MN61 āmrayaṣṭikārāhulāvavādasūtram
Summary: Through evocative similes of an inverted water basin and a royal war elephant, the Buddha admonishes young Rāhula that conscious lying discards all spiritual integrity. He instructs him to treat his mind like a mirror by rigorously examining every bodily, verbal, and mental act before, during, and after its execution, instantly purifying any unwholesome deed through honest confession and sustained resolve.
मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे भिक्षुवर्गे आम्रयष्टिकाराहुलाववादसूत्रं प्रथमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्राजगृहे विहरति स्म वेणुवने कलन्दकनिवापे। तेन खलु पुनः समयेनायुष्मान् राहुल आम्रयष्टिकायां विहरति स्म। अथ खलु भगवान्सायाह्नसमये प्रतिसंलयनाद्व्युत्थितो येनाम्रयष्टिका येनायुष्मान् राहुलस्तेनोपसमक्रमीत्। अद्राक्षीत्खल्वायुष्मान् राहुलो भगवन्तं दूरादेवागच्छन्तम्। दृष्ट्वासनं प्राजज्ञपत्, अपश्च पादाभ्याम्। न्यसदद्भगवान्प्रज्ञप्त आसने। निषद्य पादौ प्राचक्षलत्। आयुष्मानपि खलु राहुलो भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यसदत्।
अथ खलु भगवान्परीत्तमुदकावशेषमुदकाधाने स्थापयित्वायुष्मन्तं राहुलमाममन्त्रत — पश्यसि नु त्वं राहुलेमं परीत्तमुदकावशेषमुदकाधाने स्थापितमिति? एवं भदन्त। एवं परीत्तकं खलु राहुल तेषां श्रामण्यं येषां नास्ति संप्रजानन्मृषावादे लज्जेति। अथ खलु भगवान्परीत्तमुदकावशेषमपास्यायुष्मन्तं राहुलमाममन्त्रत — पश्यसि नु त्वं राहुल परीत्तमुदकावशेषमपास्तमिति? एवं भदन्त। एवमपास्तं खलु राहुल तेषां श्रामण्यं येषां नास्ति संप्रजानन्मृषावादे लज्जेति। अथ खलु भगवांस्तदुदकाधानं निकुब्जयित्वायुष्मन्तं राहुलमाममन्त्रत — पश्यसि नु त्वं राहुलेदमुदकाधानं निकुब्जितमिति? एवं भदन्त। एवं निकुब्जितं खलु राहुल तेषां श्रामण्यं येषां नास्ति संप्रजानन्मृषावादे लज्जेति। अथ खलु भगवांस्तदुदकाधानमुत्कुब्जयित्वायुष्मन्तं राहुलमाममन्त्रत — पश्यसि नु त्वं राहुलेदमुदकाधानं रिक्तं तुच्छमिति? एवं भदन्त। एवं रिक्तं तुच्छं खलु राहुल तेषां श्रामण्यं येषां नास्ति संप्रजानन्मृषावादे लज्जेति।
तद्यथापि राहुल राज्ञो नाग ईषादन्त उरूढवानभिजातः संग्रामावचरः संग्रामगतः पूर्वाभ्यामपि पादाभ्यां कर्म करोति, पश्चिमाभ्यामपि पादाभ्यां कर्म करोति, पूर्वेणापि कायेन कर्म करोति, पश्चिमेनापि कायेन कर्म करोति, शीर्षेणापि कर्म करोति, कर्णाभ्यामपि कर्म करोति, दन्ताभ्यामपि कर्म करोति, लाङ्गूलेनापि कर्म करोति, रक्षत्येव शुण्डाम्। तत्र हस्त्यारोहस्यैवं भवति — अयं खलु राज्ञो नाग ईषादन्त उरूढवानभिजातः संग्रामावचरः संग्रामगतः पूर्वाभ्यामपि पादाभ्यां कर्म करोति, पश्चिमाभ्यामपि पादाभ्यां कर्म करोति (पूर्ववत्) लाङ्गूलेनापि कर्म करोति, रक्षत्येव शुण्डाम्, अपरित्यक्तं खलु राज्ञो नागस्य जीवितमिति। यतः खलु राहुल राज्ञो नाग ईषादन्त उरूढवानभिजातः संग्रामावचरः संग्रामगतः पूर्वाभ्यामपि पादाभ्यां कर्म करोति, पश्चिमाभ्यामपि पादाभ्यां कर्म करोति (पूर्ववत्) लाङ्गूलेनापि कर्म करोति, शुण्डयापि कर्म करोति, तत्र हस्त्यारोहस्यैवं भवति — अयं खलु राज्ञो नाग ईषादन्त उरूढवानभिजातः संग्रामावचरः संग्रामगतः पूर्वाभ्यामपि पादाभ्यां कर्म करोति, पश्चिमाभ्यामपि पादाभ्यां कर्म करोति, पूर्वेणापि कायेन कर्म करोति, पश्चिमेनापि कायेन कर्म करोति, शीर्षेणापि कर्म करोति, कर्णाभ्यामपि कर्म करोति, दन्ताभ्यामपि कर्म करोति, लाङ्गूलेनापि कर्म करोति, शुण्डयापि कर्म करोति, परित्यक्तं खलु राज्ञो नागस्य जीवितम्, नास्तीदानीं किंचिद्राज्ञो नागस्याकरणीयमिति। एवमेव खलु राहुल यस्य कस्यचित्संप्रजानन्मृषावादे नास्ति लज्जा, नाहं तस्य किंचित्पापमकरणीयमिति वदामि। तस्मादिह ते राहुल — हास्यादपि न मृषा भणिष्यामीति — एवं हि ते राहुल शिक्षितव्यम्।
