, परिपन्थे तिष्ठतः, परदारान्गच्छतो, मृषा भणतः, कुर्वतः क्रियते पापम्। क्षुरपर्यन्तेन चेदपि चक्रेण योऽस्याः पृथिव्याः प्राणिन एकं मांसखलमेकं मांसपुञ्जं कुर्यादस्ति ततोनिदानं पापमस्ति पापस्यागमः। दक्षिणं चेदपि गङ्गायास्तीरं गच्छेद्धनन्घातयँश्छिन्दञ्छेदयन्पचन्पाचयन्नस्ति ततोनिदानं पापमस्ति पापस्यागमः। उत्तरं चेदपि गङ्गायास्तीरं गच्छेद्ददद्दापयन्यजन्याजयन्नस्ति ततोनिदानं पुण्यमस्ति पुण्यस्यागमः। दानेन दमेन संयमेन सत्यवचनेनास्ति पुण्यमस्ति पुण्यस्यागम इति — तेषामेतत्प्रतिकाङ्क्ष्यम् — यदिदं कायदुश्चरितं वाग्दुश्चरितं मनोदुश्चरितम् — इमांस्त्रीनकुशलान्धर्मानभिनिवर्ज्य यदिदं कायसुचरितं वाक्सुचरितं मनःसुचरितम् — इमांस्त्रीन्कुशलान्धर्मान्समादाय वर्तिष्यन्ते। तत्कस्य हेतोः? पश्यन्ति हि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा अकुशलानां धर्माणामादीनवमवकारं संक्लेशं, कुशलानां धर्माणां नैष्क्रम्य आनुशंसं व्यवदानपक्षम्। सतीमेव खलु पुनः क्रiyamस्ति क्रियेत्यस्य दृष्टिर्भवति, सास्य भवति सम्यग्दृष्टिः। सतीमेव खलु पुनः क्रियां अस्ति क्रियेति संकल्पयति, सोऽस्य भवति सम्यक्संकल्पः। सतीमेव खलु पुनः क्रियामस्ति क्रियेति वाचं भाषते, सास्य भवति सम्यग्वाक्। सतीमेव खलु पुनः क्रियामस्ति क्रियेत्याह, ये तेऽर्हन्तः क्रियावादास्तेषामयं न प्रत्यनीकं करोति। सतीमेव खलु पुनः क्रियामस्ति क्रियेति परं संज्ञापयति, सास्य भवति सद्धर्मसंज्ञप्तिः। तया च पुनः सद्धर्मसंज्ञप्त्या नैवात्मानमुत्कर्षति, न परं गर्हयति। इति पूर्वमेव खलु पुनरस्य दौःशील्यं प्रहीणं भवति, सौशील्यं प्रत्युपस्थितम् — इयं च सम्यग्दृष्टिः सम्यक्संकल्पः सम्यग्वागार्याणामप्रत्यनीकता सद्धर्मसंज्ञप्तिरनात्मोत्कर्षणापरगर्हणा। एवमस्येमेऽनेके कुशला धर्माः सम्भवन्ति सम्यग्दृष्टिप्रत्ययात्।
तत्र गृहपतयो विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — सचेत्खल्वस्ति क्रियैवमयं भवान्पुरुषपुद्गलः कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपत्स्यते। कामं खलु पुनर्गा भूत्क्रिया, भवत्वेषां भवतां श्रमणब्राह्मणानां सत्यं वचनम्, अथ च पुनरयं भवान्पुरुषपुद्गलो दृष्ट एव धर्मे विज्ञानां प्रशंस्यः — शीलवान्पुरुषपुद्गलः सम्यग्दृष्टिः क्रियावाद इति। सचेत्खल्वस्त्येव क्रियैवमस्य भवतः पुरुषपुद्गलस्योभयत्र कृतग्रहः — यच्च दृष्ट एव धर्मे विज्ञानां प्रशंस्यो, यच्च कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपत्स्यते। एवमस्यायमप्रश्नको धर्मः सुसमाप्तः समात्त उभयांशं स्फुरित्वा तिष्ठति, रिणक्त्यकुशलं स्थानम्।
सन्ति गृहपतय एके श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — नास्ति हेतुर्नास्ति प्रत्ययः सत्त्वानां संक्लेशाय, अहेतवोऽप्रत्ययाः सत्त्वाः संक्लिश्यन्ते। नास्ति हेतुर्नास्ति प्रत्ययः सत्त्वानां विशुद्धये, अहेतवोऽप्रत्ययाः सत्त्वा विशुध्यन्ति। नास्ति बलं, नास्ति वीर्यं, नास्ति पुरुषस्थाम, नास्ति पुरुषपराक्रमः, सर्वे सत्त्वाः सर्वे प्राणाः सर्वे भूताः सर्वे जीवा अवशा अबला अवीर्या नियतिसङ्गतिभावपरिणताः षट्स्वेवाभिजातिषु सुखदुःखं प्रतिसंवेदयन्त इति। तेषामेव खलु गृहपतयः श्रमणब्राह्मणानामेके श्रमणब्राह्मणा ऋजुविप्रत्यनीकवादाः। त एवमाहुः — अस्ति हेतुरस्ति प्रत्ययः सत्त्वानां संक्लेशाय, सहेतवः सप्रत्ययाः सत्त्वाः संक्लिश्यन्ते। अस्ति हेतुरस्ति प्रत्ययः सत्त्वानां विशुद्धये, सहेतवः सप्रत्ययाः सत्त्वा विशुध्यन्ति। अस्ति बलमस्ति वीर्यमस्ति पुरुषस्थामास्ति पुरुषपराक्रमो, न सर्वे सत्त्वाः सर्वे प्राणाः सर्वे भूताः सर्वे जीवा अवशा अबला अवीर्या नियतिसङ्गतिभावपरिणताः षट्स्वेवाभिजातिषु सुखदुःखं प्रतिसंवेदयन्त इति। तत्किं मन्यध्वे गृहपतयो नन्विमे श्रमणब्राह्मणा अन्योन्यस्यर्जुविप्रत्यनीकवादा इति? एवं भदन्त।
तत्र गृहपतयो ये ते श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — नास्ति हेतुर्नास्ति प्रत्ययः सत्त्वानां संक्लेशाय, अहेतवोऽप्रत्ययाः सत्त्वाः संक्लिश्यन्ते। नास्ति हेतुर्नास्ति प्रत्ययः सत्त्वानां विशुद्धये, अहेतवोऽप्रत्ययाः सत्त्वा विशुध्यन्ति। नास्ति बलं, नास्ति वीर्यं, नास्ति पुरुषस्थाम, नास्ति पुरुषपराक्रमः, सर्वे सत्त्वाः सर्वे प्राणाः सर्वे भूताः सर्वे जीवा अवशा अबला अवीर्या नियतिसङ्गतिभावपरिणताः षट्स्वेवाभिजातिषु सुखदुःखं प्रतिसंवेदयन्त इति — तेषामेतत्प्रतिकाङ्क्ष्यम् — यदिदं कायसुचरितं वाक्सुचरितं मनःसुचरितम् — इमांस्त्रीन्कुशलान्धर्मानभिनिवर्ज्य यदिदं कायदुश्चरितं वाग्दुश्चरितं मनोदुश्चरितम् — इमांस्त्रीनकुशलान्धर्मान्समादाय वर्तिष्यन्ते। तत्कस्य हेतोः? न हि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः पश्यन्त्यकुशलानां धर्माणामादीनवमवकारं संक्लेशं, कुशलानां धर्माणां नैष्क्रम्य आनुशंसं व्यवदानपक्षम्। सन्तमेव खलु पुनर्हेतुं नास्ति हेतुरित्यस्य दृष्टिर्भवति, सास्य भवति मिथ्यादृष्टिः। सन्तमेव खलु पुनर्हेतुं नास्ति हेतुरिति संकल्पयति, सोऽस्य भवति मिथ्यासंकल्पः। सन्तमेव खलु पुनर्हेतुं नास्ति हेतुरिति वाचं भाषते, सास्य भवति मिथ्यावाक्। सन्तमेव खलु पुनर्हेतुं नास्ति हेतुरित्याह, ये तेऽर्हन्तो हेतुवादास्तेषामयं प्रत्यनीकं करोति। सन्तमेव खलु पुनर्हेतुं नास्ति हेतुरिति परं संज्ञापयति, सास्य भवत्यसद्धर्मसंज्ञप्तिः। तया च पुनरसद्धर्मसंज्ञप्त्यात्मानमुत्कर्षति, परं गर्हयति। इति पूर्वमेव खलु पुनरस्य सौशील्यं प्रहीणं भवति, दौःशील्यं प्रत्युपस्थितम् — इयं च मिथ्यादृष्टिर्मिथ्यासंकल्पो मिथ्यावागार्याणां प्रत्यनीकतासद्धर्मसंज्ञप्तिरात्मोत्कर्षणा परगर्हणा। एवमस्येमेऽनेके पापका अकुशला धर्माः सम्भवन्ति मिथ्यादृष्टिप्रत्ययात्।
तत्र गृहपतयो विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — सचेत्खलु नास्ति हेतुरेवमयं भवान्पुरुषपुद्गलः कायस्य भेदात्परं मरणात्स्वस्तिमात्मानं करिष्यति, सचेत्खल्वस्ति हेतुरेवमयं भवान्पुरुषपुद्गलः कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपत्स्यते। कामं खलु पुनर्गा भूद्धेतुर्भवत्वेषां भवतां श्रमणब्राह्मणानां सत्यं वचनम्, अथ च पुनरयं भवान्पुरुषपुद्गलो दृष्ट एव धर्मे विज्ञानां गर्ह्यः — दुःशीलः पुरुषपुद्गलो मिथ्यादृष्टिरहेतुकवाद इति। सचेत्खल्वस्त्येव हेतुरेवमस्य भवतः पुरुषपुद्गलस्योभयत्र कलिग्रहः — यच्च दृष्ट एव धर्मे विज्ञानां गर्ह्यो, यच्च कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपत्स्यते। एवमस्यायमप्रश्नको धर्मो दुःसमाप्तः समात्त एकांशं स्फुरित्वा तिष्ठति, रिणक्ति कुशलं स्थानम्।
