You are here: Home » buddhism » mn » mn64
You are not allowed to perform this action
← mn63 
 mn65 →

MN64 mahāmālukyasūtram

Summary: The Buddha corrects Māluṅkyaputra’s superficial understanding of the five lower fetters, explaining that latent defilements (anuśayas) reside even in an infant though dormant. He charts the precise meditative pathway for abandoning these fetters by entering the dhyānas and systematically contemplating their conditioned constituents as impermanent, painful, and non-self, redirecting the mind toward the unconditioned deathless element.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे द्वितीये भिक्षुवर्गे महामालुक्यसूत्रं चतुर्थम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनामन्त्रयत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् — धारयथ नु यूयं भिक्षवो मया देशितानि पञ्चावरभागीयानि संयोजनानीति?

एवमुक्त आयुष्मान्मालुक्यपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — अहं खलु भदन्त धारयामि भगवता देशितानि पञ्चावरभागीयानि संयोजनानीति। यथा कथं पुनस्त्वं मालुक्यपुत्र धारयसि मया देशितानि पञ्चावरभागीयानि संयोजनानीति? सत्कायदृष्टिं खल्वहं भदन्त भगवतावरभागीयं संयोजनं देशितं धारयामि, विचिकित्सां खल्वहं भदन्त भगवतावरभागीयं संयोजनं देशितं धारयामि, शीलव्रतपरामर्शं खल्वहं भदन्त भगवतावरभागीयं संयोजनं देशितं धारयामि, कामच्छन्दं खल्वहं भदन्त भगवतावरभागीयं संयोजनं देशितं धारयामि, व्यापादं खल्वहं भदन्त भगवतावरभागीयं संयोजनं देशितं धारयामि। एवं खल्वहं भदन्त धारयामि भगवता देशितानि पञ्चावरभागीयानि संयोजनानीति।

कस्मै खलु नाम त्वं मालुक्यपुत्रेमान्येवं पञ्चावरभागीयानि संयोजनानि देशितानि धारयसि? ननु मालुक्यपुत्रान्यतीर्थ्याः परिव्राजका अनेन तरुणोपमेनोपारम्भेणोपारप्स्यन्ते? दहरस्य हि मालुक्यपुत्र कुमारस्य मन्दस्योत्तानशय्यकस्य सत्काय इत्यपि न भवति, कुतः पुनरस्योत्पत्स्यते सत्कायदृष्टिः? अनुशेते त्वेवास्य सत्कायदृष्ट्यनुशयः। दहरस्य हि मालुक्यपुत्र कुमारस्य मन्दस्योत्तानशय्यकस्य धर्मा इत्यपि न भवति, कुतः पुनरस्योत्पत्स्यते धर्मेषु विचिकित्सा? अनुशेते त्वेवास्य विचिकित्सानुशयः। दहरस्य हि मालुक्यपुत्र कुमारस्य मन्दस्योत्तानशय्यकस्य शीलानीत्यपि न भवति, कुतः पुनरस्योत्पत्स्यते शीलेषु शीलव्रतपरामर्शः? अनुशेते त्वेवास्य शीलव्रतपरामर्शानुशयः। दहरस्य हि मालुक्यपुत्र कुमारस्य मन्दस्योत्तानशय्यकस्य कामा इत्यपि न भवति, कुतः पुनरस्योत्पत्स्यते कामेषु कामच्छन्दः? अनुशेते त्वेवास्य कामरागानुशयः। दहरस्य हि मालुक्यपुत्र कुमारस्य मन्दस्योत्तानशय्यकस्य सत्त्वा इत्यपि न भवति, कुतः पुनरस्योत्पत्स्यते सत्त्वेषु व्यापादः? अनुशेते त्वेवास्य व्यापादानुशयः। ननु मालुक्यपुत्रान्यतीर्थ्याः परिव्राजका अनेन तरुणोपमेनोपारम्भेणोपारप्स्यन्त इति? एवमुक्त आयुष्मानानन्दो भगवन्तमेतदवोचत् — एतस्य भगवन्कालः, एतस्य सुगत कालो यद्भगवान्पञ्चावरभागीयानि संयोजनानि देशयेत्। भगवतः श्रुत्वा भिक्षवो धारयिष्यन्तीति। तेन ह्यानन्द शृणु, साधु मनसि कुरु, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खल्वायुष्मानानन्दो भगवते प्रत्यश्रौषीत्। भगवानेतदवोचत् —