तत्किं मन्यसे राहुल किमर्थ आदर्श इति? प्रत्यवेक्षणार्थो भदन्तेति। एवमेव खलु राहुल प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य कायेन कर्म कर्तव्यम्, प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य वाचा कर्म कर्तव्यम्, प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य मनसा कर्म कर्तव्यम्। यदेव त्वं राहुल कायेन कर्म कर्तुकामो भवेः, तदेव ते कायकर्म प्रत्यवेक्षितव्यम् — यन्नु खल्वहमिदं कायेन कर्म कर्तुकाम इदं मे कायकर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तेत, परव्याबाधायापि संवर्तेत, उभयव्याबाधायापि संवर्तेत — अकुशलमिदं कायकर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति? सचेत्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं कायेन कर्म कर्तुकाम इदं मे कायकर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तेत, परव्याबाधायापि संवर्तेत, उभयव्याबाधायापि संवर्तेत — अकुशलमिदं कायकर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति, एवंरूपं ते राहुल कायेन कर्म सर्वथा न करणीयम्। सचेत्पुनस्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं कायेन कर्म कर्तुकाम इदं मे कायकर्म नैवात्मव्याबाधायापि संवर्तेत, न परव्याबाधायापि संवर्तेत, नोभयव्याबाधायापि संवर्तेत — कुशलमिदं कायकर्म सुखोदर्कं सुखविपाकमिति, एवंरूपं ते राहुल कायेन कर्म करणीयम्।
कुर्वतापि त्वया राहुल कायेन कर्म तदेव ते कायकर्म प्रत्यवेक्षितव्यम् — यन्नु खल्वहमिदं कायेन कर्म करोमीदं मे कायकर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तते, परव्याबाधायापि संवर्तते, उभयव्याबाधायापि संवर्तते — अकुशलमिदं कायकर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति? सचेत्पुनस्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं कायेन कर्म करोमीदं मे कायकर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तते, परव्याबाधायापि संवर्तते, उभयव्याबाधायापि संवर्तते — अकुशलमिदं कायकर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति, प्रतिसंहरेस्त्वं राहुलेवंरूपं कायकर्म। सचेत्पुनस्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं कायेन कर्म करोमीदं मे कायकर्म नैवात्मव्याबाधायापि संवर्तते, न परव्याबाधायापि संवर्तते, नोभयव्याबाधायापि संवर्तते — कुशलमिदं कायकर्म सुखोदर्कं सुखविपाकमिति, अनुप्रपद्येथास्त्वं राहुलेवंरूपं कायकर्म।
कृत्वापि ते राहुल कायेन कर्म तदेव ते कायकर्म प्रत्यवेक्षितव्यम् — यन्नु खल्वहमिदं कायेन कर्माकार्षमिदं मे कायकर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तते, परव्याबाधायापि संवर्तते, उभयव्याबाधायापि संवर्तते — अकुशलमिदं कायकर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति? सचेत्खलु त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं कायेन कर्माकार्षमिदं मे कायकर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तते, परव्याबाधायापि संवर्तते, उभयव्याबाधायापि संवर्तते — अकुशलमिदं कायकर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति, एवंरूपं ते राहुल कायकर्म शास्तरि वा विज्ञेषु वा सब्रह्मचारिषु देशयितव्यं विवरितव्यमुत्तानीकर्तव्यम्, देशयित्वा विवृत्योत्तानीकृत्यायत्यां संवर आपत्तव्यः। सचेत्पुनस्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं कायेन कर्माकार्षमिदं मे कायकर्म नैवात्मव्याबाधायापि संवर्तते, न परव्याबाधायापि संवर्तते, नोभयव्याबाधायापि संवर्तते — कुशलमिदं कायकर्म सुखोदर्कं सुखविपाकमिति, तेनैव त्वं राहुल प्रीतिप्रामोद्येन विहरेरहोरात्रानुशिक्षी कुशलेषु धर्मेषु।
यदेव त्वं राहुल वाचा कर्म कर्तुकामो भवेः, तदेव ते वाक्कर्म प्रत्यवेक्षितव्यम् — यन्नु खल्वहमिदं वाचा कर्म कर्तुकाम इदं मे वाक्कर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तेत, परव्याबाधायापि संवर्तेत, उभयव्याबाधायापि संवर्तेत — अकुशलमिदं वाक्कर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति? सचेत्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं वाचा कर्म कर्तुकाम इदं मे वाक्कर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तेत, परव्याबाधायापि संवर्तेत, उभयव्याबाधायापि संवर्तेत — अकुशलमिदं वाक्कर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति, एवंरूपं ते राहुल वाचा कर्म सर्वथा न करणीयम्। सचेत्पुनस्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं वाचा कर्म कर्तुकाम इदं मे वाक्कर्म नैवात्मव्याबाधायापि संवर्तेत, न परव्याबाधायापि संवर्तेत — कुशलमिदं वाक्कर्म सुखोदर्कं सुखविपाकमिति, एवंरूपं ते राहुल वाचा कर्म करणीयम्।