तत्र गृहपतयो ये ते श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — अस्ति हेतुरस्ति प्रत्ययः सत्त्वानां संक्लेशाय, सहेतवः सप्रत्ययाः सत्त्वाः संक्लिश्यन्ते। अस्ति हेतुरस्ति प्रत्ययः सत्त्वानां विशुद्धये, सहेतवः सप्रत्ययाः सत्त्वा विशुध्यन्ति। अस्ति बलमस्ति वीर्यमस्ति पुरुषस्थामास्ति पुरुषपराक्रमो, न सर्वे सत्त्वाः सर्वे प्राणाः सर्वे भूताः सर्वे जीवा अवशा अबला अवीर्या नियतिसङ्गतिभावपरिणताः षट्स्वेवाभिजातिषु सुखदुःखं प्रतिसंवेदयन्त इति — तेषामेतत्प्रतिकाङ्क्ष्यम् — यदिदं कायदुश्चरितं वाग्दुश्चरितं मनोदुश्चरितम् — इमांस्त्रीनकुशलान्धर्मानभिनिवर्ज्य यदिदं कायसुचरितं वाक्सुचरितं मनःसुचरितम् — इमांस्त्रीन्कुशलान्धर्मान्समादाय वर्तिष्यन्ते। तत्कस्य हेतोः? पश्यन्ति हि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा अकुशलानां धर्माणामादीनवमवकारं संक्लेशं, कुशलानां धर्माणां नैष्क्रम्य आनुशंसं व्यवदानपक्षम्। सन्तमेव खलु पुनर्हेतुमस्ति हेतुरित्यस्य दृष्टिर्भवति, सास्य भवति सम्यग्दृष्टिः। सन्तमेव खलु पुनर्हेतुमस्ति हेतुरिति संकल्पयति, सोऽस्य भवति सम्यक्संकल्पः। सन्तमेव खलु पुनर्हेतुमस्ति हेतुरिति वाचं भाषते, सास्य भवति सम्यग्वाक्। सन्तमेव खलु पुनर्हेतुमस्ति हेतुरित्याह, ये तेऽर्हन्तो हेतुवादास्तेषामयं न प्रत्यनीकं करोति। सन्तमेव खलु पुनर्हेतुमस्ति हेतुरिति परं संज्ञापयति, सास्य भवति सद्धर्मसंज्ञप्तिः। तया च पुनः सद्धर्मसंज्ञप्त्या नैवात्मानमुत्कर्षति, न परं गर्हयति। इति पूर्वमेव खलु पुनरस्य दौःशील्यं प्रहीणं भवति, सौशील्यं प्रत्युपस्थितम् — इयं च सम्यग्दृष्टिः सम्यक्संकल्पः सम्यग्वागार्याणामप्रत्यनीकता सद्धर्मसंज्ञप्तिरनात्मोत्कर्षणापरगर्हणा। एवमस्येमेऽनेके कुशला धर्माः सम्भवन्ति सम्यग्दृष्टिप्रत्ययात्।
तत्र गृहपतयो विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — सचेत्खल्वस्ति हेतुरेवमयं भवान्पुरुषपुद्गलः कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपत्स्यते। कामं खलु पुनर्गा भूद्धेतुर्भवत्वेषां भवतां श्रमणब्राह्मणानां सत्यं वचनम्, अथ च पुनरयं भवान्पुरुषपुद्गलो दृष्ट एव धर्मे विज्ञानां प्रशंस्यः — शीलवान्पुरुषपुद्गलः सम्यग्दृष्टिर्हेतुवाद इति। सचेत्खल्वस्ति हेतुरेवमस्य भवतः पुरुषपुद्गलस्योभयत्र कृतग्रहः — यच्च दृष्ट एव धर्मे विज्ञानां प्रशंस्यो, यच्च कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपत्स्यते। एवमस्यायमप्रश्नको धर्मः सुसमाप्तः समात्त उभयांशं स्फुरित्वा तिष्ठति, रिणक्त्यकुशलं स्थानम्।
सन्ति गृहपतय एके श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — न सन्ति सर्वश आरूप्या इति। तेषामेव खलु गृहपतयः श्रमणब्राह्मणानामेके श्रमणब्राह्मणा ऋजुविप्रत्यनीकवादाः। त एवमाहुः — सन्ति सर्वश आरूप्या इति। तत्किं मन्यध्वे गृहपतयो नन्विमे श्रमणब्राह्मणा अन्योन्यस्यर्जुविप्रत्यनीकवादा इति? एवं भदन्त। तत्र गृहपतयो विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — ये खलु ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — न सन्ति सर्वश आरूप्या इति, इदं मेऽदृष्टम्। येऽपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — सन्ति सर्वश आरूप्या इति, इदं मेऽविदितम्। अहं चेदेव खलु पुनरजानन्नपश्यन्नेकांसेनादाय व्यवहरेयम् — इदमेव सत्यं, मोघमन्यदिति, न म एतत्स्यात्प्रतिरूपम्। ये खलु ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — न सन्ति सर्वश आरूप्या इति, सचेत्तेषां भवतां श्रमणब्राह्मणानां सत्यं वचनं, स्थानमेतद्विद्यते — ये ते देवा रूपिणो मनोमया, अप्रश्नकं मे तत्रोपपत्तिर्भविष्यति। ये पुनस्ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — सन्ति सर्वश आरूप्या इति, सचेत्तेषां भवतां श्रमणब्राह्मणानां सत्यं वचनं, स्थानमेतद्विद्यते — ये ते देवा अरूपिणः संज्ञामया, अप्रश्नकं मे तत्रोपपत्तिर्भविष्यति। दृश्यन्ते खलु पुनर्रूपाधिकरणं दण्डादानशस्त्रादानकलहविग्रहविवादत्वंत्वंपैशुन्यमृषावादाः। नास्ति खलु पुनरेतत्सर्वश अरूप इति। स इति प्रतिसंख्याय रूपाणामेव निर्वेदाय विरागाय निरोधाय प्रतिपन्नो भवति।
सन्ति गृहपतय एके श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — नास्ति सर्वशो भवनिरोध इति। तेषामेव खलु गृहपतयः श्रमणब्राह्मणानामेके श्रमणब्राह्मणा ऋजुविप्रत्यनीकवादाः। त एवमाहुः — अस्ति सर्वशो भवनिरोध इति। तत्किं मन्यध्वे गृहपतयो नन्विमे श्रमणब्राह्मणा अन्योन्यस्यर्जुविप्रत्यनीकवादा इति? एवं भदन्त। तत्र गृहपतयो विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — ये खलु ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — नास्ति सर्वशो भवनिरोध इति, इदं मेऽदृष्टम्। येऽपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — अस्ति सर्वशो भवनिरोध इति, इदं मेऽविदितम्। अहं चेदेव खलु पुनरजानन्नपश्यन्नेकांसेनादाय व्यवहरेयम् — इदमेव सत्यं, मोघमन्यदिति, न म एतत्स्यात्प्रतिरूपम्। ये खलु ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — नास्ति सर्वशो भवनिरोध इति, सचेत्तेषां भवतां श्रमणब्राह्मणानां सत्यं वचनं, स्थानमेतद्विद्यते — ये ते देवा अरूपिणः संज्ञामया, अप्रश्नकं मे तत्रोपपत्तिर्भविष्यति। ये पुनस्ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — अस्ति सर्वशो भवनिरोध इति, सचेत्तेषां भवतां श्रमणब्राह्मणानां सत्यं वचनं, स्थानमेतद्विद्यते — यद्दृष्ट एव धर्मे परिनिर्वास्यामि। ये खलु ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — नास्ति सर्वशो भवनिरोध इति, तेषामियं दृष्टिः सारागायान्तिके, संयोगायान्तिकेऽभिनन्दनायान्तिकेऽध्यवसानायान्तिके, उपादानायान्तिके। ये पुनस्ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — अस्ति सर्वशो भवनिरोध इति, तेषामियं दृष्टिरसारागायान्तिकेऽसंयोगायान्तिकेऽनभिनन्दनायान्तिकेऽनध्यवसानायान्तिकेऽनुपादानायान्तिक इति। स इति प्रतिसंख्याय भवानामेव निर्वेदाय विरागाय निरोधाय प्रतिपन्नो भवति।
चत्वार इमे गृहपतयः पुद्गलाः सन्तः संविद्यमाना लोके। कतमे चत्वारः? इह गृहपतय एकः पुद्गल आत्मन्तपो भवत्यात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः। इह गृहपतय एकः पुद्गलः परन्तपो भवति परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः। इह गृहपतय एकः पुद्गल आत्मन्तपश्च भवत्यात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः परन्तपश्च परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः। इह गृहपतय एकः पुद्गलो नैवात्मन्तपो भवति नात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तो न परन्तपो न परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः, सोऽनात्मन्तपोऽपरन्तपो दृष्ट एव धर्मे निस्तृष्णो निर्वृतः शीतीभूतः सुखप्रतिसंवेदी ब्रह्मभूतेनात्मना विहरति।