इहानन्दाश्रुतवान्पृथग्जन आर्याणामदर्श्यार्यधर्मस्याकोविद आर्यधर्मेऽविनीतः, सत्पुरुषाणामदर्शी सत्पुरुषधर्मस्याकोविदः सत्पुरुषधर्मेऽविनीतः सत्कायदृष्टिपर्युत्थितेन चेतसा विहरति सत्कायदृष्टिपरेतेन, उत्पन्नायाश्च सत्कायदृष्टेर्निःसरणं यथाभूतं न प्रजानाति। तस्य सा सत्कायदृष्टिः स्थामगताप्रतिविनीतावरभागीयं संयोजनम्। विचिकित्सापर्युत्थितेन चेतसा विहरति विचिकित्सापरेतेन, उत्पन्नायाश्च विचिकित्साया निःसरणं यथाभूतं न प्रजानाति। तस्य सा विचिकित्सा स्थामगताप्रतिविनीतावरभागीयं संयोजनम्। शीलव्रतपरामर्शपर्युत्थितेन चेतसा विहरति शीलव्रतपरामर्शपरेतेन, उत्पन्नस्य च शीलव्रतपरामर्शस्य निःसरणं यथाभूतं न प्रजानाति। तस्य स शीलव्रतपरामर्शः स्थामगतोऽप्रतिविनीतोऽवरभागीयं संयोजनम्। कामरागपर्युत्थितेन चेतसा विहरति कामरागपरेतेन, उत्पन्नस्य च कामरागस्य निःसरणं यथाभूतं न प्रजानाति। तस्य स कामरागः स्थामगतोऽप्रतिविनीतोऽवरभागीयं संयोजनम्। व्यापादपर्युत्थितेन चेतसा विहरति व्यापादपरेतेन, उत्पन्नस्य च व्यापादस्य निःसरणं यथाभूतं न प्रजानाति। तस्य स व्यापादः स्थामगतोऽप्रतिविनीतोऽवरभागीयं संयोजनम्।

श्रुतवांश्च खल्वानन्दार्यश्रावक आर्याणां दर्श्यार्यधर्मस्य कोविद आर्यधर्मे सुविनीतः, सत्पुरुषाणां दर्शी सत्पुरुषधर्मस्य कोविदः सत्पुरुषधर्मे सुविनीतो न सत्कायदृष्टिपर्युत्थितेन चेतसा विहरति न सत्कायदृष्टिपरेतेन, उत्पन्नायाश्च सत्कायदृष्टेर्निःसरणं यथाभूतं प्रजानाति। तस्य सा सत्कायदृष्टिः सानुशया प्रहीयते। न विचिकित्सापर्युत्थितेन चेतसा विहरति न विचिकित्सापरेतेन, उत्पन्नायाश्च विचिकित्साया निःसरणं यथाभूतं प्रजानाति। तस्य सा विचिकित्सा सानुशया प्रहीयते। न शीलव्रतपरामर्शपर्युत्थितेन चेतसा विहरति न शीलव्रतपरामर्शपरेतेन, उत्पन्नस्य च शीलव्रतपरामर्शस्य निःसरणं यथाभूतं प्रजानाति। तस्य स शीलव्रतपरामर्शः सानुशयः प्रहीयते। न कामरागपर्युत्थितेन चेतसा विहरति न कामरागपरेतेन, उत्पन्नस्य च कामरागस्य निःसरणं यथाभूतं प्रजानाति। तस्य स कामरागः सानुशयः प्रहीयते। न व्यापादपर्युत्थितेन चेतसा विहरति न व्यापादपरेतेन, उत्पन्नस्य च व्यापादस्य निःसरणं यथाभूतं प्रजानाति। तस्य स व्यापादः सानुशयः प्रहीयते।