कुर्वतापि राहुल वाचा कर्म तदेव ते वाक्कर्म प्रत्यवेक्षितव्यम् — यन्नु खल्वहमिदं वाचा कर्म करोमीदं मे वाक्कर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तते, परव्याबाधायापि संवर्तते, उभयव्याबाधायापि संवर्तते — अकुशलमिदं वाक्कर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति? सचेत्पुनस्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं वाचा कर्म करोमीदं मे वाक्कर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तते, परव्याबाधायापि संवर्तते, उभयव्याबाधायापि संवर्तते — अकुशलमिदं वाक्कर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति, प्रतिसंहरेस्त्वं राहुलेवंरूपं वाक्कर्म। सचेत्पुनस्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं वाचा कर्म करोमीदं मे वाक्कर्म नैवात्मव्याबाधायापि संवर्तते, न परव्याबाधायापि संवर्तते, नोभयव्याबाधायापि संवर्तते — कुशलमिदं वाक्कर्म सुखोदर्कं सुखविपाकमिति, अनुप्रपद्येथास्त्वं राहुलेवंरूपं वाक्कर्म।
कृत्वापि ते राहुल वाचा कर्म तदेव ते वाक्कर्म प्रत्यवेक्षितव्यम् — यन्नु खल्वहमिदं वाचा कर्माकार्षमिदं मे वाक्कर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तते, परव्याबाधायापि संवर्तते, उभयव्याबाधायापि संवर्तते — अकुशलमिदं वाक्कर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति? सचेत्खलु त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं वाचा कर्माकार्षमिदं मे वाक्कर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तते, परव्याबाधायापि संवर्तते, उभयव्याबाधायापि संवर्तते — अकुशलमिदं वाक्कर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति, एवंरूपं ते राहुल वाक्कर्म शास्तरि वा विज्ञेषु वा सब्रह्मचारिषु देशयितव्यं विवरितव्यमुत्तानीकर्तव्यम्, देशयित्वा विवृत्योत्तानीकृत्यायत्यां संवर आपत्तव्यः। सचेत्पुनस्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं वाचा कर्माकार्षमिदं मे वाक्कर्म नैवात्मव्याबाधायापि संवर्तते, न परव्याबाधायापि संवर्तते, नोभयव्याबाधायापि संवर्तते — कुशलमिदं वाक्कर्म सुखोदर्कं सुखविपाकमिति, तेनैव त्वं राहुल प्रीतिप्रामोद्येन विहरेरहोरात्रानुशिक्षी कुशलेषु धर्मेषु।
यदेव त्वं राहुल मनसा कर्म कर्तुकामो भवेः, तदेव ते मनःकर्म प्रत्यवेक्षितव्यम् — यन्नु खल्वहमिदं मनसा कर्म कर्तुकाम इदं मे मनःकर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तेत, परव्याबाधायापि संवर्तेत, उभयव्याबाधायापि संवर्तेत — अकुशलमिदं मनःकर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति? सचेत्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं मनसा कर्म कर्तुकाम इदं मे मनःकर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तेत, परव्याबाधायापि संवर्तेत, उभयव्याबाधायापि संवर्तेत — अकुशलमिदं मनःकर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति, एवंरूपं ते राहुल मनसा कर्म सर्वथा न करणीयम्। सचेत्पुनस्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं मनसा कर्म कर्तुकाम इदं मे मनःकर्म नैवात्मव्याबाधायापि संवर्तेत, न परव्याबाधायापि संवर्तेत, नोभयव्याबाधायापि संवर्तेत — कुशलमिदं मनःकर्म सुखोदर्कं सुखविपाकमिति, एवंरूपं ते राहुल मनसा कर्म करणीयम्।