कतमश्च गृहपतयः पुद्गल आत्मन्तप आत्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः? इह गृहपतय एकः पुद्गलोऽचेलको भवति मुक्ताचारो हस्तापलेखनः (पूर्ववत्) इत्येवंरूपमनेकविधं कायस्यातापनपरितापनानुयोगमनुयुक्तो विहरति। अयंम उच्यते गृहपतयः पुद्गल आत्मन्तप आत्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः।
कतमश्च गृहपतयः पुद्गलः परन्तपः परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः? इह गृहपतय एकः पुद्गल औरभ्रिको भवति सौकरिकः (पूर्ववत्) ये वा पुनरन्येऽपि केचित्क्रूरकर्मान्ताः। अयमुच्यते गृहपतयः पुद्गलः परन्तपः परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः।
कतमश्च गृहपतयः पुद्गल आत्मन्तपश्चात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः परन्तपश्च परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः? इह गृहपतय एकः पुद्गलो राजा वा भवति क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः (पूर्ववत्) तेऽपि दण्डतर्जिता भयतर्जिता अश्रुमुखा रुदन्तः परिकर्माणि कुर्वन्ति। अयमुच्यते गृहपतयः पुद्गल आत्मन्तपश्चात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तः परन्तपश्च परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः।
कतमश्च गृहपतयः पुद्गलो नैवात्मन्तपो नात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तो न परन्तपो न परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः, सोऽनात्मन्तपोऽपरन्तपो दृष्ट एव धर्मे निस्तृष्णो निर्वृतः शीतीभूतः सुखप्रतिसंवेदी ब्रह्मभूतेनात्मना विहरति? इह गृहपतयस्तथागतो लोक उत्पद्यतेऽर्हन्सम्यक्सम्बुद्धः (पूर्ववत्) स इमानि पञ्च नीवरणानि प्रहाय चेतस उपक्लेशान्प्रज्ञाया दुर्बलीकरणानि विविच्यैव कामेभ्यो विविच्याकुशलेभ्यो धर्मेभ्यः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं सम्प्रसादनं चेतस एकोतिभावमवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानं (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानं (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति।
स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्ते पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। सोऽनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति, तद्यथा — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति। स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्ते सत्त्वानां च्युत्युपपातज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। स दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुष्यकेण सत्त्वान्पश्यति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान् (पूर्ववत्) यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानाति। स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्त आस्रवाणां क्षयज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। स इदं दुःखमिति यथाभूतं प्रजानाति (पूर्ववत्) इयमास्रवनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतं प्रजानाति। तस्यैवं जानत एवं पश्यतः कामास्रवादपि चित्तं विमुच्यते, भवास्रवादपि चित्तं विमुच्यतेऽविद्यास्रवादपि चित्तं विमुच्यते। विमुक्ते विमुक्तमिति ज्ञानं भवति। क्षीणा जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं, कृतं करणीयं, नापरमित्थंभावायेति प्रजानाति। अयमुच्यते गृहपतयः पुद्गलो नैवात्मन्तपो नात्मपरितापनानुयोगमनुयुक्तो न परन्तपो न परपरितापनानुयोगमनुयुक्तः, सोऽनात्मन्तपोऽपरन्तपो दृष्ट एव धर्मे निस्तृष्णो निर्वृतः शीतीभूतः सुखप्रतिसंवेदी ब्रह्मभूतेनात्मना विहरतीति।
एवमुक्ते शालेयका ब्राह्मणगृहपतयो भगवन्तमेतदवोचन् — अभिक्रान्तं भो गौतमाभिक्रान्तं भो गौतम। तद्यथापि भो गौतम न्युब्जितं वोदुब्जयेत्, प्रतिच्छन्नं वा विवृणुयान्, मूढस्य वा मार्गमाचक्षीत, अन्धकारे वा तैलप्रद्योतं धारयेच्चक्षुष्मन्तो रूपाणि द्रक्ष्यन्तीति — एवमेव भवता गौतमेनानेकपर्यायेण धर्मः प्रकाशितः। एते वयं भवन्तं गौतमं शरणं गच्छामो धर्मं च भिक्षुसङ्घं च। उपासकान्नो भवान्गौतमो धारयत्वद्याग्रे प्राणोपेतं शरणं गतानिति।
अप्रश्नकसूत्रं निष्ठितं दशमम्।
गृहपतिवर्गो निष्ठितः प्रथमः।
तस्योद्दानम् —
कन्दरनागरशैक्षव्रतश्च पोतलियः पुनर्जीवकभृत्यः। उपालिदमथः कुक्कुराभयो बहुवेदनीयाप्रश्नकतो दशमः॥
—
madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe gṛhapativarge apraśnakasūtraṃ daśamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānkosaleṣu cārikāṃ caranmahatā bhikṣusaṅghena sārdhaṃ yena śālā nāma kosalānāṃ brāhmaṇagrāmastadavāsarat. aśrauṣuḥ khalu śāleyakā brāhmaṇagṛhapatayaḥ — śramaṇaḥ khalu bho gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulātpravrajitaḥ kosaleṣu cārikāṃ caranmahatā bhikṣusaṅghena sārdhaṃ śālāmanuprāptaḥ. taṃ khalu punarbhavantaṃ gautamamevaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdo'bhyudgataḥ — iti hi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti. sa imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ saśramaṇabrāhmaṇīṃ prajāṃ sadevamanuṣyāṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayati. sa dharmaṃ deśayatyādikalyāṇaṃ madhyakalyāṇaṃ paryavasānakalyāṇaṃ sārthaṃ savyañjanaṃ, kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ prakāśayati. sādhu khalu punastathārūpāṇāmarhatāṃ darśanaṃ bhavatīti. atha khalu śāleyakā brāhmaṇagṛhapatayo yena bhagavāṃstenopasamakramiṣuḥ. upasaṃkramyāpyeke bhagavantamabhivādyaikānte nyasadan. apyeke bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣata, saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyasadan. apyeke yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamayyaikānte nyasadan. apyeke bhagavato'ntike nāmagotraṃ śrāvayitvaikānte nyasadan. apyeke tūṣṇīṃbhūtā ekānte nyasadan.