य आनन्द मार्गो या प्रतिपत्पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणाय तं मार्गं तां प्रतिपदमनागम्य पञ्चावरभागीयानि संयोजनानि ज्ञास्यति वा द्रक्ष्यति वा प्रहास्यति वेति — नैतत्स्थानं विद्यते। तद्यथाप्यानन्द महतो वृक्षस्य तिष्ठतः सारवतस्त्वचमच्छित्त्वा फल्गुमच्छित्त्वा सारच्छेदो भविष्यतीति — नैतत्स्थानं विद्यते। एवमेव खल्वानन्द यो मार्गो या प्रतिपत्पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणाय तं मार्गं तां प्रतिपदमनागम्य पञ्चावरभागीयानि संयोजनानि ज्ञास्यति वा द्रक्ष्यति वा प्रहास्यति वेति — नैतत्स्थानं विद्यते।

यश्च खल्वानन्द मार्गो या प्रतिपत्पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणाय तं मार्गं तां प्रतिपदमागम्य पञ्चावरभागीयानि संयोजनानि ज्ञास्यति वा द्रक्ष्यति वा प्रहास्यति वेति — स्थानमेतद्विद्यते। तद्यथाप्यानन्द महतो वृक्षस्य तिष्ठतः सारवतस्त्वचं छित्त्वा फल्गुं छित्त्वा सारच्छेदो भविष्यतीति — स्थानमेतद्विद्यते। एवमेव खल्वानन्द यो मार्गो या प्रतिपत्पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणाय तं मार्गं तां प्रतिपदमागम्य पञ्चावरभागीयानि संयोजनानि ज्ञास्यति वा द्रक्ष्यति वा प्रहास्यति वेति — स्थानमेतद्विद्यते। तद्यथाप्यानन्द गङ्गा नदी पूर्णापां समतीर्थिका काकपेया। अथ दुर्बलकः पुरुष आगच्छेत् — अहमस्या गङ्गाया नद्यास्तिर्यग्बाहुभ्यां स्रोतश्छित्त्वा स्वस्तिना पारं गमिष्यामीति। स न शक्नुयाद्गङ्गाया नद्यास्तिर्यग्बाहुभ्यां स्रोतश्छित्त्वा स्वस्तिना पारं गन्तुम्। एवमेव खल्वानन्द येषां केषाञ्चित्सत्कायनिरोधाय धर्मे देश्यमाने चित्तं न प्रस्कन्दति न प्रसीदति न संतिष्ठते न विमुच्यते, तद्यथापि स दुर्बलकः पुरुष एवमेते द्रष्टव्याः। तद्यथाप्यानन्द गङ्गा नदी पूर्णापां समतीर्थिका काकपेया। अथ बलवान्पुरुष आगच्छेत् — अहमस्या गङ्गाया नद्यास्तिर्यग्बाहुभ्यां स्रोतश्छित्त्वा स्वस्तिना पारं गमिष्यामीति। स शक्नुयाद्गङ्गाया नद्यास्तिर्यग्बाहुभ्यां स्रोतश्छित्त्वा स्वस्तिना पारं गन्तुम्। एवमेव खल्वानन्द येषां केषाञ्चित्सत्कायनिरोधाय धर्मे देश्यमाने चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति संतिष्ठते विमुच्यते, तद्यथापि स बलवान्पुरुष एवमेते द्रष्टव्याः।

कतमश्चानन्द मार्गः, कतमा प्रतिपत्पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणाय? इहानन्द भिक्षुरुपधिविवेकादकुशलानां धर्माणां प्रहाणात्सर्वशः कायदौष्ठुल्यानां प्रतिप्रस्रब्धेर्विविच्यैव कामैर्विविच्याकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। स यदेव तत्र भवति रूपगतं वेदनागतं संज्ञागतं संस्कारगतं विज्ञानगतं तान्धर्माननित्यत्वेन दुःखत्वेन रोगत्वेन गण्डत्वेन शल्यत्वेनाघत्वेनाबाधत्वेन परत्वेन प्रलोकत्वेन शून्यत्वेनानात्मत्वेन समनुपश्यति। स तेभ्यो धर्मेभ्यश्चित्तं प्रतिवापयति। स तेभ्यो धर्मेभ्यश्चित्तं प्रतिवाप्यामृताय धातवे चित्तमुपसंहरति — एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदं सर्वसंस्कारशमथः सर्वोपधिप्रतिनिःसर्गस्तृष्णाक्षयो विरागो निरोधो निर्वाणमिति। स तत्र स्थित आसवानां क्षयं प्राप्नोति। नो चेदासवानां क्षयं प्राप्नोति, तेनैव धर्मरागेण तया धर्मनन्द्या पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां परिक्षयादौपपातिको भवति तत्रपरिनिर्वाय्यनावर्तिधर्मा तस्माल्लोकात्। अयमपि खल्वानन्द मार्ग इयं प्रतिपत्पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणाय।