कुर्वतापि त्वया राहुल मनसा कर्म तदेव ते मनःकर्म प्रत्यवेक्षितव्यम् — यन्नु खल्वहमिदं मनसा कर्म करोमीदं मे मनःकर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तते, परव्याबाधायापि संवर्तते, उभयव्याबाधायापि संवर्तते — अकुशलमिदं मनःकर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति? सचेत्पुनस्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं मनसा कर्म करोमीदं मे मनःकर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तते, परव्याबाधायापि संवर्तते, उभयव्याबाधायापि संवर्तते — अकुशलमिदं मनःकर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति, प्रतिसंहरेस्त्वं राहुलेवंरूपं मनःकर्म। सचेत्पुनस्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं मनसा कर्म करोमीदं मे मनःकर्म नैवात्मव्याबाधायापि संवर्तते, न परव्याबाधायापि संवर्तते, नोभयव्याबाधायापि संवर्तते — कुशलमिदं मनःकर्म सुखोदर्कं सुखविपाकमिति, अनुप्रपद्येथास्त्वं राहुलेवंरूपं मनःकर्म।
कृत्वापि ते राहुल मनसा कर्म तदेव ते मनःकर्म प्रत्यवेक्षितव्यम् — यन्नु खल्वहमिदं मनसा कर्माकार्षमिदं मे मनःकर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तते, परव्याबाधायापि संवर्तते, उभयव्याबाधायापि संवर्तते — अकुशलमिदं मनःकर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति? सचेत्खलु त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं मनसा कर्माकार्षमिदं मे मनःकर्म आत्मव्याबाधायापि संवर्तते, परव्याबाधायापि संवर्तते, उभयव्याबाधायापि संवर्तते — अकुशलमिदं मनःकर्म दुःखोदर्कं दुःखविपाकमिति, एवंरूपे पुनस्ते राहुल मनःकर्मण्यार्तायितव्यं ह्रेतव्यं जुगुप्सितव्यम्, आर्तायित्वा ह्रीत्वा जुगुप्सित्वायत्यां संवर आपत्तव्यः। सचेत्पुनस्त्वं राहुल प्रत्यवेक्षमाण एवं जानीयाः — यत्खल्वहमिदं मनसा कर्माकार्षमिदं मे मनःकर्म नैवात्मव्याबाधायापि संवर्तते, न परव्याबाधायापि संवर्तते, नोभयव्याबाधायापि संवर्तते — कुशलमिदं मनःकर्म सुखोदर्कं सुखविपाकमिति, तेनैव त्वं राहुल प्रीतिप्रामोद्येन विहरेरहोरात्रानुशिक्षी कुशलेषु धर्मेषु।
ये हि केचिद्राहुलातीतमध्वानं श्रमणा वा ब्राह्मणा वा कायकर्म पर्यशूशुधन्, वाक्कर्म पर्यशूशुधन्, मनःकर्म पर्यशूशुधन्, सर्वे त एवमेव प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य कायकर्म पर्यशूशुधन्, प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य वाक्कर्म पर्यशूशुधन्, प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य मनःकर्म पर्यशूशुधन्। येऽपि हि केचिद्राहुलानागतमध्वानं श्रमणा वा ब्राह्मणा वा कायकर्म परिशोधयिष्यन्ति, वाक्कर्म परिशोधयिष्यन्ति, मनःकर्म परिशोधयिष्यन्ति, सर्वे त एवमेव प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य कायकर्म परिशोधयिष्यन्ति, प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य वाक्कर्म परिशोधयिष्यन्ति, प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य मनःकर्म परिशोधयिष्यन्ति। येऽपि हि केचिद्राहुलैतर्हि श्रमणा वा ब्राह्मणा वा कायकर्म परिशोधयन्ति, वाक्कर्म परिशोधयन्ति, मनःकर्म परिशोधयन्ति, सर्वे त एवमेव प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य कायकर्म परिशोधयन्ति, प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य वाक्कर्म परिशोधयन्ति, प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य मनःकर्म परिशोधयन्ति। तस्मादिह राहुल — प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य कायकर्म परिशोधयिष्यामि, प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य वाक्कर्म परिशोधयिष्यामि, प्रत्यवेक्ष्य प्रत्यवेक्ष्य मनःकर्म परिशोधयिष्यामीति — एवं हि ते राहुल शिक्षितव्यमिति।
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आयुष्मान् राहुलो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।
आम्रयष्टिकाराहुलाववादसूत्रं निष्ठितं प्रथमम्।
—
madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe bhikṣuvarge āmrayaṣṭikārāhulāvavādasūtraṃ prathamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe. tena khalu punaḥ samayenāyuṣmān rāhula āmrayaṣṭikāyāṃ viharati sma. atha khalu bhagavānsāyāhnasamaye pratisaṃlayanādvyutthito yenāmrayaṣṭikā yenāyuṣmān rāhulastenopasamakramīt. adrākṣītkhalvāyuṣmān rāhulo bhagavantaṃ dūrādevāgacchantam. dṛṣṭvāsanaṃ prājajñapat, apaśca pādābhyām. nyasadadbhagavānprajñapta āsane. niṣadya pādau prācakṣalat. āyuṣmānapi khalu rāhulo bhagavantamabhivādyaikānte nyasadat.