ekānte niṣaṇṇānkhalu śāleyakānbrāhmaṇagṛhapatīnbhagavānetadavocat — asti punarvo gṛhapatayaḥ kaścinmanojñaḥ śāstā yasminva ākāravatī śraddhā pratilabdheti? nāsti khalu no bhadanta kaścinmanojñaḥ śāstā yasminna ākāravatī śraddhā pratilabdheti. manojñaṃ yuṣmābhirgṛhapatayaḥ śāstāramalabhamānairayamapraśnako dharmaḥ samādāya vartitavyaḥ. apraśnako hi gṛhapatayo dharmaḥ samāptaḥ samāttaḥ, sa vo bhaviṣyati dīrgharātraṃ hitāya sukhāya. katamaśca gṛhapatayo'pannako dharmaḥ?
santi gṛhapataya eke śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — nāsti dattaṃ, nāstīṣṭaṃ, nāsti hutaṃ, nāsti sukṛtaduṣkṛtānāṃ karmaṇāṃ phalaṃ vipāko, nāstyayaṃ loko, nāsti paro loko, nāsti mātā, nāsti pitā, na santi sattvā aupapātikā, na santi loke śramaṇabrāhmaṇāḥ samyaggatāḥ samyakpratipannā ye imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayantīti. teṣāmeva khalu gṛhapatayaḥ śramaṇabrāhmaṇānāmeke śramaṇabrāhmaṇā ṛjuvipratyanīkavādāḥ. ta evamāhuḥ — asti dattamastīṣṭamasti hutamasti sukṛtaduṣkṛtānāṃ karmaṇāṃ phalaṃ vipāko'styayaṃ loko'sti paro loko'sti mātāsti pitā, santi sattvā aupapātikāḥ, santi loke śramaṇabrāhmaṇāḥ samyaggatāḥ samyakpratipannā ye imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayantīti. tatkiṃ manyadhve gṛhapatayaḥ — nanvime śramaṇabrāhmaṇā anyonyasyarjuvipratyanīkavādā iti? evaṃ bhadanta.
tatra gṛhapatayo ye te śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — nāsti dattaṃ, nāstīṣṭaṃ (pūrvavat) ye imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayantīti — teṣāmetatpratikāṅkṣyam — yadidaṃ kāyasucaritaṃ vāksucaritaṃ manaḥsucaritam — imāṃstrīnkuśalāndharmānabhinivarjya yadidaṃ kāyaduścaritaṃ vāgduścaritaṃ manoduścaritam — imāṃstrīnakuśalāndharmānsamādāya vartiṣyante. tatkasya hetoḥ? na hi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ paśyantyakuśalānāṃ dharmāṇāmādīnavamavakāraṃ saṃkleśaṃ, kuśalānāṃ dharmāṇāṃ naiṣkramya ānuśaṃsaṃ vyavadānapakṣam. santameva khalu punaḥ paraṃ lokaṃ nāsti paro loka ityasya dṛṣṭirbhavati, sāsya bhavati mithyādṛṣṭiḥ. santameva khalu punaḥ paraṃ lokaṃ nāsti paro loka iti saṃkalpayati, so'sya bhavati mithyāsaṃkalpaḥ. santameva khalu punaḥ paraṃ lokaṃ nāsti paro loka iti vācaṃ bhāṣate, sāsya bhavati mithyāvāk. santameva khalu punaḥ paraṃ lokaṃ nāsti paro loka ityāha, ye te'rhantaḥ paralokavidasteṣāmayaṃ pratyanīkaṃ karoti. santameva khalu punaḥ paraṃ lokaṃ nāsti paro loka iti paraṃ saṃjñāpayati, sāsya bhavatyasaddharmasaṃjñaptiḥ. tayā ca punarasaddharmasaṃjñaptyātmānamutkarṣati, paraṃ garhayati. iti pūrvameva khalu punarasya sauśīlyaṃ prahīṇaṃ bhavati, dauḥśīlyaṃ pratyupasthitam — iyaṃ ca mithyādṛṣṭirmithyāsaṃkalpo mithyāvāgāryāṇāṃ pratyanīkatāsaddharmasaṃjñaptirātmotkarṣaṇā paragarhaṇā. evamasyeme'neke pāpakā akuśalā dharmāḥ sambhavanti mithyādṛṣṭipratyayāt.
tatra gṛhapatayo vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — sacetkhalu nāsti paro loka evamayaṃ bhavānpuruṣapudgalaḥ kāyasya bhedātsvastimātmānaṃ kariṣyati, sacetkhalvasti paro loka evamayaṃ bhavānpuruṣapudgalaḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapatsyate. kāmaṃ khalu punargā bhūtparo loko, bhavatveṣāṃ bhavatāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ satyaṃ vacanam, atha ca punarayaṃ bhavānpuruṣapudgalo dṛṣṭa eva dharme vijñānāṃ garhyaḥ — duḥśīlaḥ puruṣapudgalo mithyādṛṣṭirnāstikavāda iti. sacetkhalvastyeva paro loka evamasya bhavataḥ puruṣapudgalasyobhayatra kaligrahaḥ — yacca dṛṣṭa eva dharme vijñānāṃ garhyo, yacca kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapatsyate. evamasyāyamapraśnako dharmo duḥsamāptaḥ samātta ekāṃśaṃ sphuritvā tiṣṭhati, riṇakti kuśalaṃ sthānam.