पुनश्चापरमानन्द भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमात् (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानम् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। स यदेव तत्र भवति रूपगतं वेदनागतं संज्ञागतं संस्कारगतं विज्ञानगतम् (पूर्ववत्) अनावर्तिधर्मा तस्माल्लोकात्। अयमपि खल्वानन्द मार्ग इयं प्रतिपत्पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणाय।

पुनश्चापरमानन्द भिक्षुः सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात्प्रतिघसंज्ञानामस्तङ्गमान्नानात्वसंज्ञानाममनसिकारादनन्त आकाश इत्याकाशानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरति। स यदेव तत्र भवति वेदनागतं संज्ञागतं संस्कारगतं विज्ञानगतम् (पूर्ववत्) अनावर्तिधर्मा तस्माल्लोकात्। अयमपि खल्वानन्द मार्ग इयं प्रतिपत्पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणाय।

पुनश्चापरमानन्द भिक्षुः सर्वश आकाशानन्त्यायतनं समतिक्रम्यानन्तं विज्ञानमिति विज्ञानानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरति। स यदेव तत्र भवति वेदनागतं संज्ञागतं संस्कारगतं विज्ञानगतम् (पूर्ववत्) अनावर्तिधर्मा तस्माल्लोकात्। अयमपि खल्वानन्द मार्ग इयं प्रतिपत्पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणाय।

पुनश्चापरमानन्द भिक्षुः सर्वशो विज्ञानानन्त्यायतनं समतिक्रम्य नास्ति किञ्चिदित्याकिञ्चन्यायतनमुपसम्पद्य विहरति। स यदेव तत्र भवति वेदनागतं संज्ञागतं संस्कारगतं विज्ञानगतम् (पूर्ववत्) अनावर्तिधर्मा तस्माल्लोकात्। अयमपि खल्वानन्द मार्ग इयं प्रतिपत्पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणायेति।

एष चेद्भदन्त मार्ग एषा प्रतिपत्पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणाय, अथ किन्तर्हीहैके भिक्षवश्चेतोविमुक्तय एके भिक्षवः प्रज्ञाविमुक्तय इति? अत्र खलु पुनस्तेषामहमानन्देन्द्रियवैमात्रतां वदामीति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आयुष्मानानन्दो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।

महामालुक्यसूत्रं निष्ठितं चतुर्थम्।

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe dvitīye bhikṣuvarge mahāmālukyasūtraṃ caturtham

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñśrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmantrayata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat — dhārayatha nu yūyaṃ bhikṣavo mayā deśitāni pañcāvarabhāgīyāni saṃyojanānīti?

evamukta āyuṣmānmālukyaputro bhagavantametadavocat — ahaṃ khalu bhadanta dhārayāmi bhagavatā deśitāni pañcāvarabhāgīyāni saṃyojanānīti. yathā kathaṃ punastvaṃ mālukyaputra dhārayasi mayā deśitāni pañcāvarabhāgīyāni saṃyojanānīti? satkāyadṛṣṭiṃ khalvahaṃ bhadanta bhagavatāvarabhāgīyaṃ saṃyojanaṃ deśitaṃ dhārayāmi, vicikitsāṃ khalvahaṃ bhadanta bhagavatāvarabhāgīyaṃ saṃyojanaṃ deśitaṃ dhārayāmi, śīlavrataparāmarśaṃ khalvahaṃ bhadanta bhagavatāvarabhāgīyaṃ saṃyojanaṃ deśitaṃ dhārayāmi, kāmacchandaṃ khalvahaṃ bhadanta bhagavatāvarabhāgīyaṃ saṃyojanaṃ deśitaṃ dhārayāmi, vyāpādaṃ khalvahaṃ bhadanta bhagavatāvarabhāgīyaṃ saṃyojanaṃ deśitaṃ dhārayāmi. evaṃ khalvahaṃ bhadanta dhārayāmi bhagavatā deśitāni pañcāvarabhāgīyāni saṃyojanānīti.