atha khalu bhagavānparīttamudakāvaśeṣamudakādhāne sthāpayitvāyuṣmantaṃ rāhulamāmamantrata — paśyasi nu tvaṃ rāhulemaṃ parīttamudakāvaśeṣamudakādhāne sthāpitamiti? evaṃ bhadanta. evaṃ parīttakaṃ khalu rāhula teṣāṃ śrāmaṇyaṃ yeṣāṃ nāsti saṃprajānanmṛṣāvāde lajjeti. atha khalu bhagavānparīttamudakāvaśeṣamapāsyāyuṣmantaṃ rāhulamāmamantrata — paśyasi nu tvaṃ rāhula parīttamudakāvaśeṣamapāstamiti? evaṃ bhadanta. evamapāstaṃ khalu rāhula teṣāṃ śrāmaṇyaṃ yeṣāṃ nāsti saṃprajānanmṛṣāvāde lajjeti. atha khalu bhagavāṃstadudakādhānaṃ nikubjayitvāyuṣmantaṃ rāhulamāmamantrata — paśyasi nu tvaṃ rāhuledamudakādhānaṃ nikubjitamiti? evaṃ bhadanta. evaṃ nikubjitaṃ khalu rāhula teṣāṃ śrāmaṇyaṃ yeṣāṃ nāsti saṃprajānanmṛṣāvāde lajjeti. atha khalu bhagavāṃstadudakādhānamutkubjayitvāyuṣmantaṃ rāhulamāmamantrata — paśyasi nu tvaṃ rāhuledamudakādhānaṃ riktaṃ tucchamiti? evaṃ bhadanta. evaṃ riktaṃ tucchaṃ khalu rāhula teṣāṃ śrāmaṇyaṃ yeṣāṃ nāsti saṃprajānanmṛṣāvāde lajjeti.
tadyathāpi rāhula rājño nāga īṣādanta urūḍhavānabhijātaḥ saṃgrāmāvacaraḥ saṃgrāmagataḥ pūrvābhyāmapi pādābhyāṃ karma karoti, paścimābhyāmapi pādābhyāṃ karma karoti, pūrveṇāpi kāyena karma karoti, paścimenāpi kāyena karma karoti, śīrṣeṇāpi karma karoti, karṇābhyāmapi karma karoti, dantābhyāmapi karma karoti, lāṅgūlenāpi karma karoti, rakṣatyeva śuṇḍām. tatra hastyārohasyaivaṃ bhavati — ayaṃ khalu rājño nāga īṣādanta urūḍhavānabhijātaḥ saṃgrāmāvacaraḥ saṃgrāmagataḥ pūrvābhyāmapi pādābhyāṃ karma karoti, paścimābhyāmapi pādābhyāṃ karma karoti (pūrvavat) lāṅgūlenāpi karma karoti, rakṣatyeva śuṇḍām, aparityaktaṃ khalu rājño nāgasya jīvitamiti. yataḥ khalu rāhula rājño nāga īṣādanta urūḍhavānabhijātaḥ saṃgrāmāvacaraḥ saṃgrāmagataḥ pūrvābhyāmapi pādābhyāṃ karma karoti, paścimābhyāmapi pādābhyāṃ karma karoti (pūrvavat) lāṅgūlenāpi karma karoti, śuṇḍayāpi karma karoti, tatra hastyārohasyaivaṃ bhavati — ayaṃ khalu rājño nāga īṣādanta urūḍhavānabhijātaḥ saṃgrāmāvacaraḥ saṃgrāmagataḥ pūrvābhyāmapi pādābhyāṃ karma karoti, paścimābhyāmapi pādābhyāṃ karma karoti, pūrveṇāpi kāyena karma karoti, paścimenāpi kāyena karma karoti, śīrṣeṇāpi karma karoti, karṇābhyāmapi karma karoti, dantābhyāmapi karma karoti, lāṅgūlenāpi karma karoti, śuṇḍayāpi karma karoti, parityaktaṃ khalu rājño nāgasya jīvitam, nāstīdānīṃ kiṃcidrājño nāgasyākaraṇīyamiti. evameva khalu rāhula yasya kasyacitsaṃprajānanmṛṣāvāde nāsti lajjā, nāhaṃ tasya kiṃcitpāpamakaraṇīyamiti vadāmi. tasmādiha te rāhula — hāsyādapi na mṛṣā bhaṇiṣyāmīti — evaṃ hi te rāhula śikṣitavyam.