tatra gṛhapatayo ye te śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — asti dattaṃ (pūrvavat) ye imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayantīti — teṣāmetatpratikāṅkṣyam — yadidaṃ kāyaduścaritaṃ vāgduścaritaṃ manoduścaritam — imāṃstrīnakuśalāndharmānabhinivarjya yadidaṃ kāyasucaritaṃ vāksucaritaṃ manaḥsucaritam — imāṃstrīnkuśalāndharmānsamādāya vartiṣyante. tatkasya hetoḥ? paśyanti hi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā akuśalānāṃ dharmāṇāmādīnavamavakāraṃ saṃkleśaṃ, kuśalānāṃ dharmāṇāṃ naiṣkramya ānuśaṃsaṃ vyavadānapakṣam. santameva khalu punaḥ paraṃ lokamasti paro loka ityasya dṛṣṭirbhavati, sāsya bhavati samyagdṛṣṭiḥ. santameva khalu punaḥ paraṃ lokamasti paro loka iti saṃkalpayati, so'sya bhavati samyaksaṃkalpaḥ. santameva khalu punaḥ paraṃ lokamasti paro loka iti vācaṃ bhāṣate, sāsya bhavati samyagvāk. santameva khalu punaḥ paraṃ lokamasti paro loka ityāha, ye te'rhantaḥ paralokavidasteṣāmayaṃ na pratyanīkaṃ karoti. santameva khalu punaḥ paraṃ lokamasti paro loka iti paraṃ saṃjñāpayati, sāsya bhavati saddharmasaṃjñaptiḥ. tayā ca punaḥ saddharmasaṃjñaptyā naivātmānamutkarṣati, na paraṃ garhayati. iti pūrvameva khalu punarasya dauḥśīlyaṃ prahīṇaṃ bhavati, sauśīlyaṃ pratyupasthitam — iyaṃ ca samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpaḥ samyagvāgāryāṇāmapratyanīkatā saddharmasaṃjñaptiranātmotkarṣaṇāparagarhaṇā. evamasyeme'neke kuśalā dharmāḥ sambhavanti samyagdṛṣṭipratyayāt.
tatra gṛhapatayo vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — sacetkhalvasti paro loka evamayaṃ bhavānpuruṣapudgalaḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapatsyate. kāmaṃ khalu punargā bhūtparo loko, bhavatveṣāṃ bhavatāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ satyaṃ vacanam, atha ca punarayaṃ bhavānpuruṣapudgalo dṛṣṭa eva dharme vijñānāṃ praśaṃsyaḥ — śīlavānpuruṣapudgalaḥ samyagdṛṣṭirāstikavāda iti. sacetkhalvastyeva paro loka evamasya bhavataḥ puruṣapudgalasyobhayatra kṛtagrahaḥ — yacca dṛṣṭa eva dharme vijñānāṃ praśaṃsyo, yacca kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapatsyate. evamasyāyamapraśnako dharmaḥ susamāptaḥ samātta ubhayāṃśaṃ sphuritvā tiṣṭhati, riṇaktyakuśalaṃ sthānam.
santi gṛhapataya eke śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — kurvataḥ kārayataḥ, chindataśchedayataḥ, pacataḥ pācayataḥ, śocataḥ śocayataḥ, klāmyataḥ klamayataḥ, spandamānasya spandayataḥ, prāṇamatipātayato'dattamādadānasya, sandhiṃ chindato, nirlopaṃ harata, aikāgārikaṃ kurvataḥ, paripanthe tiṣṭhataḥ, paradārāngacchato, mṛṣā bhaṇataḥ, kurvato na kriyate pāpam. kṣuraparyantena cedapi cakreṇa yo'syāḥ pṛthivyāḥ prāṇina ekaṃ māṃsakhalamekaṃ māṃsapuñjaṃ kuryānnāsti tatonidānaṃ pāpaṃ, nāsti pāpasyāgamaḥ. dakṣiṇaṃ cedapi gaṅgāyāstīraṃ gaccheddhananghātayam̐śchindañchedayanpacanpācayannāsti tatonidānaṃ pāpaṃ, nāsti pāpasyāgamaḥ. uttaraṃ cedapi gaṅgāyāstīraṃ gaccheddadaddāpayanyajanyājayannāsti tatonidānaṃ puṇyaṃ, nāsti puṇyasyāgamaḥ. dānena damena saṃyamena satyavacanena nāsti puṇyaṃ, nāsti puṇyasyāgama iti. teṣāmeva khalu gṛhapatayaḥ śramaṇabrāhmaṇānāmeke śramaṇabrāhmaṇā ṛjuvipratyanīkavādāsta evamāhuḥ — kurvataḥ kārayataḥ, chindataśchedayataḥ, pacataḥ pācayataḥ, śocataḥ śocayataḥ, klāmyataḥ klamayataḥ, spandamānasya spandayataḥ, prāṇamatipātayato'dattamādadānasya, sandhiṃ chindato, nirlopaṃ harata, aikāgārikaṃ kurvataḥ, paripanthe tiṣṭhataḥ, paradārāngacchato, mṛṣā bhaṇataḥ, kurvataḥ kriyate pāpam. kṣuraparyantena cedapi cakreṇa yo'syāḥ pṛthivyāḥ prāṇina ekaṃ māṃsakhalamekaṃ māṃsapuñjaṃ kuryādasti tatonidānaṃ pāpamasti pāpasyāgamaḥ. dakṣiṇaṃ cedapi gaṅgāyāstīraṃ gaccheddhananghātayam̐śchindañchedayanpacanpācayannasti tatonidānaṃ pāpamasti pāpasyāgamaḥ. uttaraṃ cedapi gaṅgāyāstīraṃ gaccheddadaddāpayanyajanyājayannasti tatonidānaṃ puṇyamasti puṇyasyāgamaḥ. dānena damena saṃyamena satyavacanenāsti puṇyamasti puṇyasyāgama iti. tatkiṃ manyadhve gṛhapatayo nanvime śramaṇabrāhmaṇā anyonyasyarjuvipratyanīkavādā iti? evaṃ bhadanta.
tatra gṛhapatayo ye te śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — kurvataḥ kārayataḥ, chindataśchedayataḥ, pacataḥ pācayataḥ, śocataḥ śocayataḥ, klāmyataḥ klamayataḥ, spandamānasya spandayataḥ, prāṇamatipātayato'dattamādadānasya, sandhiṃ chindato, nirlopaṃ harata, aikāgārikaṃ kurvataḥ, paripanthe tiṣṭhataḥ, paradārāngacchato, mṛṣā bhaṇataḥ, kurvato na kriyate pāpam. kṣuraparyantena cedapi cakreṇa yo'syāḥ pṛthivyāḥ prāṇina ekaṃ māṃsakhalamekaṃ māṃsapuñjaṃ kuryānnāsti tatonidānaṃ pāpaṃ, nāsti pāpasyāgamaḥ. dakṣiṇaṃ cedapi gaṅgāyāstīraṃ gaccheddhananghātayan (pūrvavat) dānena damena saṃyamena satyavacanena nāsti puṇyaṃ, nāsti puṇyasyāgama iti — teṣāmetatpratikāṅkṣyam — yadidaṃ kāyasucaritaṃ vāksucaritaṃ manaḥsucaritam — imāṃstrīnkuśalāndharmānabhinivarjya yadidaṃ kāyaduścaritaṃ vāgduścaritaṃ manoduścaritam — imāṃstrīnakuśalāndharmānsamādāya vartiṣyante. tatkasya hetoḥ? na hi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ paśyantyakuśalānāṃ dharmāṇāmādīnavamavakāraṃ saṃkleśaṃ, kuśalānāṃ dharmāṇāṃ naiṣkramya ānuśaṃsaṃ vyavadānapakṣam. satīmeva khalu punaḥ kriyāṃ nāsti kriyetyasya dṛṣṭirbhavati, sāsya bhavati mithyādṛṣṭiḥ. satīmeva khalu punaḥ kriyāṃ nāsti kriyeti saṃkalpayati, so'sya bhavati mithyāsaṃkalpaḥ. satīmeva khalu punaḥ kriyāṃ nāsti kriyeti vācaṃ bhāṣate, sāsya bhavati mithyāvāk. satīmeva khalu punaḥ kriyāṃ nāsti kriyetyāha, ye te'rhantaḥ kriyāvādāsteṣāmayaṃ pratyanīkaṃ karoti. satīmeva khalu punaḥ kriyāṃ nāsti kriyeti paraṃ saṃjñāpayati, sāsya bhavatyasaddharmasaṃjñaptiḥ. tayā ca punarasaddharmasaṃjñaptyātmānamutkarṣati, paraṃ garhayati. iti pūrvameva khalu punarasya sauśīlyaṃ prahīṇaṃ bhavati, dauḥśīlyaṃ pratyupasthitam — iyaṃ ca mithyādṛṣṭirmithyāsaṃkalpo mithyāvāgāryāṇāṃ pratyanīkatāsaddharmasaṃjñaptirātmotkarṣaṇā paragarhaṇā. evamasyeme'neke pāpakā akuśalā dharmāḥ sambhavanti mithyādṛṣṭipratyayāt.