kasmai khalu nāma tvaṃ mālukyaputremānyevaṃ pañcāvarabhāgīyāni saṃyojanāni deśitāni dhārayasi? nanu mālukyaputrānyatīrthyāḥ parivrājakā anena taruṇopamenopārambheṇopārapsyante? daharasya hi mālukyaputra kumārasya mandasyottānaśayyakasya satkāya ityapi na bhavati, kutaḥ punarasyotpatsyate satkāyadṛṣṭiḥ? anuśete tvevāsya satkāyadṛṣṭyanuśayaḥ. daharasya hi mālukyaputra kumārasya mandasyottānaśayyakasya dharmā ityapi na bhavati, kutaḥ punarasyotpatsyate dharmeṣu vicikitsā? anuśete tvevāsya vicikitsānuśayaḥ. daharasya hi mālukyaputra kumārasya mandasyottānaśayyakasya śīlānītyapi na bhavati, kutaḥ punarasyotpatsyate śīleṣu śīlavrataparāmarśaḥ? anuśete tvevāsya śīlavrataparāmarśānuśayaḥ. daharasya hi mālukyaputra kumārasya mandasyottānaśayyakasya kāmā ityapi na bhavati, kutaḥ punarasyotpatsyate kāmeṣu kāmacchandaḥ? anuśete tvevāsya kāmarāgānuśayaḥ. daharasya hi mālukyaputra kumārasya mandasyottānaśayyakasya sattvā ityapi na bhavati, kutaḥ punarasyotpatsyate sattveṣu vyāpādaḥ? anuśete tvevāsya vyāpādānuśayaḥ. nanu mālukyaputrānyatīrthyāḥ parivrājakā anena taruṇopamenopārambheṇopārapsyanta iti? evamukta āyuṣmānānando bhagavantametadavocat — etasya bhagavankālaḥ, etasya sugata kālo yadbhagavānpañcāvarabhāgīyāni saṃyojanāni deśayet. bhagavataḥ śrutvā bhikṣavo dhārayiṣyantīti. tena hyānanda śṛṇu, sādhu manasi kuru, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalvāyuṣmānānando bhagavate pratyaśrauṣīt. bhagavānetadavocat —

ihānandāśrutavānpṛthagjana āryāṇāmadarśyāryadharmasyākovida āryadharme'vinītaḥ, satpuruṣāṇāmadarśī satpuruṣadharmasyākovidaḥ satpuruṣadharme'vinītaḥ satkāyadṛṣṭiparyutthitena cetasā viharati satkāyadṛṣṭiparetena, utpannāyāśca satkāyadṛṣṭerniḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ na prajānāti. tasya sā satkāyadṛṣṭiḥ sthāmagatāprativinītāvarabhāgīyaṃ saṃyojanam. vicikitsāparyutthitena cetasā viharati vicikitsāparetena, utpannāyāśca vicikitsāyā niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ na prajānāti. tasya sā vicikitsā sthāmagatāprativinītāvarabhāgīyaṃ saṃyojanam. śīlavrataparāmarśaparyutthitena cetasā viharati śīlavrataparāmarśaparetena, utpannasya ca śīlavrataparāmarśasya niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ na prajānāti. tasya sa śīlavrataparāmarśaḥ sthāmagato'prativinīto'varabhāgīyaṃ saṃyojanam. kāmarāgaparyutthitena cetasā viharati kāmarāgaparetena, utpannasya ca kāmarāgasya niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ na prajānāti. tasya sa kāmarāgaḥ sthāmagato'prativinīto'varabhāgīyaṃ saṃyojanam. vyāpādaparyutthitena cetasā viharati vyāpādaparetena, utpannasya ca vyāpādasya niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ na prajānāti. tasya sa vyāpādaḥ sthāmagato'prativinīto'varabhāgīyaṃ saṃyojanam.