tatkiṃ manyase rāhula kimartha ādarśa iti? pratyavekṣaṇārtho bhadanteti. evameva khalu rāhula pratyavekṣya pratyavekṣya kāyena karma kartavyam, pratyavekṣya pratyavekṣya vācā karma kartavyam, pratyavekṣya pratyavekṣya manasā karma kartavyam. yadeva tvaṃ rāhula kāyena karma kartukāmo bhaveḥ, tadeva te kāyakarma pratyavekṣitavyam — yannu khalvahamidaṃ kāyena karma kartukāma idaṃ me kāyakarma ātmavyābādhāyāpi saṃvarteta, paravyābādhāyāpi saṃvarteta, ubhayavyābādhāyāpi saṃvarteta — akuśalamidaṃ kāyakarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti? sacettvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ kāyena karma kartukāma idaṃ me kāyakarma ātmavyābādhāyāpi saṃvarteta, paravyābādhāyāpi saṃvarteta, ubhayavyābādhāyāpi saṃvarteta — akuśalamidaṃ kāyakarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhula kāyena karma sarvathā na karaṇīyam. sacetpunastvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ kāyena karma kartukāma idaṃ me kāyakarma naivātmavyābādhāyāpi saṃvarteta, na paravyābādhāyāpi saṃvarteta, nobhayavyābādhāyāpi saṃvarteta — kuśalamidaṃ kāyakarma sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhula kāyena karma karaṇīyam.
kurvatāpi tvayā rāhula kāyena karma tadeva te kāyakarma pratyavekṣitavyam — yannu khalvahamidaṃ kāyena karma karomīdaṃ me kāyakarma ātmavyābādhāyāpi saṃvartate, paravyābādhāyāpi saṃvartate, ubhayavyābādhāyāpi saṃvartate — akuśalamidaṃ kāyakarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti? sacetpunastvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ kāyena karma karomīdaṃ me kāyakarma ātmavyābādhāyāpi saṃvartate, paravyābādhāyāpi saṃvartate, ubhayavyābādhāyāpi saṃvartate — akuśalamidaṃ kāyakarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, pratisaṃharestvaṃ rāhulevaṃrūpaṃ kāyakarma. sacetpunastvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ kāyena karma karomīdaṃ me kāyakarma naivātmavyābādhāyāpi saṃvartate, na paravyābādhāyāpi saṃvartate, nobhayavyābādhāyāpi saṃvartate — kuśalamidaṃ kāyakarma sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, anuprapadyethāstvaṃ rāhulevaṃrūpaṃ kāyakarma.
kṛtvāpi te rāhula kāyena karma tadeva te kāyakarma pratyavekṣitavyam — yannu khalvahamidaṃ kāyena karmākārṣamidaṃ me kāyakarma ātmavyābādhāyāpi saṃvartate, paravyābādhāyāpi saṃvartate, ubhayavyābādhāyāpi saṃvartate — akuśalamidaṃ kāyakarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti? sacetkhalu tvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ kāyena karmākārṣamidaṃ me kāyakarma ātmavyābādhāyāpi saṃvartate, paravyābādhāyāpi saṃvartate, ubhayavyābādhāyāpi saṃvartate — akuśalamidaṃ kāyakarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhula kāyakarma śāstari vā vijñeṣu vā sabrahmacāriṣu deśayitavyaṃ vivaritavyamuttānīkartavyam, deśayitvā vivṛtyottānīkṛtyāyatyāṃ saṃvara āpattavyaḥ. sacetpunastvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ kāyena karmākārṣamidaṃ me kāyakarma naivātmavyābādhāyāpi saṃvartate, na paravyābādhāyāpi saṃvartate, nobhayavyābādhāyāpi saṃvartate — kuśalamidaṃ kāyakarma sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, tenaiva tvaṃ rāhula prītiprāmodyena viharerahorātrānuśikṣī kuśaleṣu dharmeṣu.