tatra gṛhapatayo vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — sacetkhalu nāsti kriyaivamayaṃ bhavānpuruṣapudgalaḥ kāyasya bhedātsvastimātmānaṃ kariṣyati, sacetkhalvasti kriyaivamayaṃ bhavānpuruṣapudgalaḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapatsyate. kāmaṃ khalu punargā bhūtkriyā, bhavatveṣāṃ bhavatāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ satyaṃ vacanam, atha ca punarayaṃ bhavānpuruṣapudgalo dṛṣṭa eva dharme vijñānāṃ garhyaḥ — duḥśīlaḥ puruṣapudgalo mithyādṛṣṭirakriyāvāda iti. sacetkhalvastyeva kriyaivamasya bhavataḥ puruṣapudgalasyobhayatra kaligrahaḥ — yacca dṛṣṭa eva dharme vijñānāṃ garhyo, yacca kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapatsyate. evamasyāyamapraśnako dharmo duḥsamāptaḥ samātta ekāṃśaṃ sphuritvā tiṣṭhati, riṇakti kuśalaṃ sthānam.
tatra gṛhapatayo ye te śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — kurvataḥ kārayataḥ, chindataśchedayataḥ, pacataḥ pācayataḥ, śocataḥ śocayataḥ, klāmyataḥ klamayataḥ, spandamānasya spandayataḥ, prāṇamatipātayato'dattamādadānasya, sandhiṃ chindato, nirlopaṃ harata, aikāgārikaṃ kurvataḥ, paripanthe tiṣṭhataḥ, paradārāngacchato, mṛṣā bhaṇataḥ, kurvataḥ kriyate pāpam. kṣuraparyantena cedapi cakreṇa yo'syāḥ pṛthivyāḥ prāṇina ekaṃ māṃsakhalamekaṃ māṃsapuñjaṃ kuryādasti tatonidānaṃ pāpamasti pāpasyāgamaḥ. dakṣiṇaṃ cedapi gaṅgāyāstīraṃ gaccheddhananghātayam̐śchindañchedayanpacanpācayannasti tatonidānaṃ pāpamasti pāpasyāgamaḥ. uttaraṃ cedapi gaṅgāyāstīraṃ gaccheddadaddāpayanyajanyājayannasti tatonidānaṃ puṇyamasti puṇyasyāgamaḥ. dānena damena saṃyamena satyavacanenāsti puṇyamasti puṇyasyāgama iti — teṣāmetatpratikāṅkṣyam — yadidaṃ kāyaduścaritaṃ vāgduścaritaṃ manoduścaritam — imāṃstrīnakuśalāndharmānabhinivarjya yadidaṃ kāyasucaritaṃ vāksucaritaṃ manaḥsucaritam — imāṃstrīnkuśalāndharmānsamādāya vartiṣyante. tatkasya hetoḥ? paśyanti hi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā akuśalānāṃ dharmāṇāmādīnavamavakāraṃ saṃkleśaṃ, kuśalānāṃ dharmāṇāṃ naiṣkramya ānuśaṃsaṃ vyavadānapakṣam. satīmeva khalu punaḥ kriyamsti kriyetyasya dṛṣṭirbhavati, sāsya bhavati samyagdṛṣṭiḥ. satīmeva khalu punaḥ kriyāṃ asti kriyeti saṃkalpayati, so'sya bhavati samyaksaṃkalpaḥ. satīmeva khalu punaḥ kriyāmasti kriyeti vācaṃ bhāṣate, sāsya bhavati samyagvāk. satīmeva khalu punaḥ kriyāmasti kriyetyāha, ye te'rhantaḥ kriyāvādāsteṣāmayaṃ na pratyanīkaṃ karoti. satīmeva khalu punaḥ kriyāmasti kriyeti paraṃ saṃjñāpayati, sāsya bhavati saddharmasaṃjñaptiḥ. tayā ca punaḥ saddharmasaṃjñaptyā naivātmānamutkarṣati, na paraṃ garhayati. iti pūrvameva khalu punarasya dauḥśīlyaṃ prahīṇaṃ bhavati, sauśīlyaṃ pratyupasthitam — iyaṃ ca samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpaḥ samyagvāgāryāṇāmapratyanīkatā saddharmasaṃjñaptiranātmotkarṣaṇāparagarhaṇā. evamasyeme'neke kuśalā dharmāḥ sambhavanti samyagdṛṣṭipratyayāt.
tatra gṛhapatayo vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — sacetkhalvasti kriyaivamayaṃ bhavānpuruṣapudgalaḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapatsyate. kāmaṃ khalu punargā bhūtkriyā, bhavatveṣāṃ bhavatāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ satyaṃ vacanam, atha ca punarayaṃ bhavānpuruṣapudgalo dṛṣṭa eva dharme vijñānāṃ praśaṃsyaḥ — śīlavānpuruṣapudgalaḥ samyagdṛṣṭiḥ kriyāvāda iti. sacetkhalvastyeva kriyaivamasya bhavataḥ puruṣapudgalasyobhayatra kṛtagrahaḥ — yacca dṛṣṭa eva dharme vijñānāṃ praśaṃsyo, yacca kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapatsyate. evamasyāyamapraśnako dharmaḥ susamāptaḥ samātta ubhayāṃśaṃ sphuritvā tiṣṭhati, riṇaktyakuśalaṃ sthānam.
santi gṛhapataya eke śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — nāsti heturnāsti pratyayaḥ sattvānāṃ saṃkleśāya, ahetavo'pratyayāḥ sattvāḥ saṃkliśyante. nāsti heturnāsti pratyayaḥ sattvānāṃ viśuddhaye, ahetavo'pratyayāḥ sattvā viśudhyanti. nāsti balaṃ, nāsti vīryaṃ, nāsti puruṣasthāma, nāsti puruṣaparākramaḥ, sarve sattvāḥ sarve prāṇāḥ sarve bhūtāḥ sarve jīvā avaśā abalā avīryā niyatisaṅgatibhāvapariṇatāḥ ṣaṭsvevābhijātiṣu sukhaduḥkhaṃ pratisaṃvedayanta iti. teṣāmeva khalu gṛhapatayaḥ śramaṇabrāhmaṇānāmeke śramaṇabrāhmaṇā ṛjuvipratyanīkavādāḥ. ta evamāhuḥ — asti heturasti pratyayaḥ sattvānāṃ saṃkleśāya, sahetavaḥ sapratyayāḥ sattvāḥ saṃkliśyante. asti heturasti pratyayaḥ sattvānāṃ viśuddhaye, sahetavaḥ sapratyayāḥ sattvā viśudhyanti. asti balamasti vīryamasti puruṣasthāmāsti puruṣaparākramo, na sarve sattvāḥ sarve prāṇāḥ sarve bhūtāḥ sarve jīvā avaśā abalā avīryā niyatisaṅgatibhāvapariṇatāḥ ṣaṭsvevābhijātiṣu sukhaduḥkhaṃ pratisaṃvedayanta iti. tatkiṃ manyadhve gṛhapatayo nanvime śramaṇabrāhmaṇā anyonyasyarjuvipratyanīkavādā iti? evaṃ bhadanta.