śrutavāṃśca khalvānandāryaśrāvaka āryāṇāṃ darśyāryadharmasya kovida āryadharme suvinītaḥ, satpuruṣāṇāṃ darśī satpuruṣadharmasya kovidaḥ satpuruṣadharme suvinīto na satkāyadṛṣṭiparyutthitena cetasā viharati na satkāyadṛṣṭiparetena, utpannāyāśca satkāyadṛṣṭerniḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. tasya sā satkāyadṛṣṭiḥ sānuśayā prahīyate. na vicikitsāparyutthitena cetasā viharati na vicikitsāparetena, utpannāyāśca vicikitsāyā niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. tasya sā vicikitsā sānuśayā prahīyate. na śīlavrataparāmarśaparyutthitena cetasā viharati na śīlavrataparāmarśaparetena, utpannasya ca śīlavrataparāmarśasya niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. tasya sa śīlavrataparāmarśaḥ sānuśayaḥ prahīyate. na kāmarāgaparyutthitena cetasā viharati na kāmarāgaparetena, utpannasya ca kāmarāgasya niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. tasya sa kāmarāgaḥ sānuśayaḥ prahīyate. na vyāpādaparyutthitena cetasā viharati na vyāpādaparetena, utpannasya ca vyāpādasya niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. tasya sa vyāpādaḥ sānuśayaḥ prahīyate.

ya ānanda mārgo yā pratipatpañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya taṃ mārgaṃ tāṃ pratipadamanāgamya pañcāvarabhāgīyāni saṃyojanāni jñāsyati vā drakṣyati vā prahāsyati veti — naitatsthānaṃ vidyate. tadyathāpyānanda mahato vṛkṣasya tiṣṭhataḥ sāravatastvacamacchittvā phalgumacchittvā sāracchedo bhaviṣyatīti — naitatsthānaṃ vidyate. evameva khalvānanda yo mārgo yā pratipatpañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya taṃ mārgaṃ tāṃ pratipadamanāgamya pañcāvarabhāgīyāni saṃyojanāni jñāsyati vā drakṣyati vā prahāsyati veti — naitatsthānaṃ vidyate.

yaśca khalvānanda mārgo yā pratipatpañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya taṃ mārgaṃ tāṃ pratipadamāgamya pañcāvarabhāgīyāni saṃyojanāni jñāsyati vā drakṣyati vā prahāsyati veti — sthānametadvidyate. tadyathāpyānanda mahato vṛkṣasya tiṣṭhataḥ sāravatastvacaṃ chittvā phalguṃ chittvā sāracchedo bhaviṣyatīti — sthānametadvidyate. evameva khalvānanda yo mārgo yā pratipatpañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya taṃ mārgaṃ tāṃ pratipadamāgamya pañcāvarabhāgīyāni saṃyojanāni jñāsyati vā drakṣyati vā prahāsyati veti — sthānametadvidyate. tadyathāpyānanda gaṅgā nadī pūrṇāpāṃ samatīrthikā kākapeyā. atha durbalakaḥ puruṣa āgacchet — ahamasyā gaṅgāyā nadyāstiryagbāhubhyāṃ srotaśchittvā svastinā pāraṃ gamiṣyāmīti. sa na śaknuyādgaṅgāyā nadyāstiryagbāhubhyāṃ srotaśchittvā svastinā pāraṃ gantum. evameva khalvānanda yeṣāṃ keṣāñcitsatkāyanirodhāya dharme deśyamāne cittaṃ na praskandati na prasīdati na saṃtiṣṭhate na vimucyate, tadyathāpi sa durbalakaḥ puruṣa evamete draṣṭavyāḥ. tadyathāpyānanda gaṅgā nadī pūrṇāpāṃ samatīrthikā kākapeyā. atha balavānpuruṣa āgacchet — ahamasyā gaṅgāyā nadyāstiryagbāhubhyāṃ srotaśchittvā svastinā pāraṃ gamiṣyāmīti. sa śaknuyādgaṅgāyā nadyāstiryagbāhubhyāṃ srotaśchittvā svastinā pāraṃ gantum. evameva khalvānanda yeṣāṃ keṣāñcitsatkāyanirodhāya dharme deśyamāne cittaṃ praskandati prasīdati saṃtiṣṭhate vimucyate, tadyathāpi sa balavānpuruṣa evamete draṣṭavyāḥ.