yadeva tvaṃ rāhula vācā karma kartukāmo bhaveḥ, tadeva te vākkarma pratyavekṣitavyam — yannu khalvahamidaṃ vācā karma kartukāma idaṃ me vākkarma ātmavyābādhāyāpi saṃvarteta, paravyābādhāyāpi saṃvarteta, ubhayavyābādhāyāpi saṃvarteta — akuśalamidaṃ vākkarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti? sacettvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ vācā karma kartukāma idaṃ me vākkarma ātmavyābādhāyāpi saṃvarteta, paravyābādhāyāpi saṃvarteta, ubhayavyābādhāyāpi saṃvarteta — akuśalamidaṃ vākkarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhula vācā karma sarvathā na karaṇīyam. sacetpunastvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ vācā karma kartukāma idaṃ me vākkarma naivātmavyābādhāyāpi saṃvarteta, na paravyābādhāyāpi saṃvarteta — kuśalamidaṃ vākkarma sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhula vācā karma karaṇīyam.
kurvatāpi rāhula vācā karma tadeva te vākkarma pratyavekṣitavyam — yannu khalvahamidaṃ vācā karma karomīdaṃ me vākkarma ātmavyābādhāyāpi saṃvartate, paravyābādhāyāpi saṃvartate, ubhayavyābādhāyāpi saṃvartate — akuśalamidaṃ vākkarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti? sacetpunastvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ vācā karma karomīdaṃ me vākkarma ātmavyābādhāyāpi saṃvartate, paravyābādhāyāpi saṃvartate, ubhayavyābādhāyāpi saṃvartate — akuśalamidaṃ vākkarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, pratisaṃharestvaṃ rāhulevaṃrūpaṃ vākkarma. sacetpunastvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ vācā karma karomīdaṃ me vākkarma naivātmavyābādhāyāpi saṃvartate, na paravyābādhāyāpi saṃvartate, nobhayavyābādhāyāpi saṃvartate — kuśalamidaṃ vākkarma sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, anuprapadyethāstvaṃ rāhulevaṃrūpaṃ vākkarma.
kṛtvāpi te rāhula vācā karma tadeva te vākkarma pratyavekṣitavyam — yannu khalvahamidaṃ vācā karmākārṣamidaṃ me vākkarma ātmavyābādhāyāpi saṃvartate, paravyābādhāyāpi saṃvartate, ubhayavyābādhāyāpi saṃvartate — akuśalamidaṃ vākkarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti? sacetkhalu tvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ vācā karmākārṣamidaṃ me vākkarma ātmavyābādhāyāpi saṃvartate, paravyābādhāyāpi saṃvartate, ubhayavyābādhāyāpi saṃvartate — akuśalamidaṃ vākkarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhula vākkarma śāstari vā vijñeṣu vā sabrahmacāriṣu deśayitavyaṃ vivaritavyamuttānīkartavyam, deśayitvā vivṛtyottānīkṛtyāyatyāṃ saṃvara āpattavyaḥ. sacetpunastvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ vācā karmākārṣamidaṃ me vākkarma naivātmavyābādhāyāpi saṃvartate, na paravyābādhāyāpi saṃvartate, nobhayavyābādhāyāpi saṃvartate — kuśalamidaṃ vākkarma sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, tenaiva tvaṃ rāhula prītiprāmodyena viharerahorātrānuśikṣī kuśaleṣu dharmeṣu.
yadeva tvaṃ rāhula manasā karma kartukāmo bhaveḥ, tadeva te manaḥkarma pratyavekṣitavyam — yannu khalvahamidaṃ manasā karma kartukāma idaṃ me manaḥkarma ātmavyābādhāyāpi saṃvarteta, paravyābādhāyāpi saṃvarteta, ubhayavyābādhāyāpi saṃvarteta — akuśalamidaṃ manaḥkarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti? sacettvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ manasā karma kartukāma idaṃ me manaḥkarma ātmavyābādhāyāpi saṃvarteta, paravyābādhāyāpi saṃvarteta, ubhayavyābādhāyāpi saṃvarteta — akuśalamidaṃ manaḥkarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhula manasā karma sarvathā na karaṇīyam. sacetpunastvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ manasā karma kartukāma idaṃ me manaḥkarma naivātmavyābādhāyāpi saṃvarteta, na paravyābādhāyāpi saṃvarteta, nobhayavyābādhāyāpi saṃvarteta — kuśalamidaṃ manaḥkarma sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhula manasā karma karaṇīyam.