tatra gṛhapatayo ye te śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — nāsti heturnāsti pratyayaḥ sattvānāṃ saṃkleśāya, ahetavo'pratyayāḥ sattvāḥ saṃkliśyante. nāsti heturnāsti pratyayaḥ sattvānāṃ viśuddhaye, ahetavo'pratyayāḥ sattvā viśudhyanti. nāsti balaṃ, nāsti vīryaṃ, nāsti puruṣasthāma, nāsti puruṣaparākramaḥ, sarve sattvāḥ sarve prāṇāḥ sarve bhūtāḥ sarve jīvā avaśā abalā avīryā niyatisaṅgatibhāvapariṇatāḥ ṣaṭsvevābhijātiṣu sukhaduḥkhaṃ pratisaṃvedayanta iti — teṣāmetatpratikāṅkṣyam — yadidaṃ kāyasucaritaṃ vāksucaritaṃ manaḥsucaritam — imāṃstrīnkuśalāndharmānabhinivarjya yadidaṃ kāyaduścaritaṃ vāgduścaritaṃ manoduścaritam — imāṃstrīnakuśalāndharmānsamādāya vartiṣyante. tatkasya hetoḥ? na hi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ paśyantyakuśalānāṃ dharmāṇāmādīnavamavakāraṃ saṃkleśaṃ, kuśalānāṃ dharmāṇāṃ naiṣkramya ānuśaṃsaṃ vyavadānapakṣam. santameva khalu punarhetuṃ nāsti heturityasya dṛṣṭirbhavati, sāsya bhavati mithyādṛṣṭiḥ. santameva khalu punarhetuṃ nāsti heturiti saṃkalpayati, so'sya bhavati mithyāsaṃkalpaḥ. santameva khalu punarhetuṃ nāsti heturiti vācaṃ bhāṣate, sāsya bhavati mithyāvāk. santameva khalu punarhetuṃ nāsti heturityāha, ye te'rhanto hetuvādāsteṣāmayaṃ pratyanīkaṃ karoti. santameva khalu punarhetuṃ nāsti heturiti paraṃ saṃjñāpayati, sāsya bhavatyasaddharmasaṃjñaptiḥ. tayā ca punarasaddharmasaṃjñaptyātmānamutkarṣati, paraṃ garhayati. iti pūrvameva khalu punarasya sauśīlyaṃ prahīṇaṃ bhavati, dauḥśīlyaṃ pratyupasthitam — iyaṃ ca mithyādṛṣṭirmithyāsaṃkalpo mithyāvāgāryāṇāṃ pratyanīkatāsaddharmasaṃjñaptirātmotkarṣaṇā paragarhaṇā. evamasyeme'neke pāpakā akuśalā dharmāḥ sambhavanti mithyādṛṣṭipratyayāt.
tatra gṛhapatayo vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — sacetkhalu nāsti heturevamayaṃ bhavānpuruṣapudgalaḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsvastimātmānaṃ kariṣyati, sacetkhalvasti heturevamayaṃ bhavānpuruṣapudgalaḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapatsyate. kāmaṃ khalu punargā bhūddheturbhavatveṣāṃ bhavatāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ satyaṃ vacanam, atha ca punarayaṃ bhavānpuruṣapudgalo dṛṣṭa eva dharme vijñānāṃ garhyaḥ — duḥśīlaḥ puruṣapudgalo mithyādṛṣṭirahetukavāda iti. sacetkhalvastyeva heturevamasya bhavataḥ puruṣapudgalasyobhayatra kaligrahaḥ — yacca dṛṣṭa eva dharme vijñānāṃ garhyo, yacca kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapatsyate. evamasyāyamapraśnako dharmo duḥsamāptaḥ samātta ekāṃśaṃ sphuritvā tiṣṭhati, riṇakti kuśalaṃ sthānam.
tatra gṛhapatayo ye te śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — asti heturasti pratyayaḥ sattvānāṃ saṃkleśāya, sahetavaḥ sapratyayāḥ sattvāḥ saṃkliśyante. asti heturasti pratyayaḥ sattvānāṃ viśuddhaye, sahetavaḥ sapratyayāḥ sattvā viśudhyanti. asti balamasti vīryamasti puruṣasthāmāsti puruṣaparākramo, na sarve sattvāḥ sarve prāṇāḥ sarve bhūtāḥ sarve jīvā avaśā abalā avīryā niyatisaṅgatibhāvapariṇatāḥ ṣaṭsvevābhijātiṣu sukhaduḥkhaṃ pratisaṃvedayanta iti — teṣāmetatpratikāṅkṣyam — yadidaṃ kāyaduścaritaṃ vāgduścaritaṃ manoduścaritam — imāṃstrīnakuśalāndharmānabhinivarjya yadidaṃ kāyasucaritaṃ vāksucaritaṃ manaḥsucaritam — imāṃstrīnkuśalāndharmānsamādāya vartiṣyante. tatkasya hetoḥ? paśyanti hi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā akuśalānāṃ dharmāṇāmādīnavamavakāraṃ saṃkleśaṃ, kuśalānāṃ dharmāṇāṃ naiṣkramya ānuśaṃsaṃ vyavadānapakṣam. santameva khalu punarhetumasti heturityasya dṛṣṭirbhavati, sāsya bhavati samyagdṛṣṭiḥ. santameva khalu punarhetumasti heturiti saṃkalpayati, so'sya bhavati samyaksaṃkalpaḥ. santameva khalu punarhetumasti heturiti vācaṃ bhāṣate, sāsya bhavati samyagvāk. santameva khalu punarhetumasti heturityāha, ye te'rhanto hetuvādāsteṣāmayaṃ na pratyanīkaṃ karoti. santameva khalu punarhetumasti heturiti paraṃ saṃjñāpayati, sāsya bhavati saddharmasaṃjñaptiḥ. tayā ca punaḥ saddharmasaṃjñaptyā naivātmānamutkarṣati, na paraṃ garhayati. iti pūrvameva khalu punarasya dauḥśīlyaṃ prahīṇaṃ bhavati, sauśīlyaṃ pratyupasthitam — iyaṃ ca samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpaḥ samyagvāgāryāṇāmapratyanīkatā saddharmasaṃjñaptiranātmotkarṣaṇāparagarhaṇā. evamasyeme'neke kuśalā dharmāḥ sambhavanti samyagdṛṣṭipratyayāt.
tatra gṛhapatayo vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — sacetkhalvasti heturevamayaṃ bhavānpuruṣapudgalaḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapatsyate. kāmaṃ khalu punargā bhūddheturbhavatveṣāṃ bhavatāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ satyaṃ vacanam, atha ca punarayaṃ bhavānpuruṣapudgalo dṛṣṭa eva dharme vijñānāṃ praśaṃsyaḥ — śīlavānpuruṣapudgalaḥ samyagdṛṣṭirhetuvāda iti. sacetkhalvasti heturevamasya bhavataḥ puruṣapudgalasyobhayatra kṛtagrahaḥ — yacca dṛṣṭa eva dharme vijñānāṃ praśaṃsyo, yacca kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapatsyate. evamasyāyamapraśnako dharmaḥ susamāptaḥ samātta ubhayāṃśaṃ sphuritvā tiṣṭhati, riṇaktyakuśalaṃ sthānam.
santi gṛhapataya eke śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — na santi sarvaśa ārūpyā iti. teṣāmeva khalu gṛhapatayaḥ śramaṇabrāhmaṇānāmeke śramaṇabrāhmaṇā ṛjuvipratyanīkavādāḥ. ta evamāhuḥ — santi sarvaśa ārūpyā iti. tatkiṃ manyadhve gṛhapatayo nanvime śramaṇabrāhmaṇā anyonyasyarjuvipratyanīkavādā iti? evaṃ bhadanta. tatra gṛhapatayo vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — ye khalu te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — na santi sarvaśa ārūpyā iti, idaṃ me'dṛṣṭam. ye'pi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — santi sarvaśa ārūpyā iti, idaṃ me'viditam. ahaṃ cedeva khalu punarajānannapaśyannekāṃsenādāya vyavahareyam — idameva satyaṃ, moghamanyaditi, na ma etatsyātpratirūpam. ye khalu te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — na santi sarvaśa ārūpyā iti, sacetteṣāṃ bhavatāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ satyaṃ vacanaṃ, sthānametadvidyate — ye te devā rūpiṇo manomayā, apraśnakaṃ me tatropapattirbhaviṣyati. ye punaste bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — santi sarvaśa ārūpyā iti, sacetteṣāṃ bhavatāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ satyaṃ vacanaṃ, sthānametadvidyate — ye te devā arūpiṇaḥ saṃjñāmayā, apraśnakaṃ me tatropapattirbhaviṣyati. dṛśyante khalu punarrūpādhikaraṇaṃ daṇḍādānaśastrādānakalahavigrahavivādatvaṃtvaṃpaiśunyamṛṣāvādāḥ. nāsti khalu punaretatsarvaśa arūpa iti. sa iti pratisaṃkhyāya rūpāṇāmeva nirvedāya virāgāya nirodhāya pratipanno bhavati.