katamaścānanda mārgaḥ, katamā pratipatpañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya? ihānanda bhikṣurupadhivivekādakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇātsarvaśaḥ kāyadauṣṭhulyānāṃ pratiprasrabdhervivicyaiva kāmairvivicyākuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati. sa yadeva tatra bhavati rūpagataṃ vedanāgataṃ saṃjñāgataṃ saṃskāragataṃ vijñānagataṃ tāndharmānanityatvena duḥkhatvena rogatvena gaṇḍatvena śalyatvenāghatvenābādhatvena paratvena pralokatvena śūnyatvenānātmatvena samanupaśyati. sa tebhyo dharmebhyaścittaṃ prativāpayati. sa tebhyo dharmebhyaścittaṃ prativāpyāmṛtāya dhātave cittamupasaṃharati — etacchāntametatpraṇītaṃ yadidaṃ sarvasaṃskāraśamathaḥ sarvopadhipratiniḥsargastṛṣṇākṣayo virāgo nirodho nirvāṇamiti. sa tatra sthita āsavānāṃ kṣayaṃ prāpnoti. no cedāsavānāṃ kṣayaṃ prāpnoti, tenaiva dharmarāgeṇa tayā dharmanandyā pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ parikṣayādaupapātiko bhavati tatraparinirvāyyanāvartidharmā tasmāllokāt. ayamapi khalvānanda mārga iyaṃ pratipatpañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya.

punaścāparamānanda bhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamāt (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānam (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati. sa yadeva tatra bhavati rūpagataṃ vedanāgataṃ saṃjñāgataṃ saṃskāragataṃ vijñānagatam (pūrvavat) anāvartidharmā tasmāllokāt. ayamapi khalvānanda mārga iyaṃ pratipatpañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya.

punaścāparamānanda bhikṣuḥ sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramātpratighasaṃjñānāmastaṅgamānnānātvasaṃjñānāmamanasikārādananta ākāśa ityākāśānantyāyatanamupasampadya viharati. sa yadeva tatra bhavati vedanāgataṃ saṃjñāgataṃ saṃskāragataṃ vijñānagatam (pūrvavat) anāvartidharmā tasmāllokāt. ayamapi khalvānanda mārga iyaṃ pratipatpañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya.

punaścāparamānanda bhikṣuḥ sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānantaṃ vijñānamiti vijñānānantyāyatanamupasampadya viharati. sa yadeva tatra bhavati vedanāgataṃ saṃjñāgataṃ saṃskāragataṃ vijñānagatam (pūrvavat) anāvartidharmā tasmāllokāt. ayamapi khalvānanda mārga iyaṃ pratipatpañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya.

punaścāparamānanda bhikṣuḥ sarvaśo vijñānānantyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiñcidityākiñcanyāyatanamupasampadya viharati. sa yadeva tatra bhavati vedanāgataṃ saṃjñāgataṃ saṃskāragataṃ vijñānagatam (pūrvavat) anāvartidharmā tasmāllokāt. ayamapi khalvānanda mārga iyaṃ pratipatpañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāyeti.

eṣa cedbhadanta mārga eṣā pratipatpañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya, atha kintarhīhaike bhikṣavaścetovimuktaya eke bhikṣavaḥ prajñāvimuktaya iti? atra khalu punasteṣāmahamānandendriyavaimātratāṃ vadāmīti.

idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānānando bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.

mahāmālukyasūtraṃ niṣṭhitaṃ caturtham.

← mn63 
mn 
 mn65 →
Search
buddhism/mn/mn64.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51