kurvatāpi tvayā rāhula manasā karma tadeva te manaḥkarma pratyavekṣitavyam — yannu khalvahamidaṃ manasā karma karomīdaṃ me manaḥkarma ātmavyābādhāyāpi saṃvartate, paravyābādhāyāpi saṃvartate, ubhayavyābādhāyāpi saṃvartate — akuśalamidaṃ manaḥkarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti? sacetpunastvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ manasā karma karomīdaṃ me manaḥkarma ātmavyābādhāyāpi saṃvartate, paravyābādhāyāpi saṃvartate, ubhayavyābādhāyāpi saṃvartate — akuśalamidaṃ manaḥkarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, pratisaṃharestvaṃ rāhulevaṃrūpaṃ manaḥkarma. sacetpunastvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ manasā karma karomīdaṃ me manaḥkarma naivātmavyābādhāyāpi saṃvartate, na paravyābādhāyāpi saṃvartate, nobhayavyābādhāyāpi saṃvartate — kuśalamidaṃ manaḥkarma sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, anuprapadyethāstvaṃ rāhulevaṃrūpaṃ manaḥkarma.
kṛtvāpi te rāhula manasā karma tadeva te manaḥkarma pratyavekṣitavyam — yannu khalvahamidaṃ manasā karmākārṣamidaṃ me manaḥkarma ātmavyābādhāyāpi saṃvartate, paravyābādhāyāpi saṃvartate, ubhayavyābādhāyāpi saṃvartate — akuśalamidaṃ manaḥkarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti? sacetkhalu tvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ manasā karmākārṣamidaṃ me manaḥkarma ātmavyābādhāyāpi saṃvartate, paravyābādhāyāpi saṃvartate, ubhayavyābādhāyāpi saṃvartate — akuśalamidaṃ manaḥkarma duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, evaṃrūpe punaste rāhula manaḥkarmaṇyārtāyitavyaṃ hretavyaṃ jugupsitavyam, ārtāyitvā hrītvā jugupsitvāyatyāṃ saṃvara āpattavyaḥ. sacetpunastvaṃ rāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ — yatkhalvahamidaṃ manasā karmākārṣamidaṃ me manaḥkarma naivātmavyābādhāyāpi saṃvartate, na paravyābādhāyāpi saṃvartate, nobhayavyābādhāyāpi saṃvartate — kuśalamidaṃ manaḥkarma sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, tenaiva tvaṃ rāhula prītiprāmodyena viharerahorātrānuśikṣī kuśaleṣu dharmeṣu.
ye hi kecidrāhulātītamadhvānaṃ śramaṇā vā brāhmaṇā vā kāyakarma paryaśūśudhan, vākkarma paryaśūśudhan, manaḥkarma paryaśūśudhan, sarve ta evameva pratyavekṣya pratyavekṣya kāyakarma paryaśūśudhan, pratyavekṣya pratyavekṣya vākkarma paryaśūśudhan, pratyavekṣya pratyavekṣya manaḥkarma paryaśūśudhan. ye'pi hi kecidrāhulānāgatamadhvānaṃ śramaṇā vā brāhmaṇā vā kāyakarma pariśodhayiṣyanti, vākkarma pariśodhayiṣyanti, manaḥkarma pariśodhayiṣyanti, sarve ta evameva pratyavekṣya pratyavekṣya kāyakarma pariśodhayiṣyanti, pratyavekṣya pratyavekṣya vākkarma pariśodhayiṣyanti, pratyavekṣya pratyavekṣya manaḥkarma pariśodhayiṣyanti. ye'pi hi kecidrāhulaitarhi śramaṇā vā brāhmaṇā vā kāyakarma pariśodhayanti, vākkarma pariśodhayanti, manaḥkarma pariśodhayanti, sarve ta evameva pratyavekṣya pratyavekṣya kāyakarma pariśodhayanti, pratyavekṣya pratyavekṣya vākkarma pariśodhayanti, pratyavekṣya pratyavekṣya manaḥkarma pariśodhayanti. tasmādiha rāhula — pratyavekṣya pratyavekṣya kāyakarma pariśodhayiṣyāmi, pratyavekṣya pratyavekṣya vākkarma pariśodhayiṣyāmi, pratyavekṣya pratyavekṣya manaḥkarma pariśodhayiṣyāmīti — evaṃ hi te rāhula śikṣitavyamiti.
idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmān rāhulo bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.
āmrayaṣṭikārāhulāvavādasūtraṃ niṣṭhitaṃ prathamam.