santi gṛhapataya eke śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — nāsti sarvaśo bhavanirodha iti. teṣāmeva khalu gṛhapatayaḥ śramaṇabrāhmaṇānāmeke śramaṇabrāhmaṇā ṛjuvipratyanīkavādāḥ. ta evamāhuḥ — asti sarvaśo bhavanirodha iti. tatkiṃ manyadhve gṛhapatayo nanvime śramaṇabrāhmaṇā anyonyasyarjuvipratyanīkavādā iti? evaṃ bhadanta. tatra gṛhapatayo vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — ye khalu te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — nāsti sarvaśo bhavanirodha iti, idaṃ me'dṛṣṭam. ye'pi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — asti sarvaśo bhavanirodha iti, idaṃ me'viditam. ahaṃ cedeva khalu punarajānannapaśyannekāṃsenādāya vyavahareyam — idameva satyaṃ, moghamanyaditi, na ma etatsyātpratirūpam. ye khalu te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — nāsti sarvaśo bhavanirodha iti, sacetteṣāṃ bhavatāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ satyaṃ vacanaṃ, sthānametadvidyate — ye te devā arūpiṇaḥ saṃjñāmayā, apraśnakaṃ me tatropapattirbhaviṣyati. ye punaste bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — asti sarvaśo bhavanirodha iti, sacetteṣāṃ bhavatāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ satyaṃ vacanaṃ, sthānametadvidyate — yaddṛṣṭa eva dharme parinirvāsyāmi. ye khalu te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — nāsti sarvaśo bhavanirodha iti, teṣāmiyaṃ dṛṣṭiḥ sārāgāyāntike, saṃyogāyāntike'bhinandanāyāntike'dhyavasānāyāntike, upādānāyāntike. ye punaste bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — asti sarvaśo bhavanirodha iti, teṣāmiyaṃ dṛṣṭirasārāgāyāntike'saṃyogāyāntike'nabhinandanāyāntike'nadhyavasānāyāntike'nupādānāyāntika iti. sa iti pratisaṃkhyāya bhavānāmeva nirvedāya virāgāya nirodhāya pratipanno bhavati.
catvāra ime gṛhapatayaḥ pudgalāḥ santaḥ saṃvidyamānā loke. katame catvāraḥ? iha gṛhapataya ekaḥ pudgala ātmantapo bhavatyātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ. iha gṛhapataya ekaḥ pudgalaḥ parantapo bhavati paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ. iha gṛhapataya ekaḥ pudgala ātmantapaśca bhavatyātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ parantapaśca paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ. iha gṛhapataya ekaḥ pudgalo naivātmantapo bhavati nātmaparitāpanānuyogamanuyukto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ, so'nātmantapo'parantapo dṛṣṭa eva dharme nistṛṣṇo nirvṛtaḥ śītībhūtaḥ sukhapratisaṃvedī brahmabhūtenātmanā viharati.
katamaśca gṛhapatayaḥ pudgala ātmantapa ātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ? iha gṛhapataya ekaḥ pudgalo'celako bhavati muktācāro hastāpalekhanaḥ (pūrvavat) ityevaṃrūpamanekavidhaṃ kāyasyātāpanaparitāpanānuyogamanuyukto viharati. ayaṃma ucyate gṛhapatayaḥ pudgala ātmantapa ātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ.
katamaśca gṛhapatayaḥ pudgalaḥ parantapaḥ paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ? iha gṛhapataya ekaḥ pudgala aurabhriko bhavati saukarikaḥ (pūrvavat) ye vā punaranye'pi kecitkrūrakarmāntāḥ. ayamucyate gṛhapatayaḥ pudgalaḥ parantapaḥ paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ.
katamaśca gṛhapatayaḥ pudgala ātmantapaścātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ parantapaśca paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ? iha gṛhapataya ekaḥ pudgalo rājā vā bhavati kṣatriyo mūrdhābhiṣiktaḥ (pūrvavat) te'pi daṇḍatarjitā bhayatarjitā aśrumukhā rudantaḥ parikarmāṇi kurvanti. ayamucyate gṛhapatayaḥ pudgala ātmantapaścātmaparitāpanānuyogamanuyuktaḥ parantapaśca paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ.
katamaśca gṛhapatayaḥ pudgalo naivātmantapo nātmaparitāpanānuyogamanuyukto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ, so'nātmantapo'parantapo dṛṣṭa eva dharme nistṛṣṇo nirvṛtaḥ śītībhūtaḥ sukhapratisaṃvedī brahmabhūtenātmanā viharati? iha gṛhapatayastathāgato loka utpadyate'rhansamyaksambuddhaḥ (pūrvavat) sa imāni pañca nīvaraṇāni prahāya cetasa upakleśānprajñāyā durbalīkaraṇāni vivicyaiva kāmebhyo vivicyākuśalebhyo dharmebhyaḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati. vitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ samprasādanaṃ cetasa ekotibhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānaṃ (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānaṃ (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati.
sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpte pūrvanivāsānusmṛtijñānāya cittamabhinirṇāmayati. so'nekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati, tadyathā — ekāmapi jātiṃ dve api jātī (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati. sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpte sattvānāṃ cyutyupapātajñānāya cittamabhinirṇāmayati. sa divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa sattvānpaśyati cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatān (pūrvavat) yathākarmopagānsattvānprajānāti. sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpta āsravāṇāṃ kṣayajñānāya cittamabhinirṇāmayati. sa idaṃ duḥkhamiti yathābhūtaṃ prajānāti (pūrvavat) iyamāsravanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti. tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsravādapi cittaṃ vimucyate, bhavāsravādapi cittaṃ vimucyate'vidyāsravādapi cittaṃ vimucyate. vimukte vimuktamiti jñānaṃ bhavati. kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ, kṛtaṃ karaṇīyaṃ, nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānāti. ayamucyate gṛhapatayaḥ pudgalo naivātmantapo nātmaparitāpanānuyogamanuyukto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyuktaḥ, so'nātmantapo'parantapo dṛṣṭa eva dharme nistṛṣṇo nirvṛtaḥ śītībhūtaḥ sukhapratisaṃvedī brahmabhūtenātmanā viharatīti.
evamukte śāleyakā brāhmaṇagṛhapatayo bhagavantametadavocan — abhikrāntaṃ bho gautamābhikrāntaṃ bho gautama. tadyathāpi bho gautama nyubjitaṃ vodubjayet, praticchannaṃ vā vivṛṇuyān, mūḍhasya vā mārgamācakṣīta, andhakāre vā tailapradyotaṃ dhārayeccakṣuṣmanto rūpāṇi drakṣyantīti — evameva bhavatā gautamenānekaparyāyeṇa dharmaḥ prakāśitaḥ. ete vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ śaraṇaṃ gacchāmo dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca. upāsakānno bhavāngautamo dhārayatvadyāgre prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatāniti.
apraśnakasūtraṃ niṣṭhitaṃ daśamam.
gṛhapativargo niṣṭhitaḥ prathamaḥ.
tasyoddānam —
kandaranāgaraśaikṣavrataśca potaliyaḥ punarjīvakabhṛtyaḥ. upālidamathaḥ kukkurābhayo bahuvedanīyāpraśnakato daśamaḥ..