You are here: Home » buddhism » mn » mn65
You are not allowed to perform this action
← mn64 
 mn66 →

MN65 bhadrālisūtram

Summary: When the bhikṣu Bhadrāli stubbornly resists the monastic rule prohibiting eating at night, the Buddha highlights the corrosive effect of obstinacy before accepting his contrite confession. Comparing the disciple’s spiritual training to the gradual taming of a noble steed, the Buddha explains how structural rules emerge as the community expands, concluding with the ten consummate qualities of an Arhat.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे द्वितीये भिक्षुवर्गे भद्रालिसूत्रं पञ्चमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान् श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनाममन्त्रत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् — अहं खलु, भिक्षवः, एकासनभोजनं भुञ्जे। एकासनभोजनं खल्वहम्, भिक्षवः, भुञ्जानोऽल्पाबाधतां च संजानेऽल्पातङ्कतां च लघूत्थानं च बलं च स्पर्शविहारं च। एत, यूयमपि, भिक्षवः, एकासनभोजनं भुङ्ग्ध्वम्। एकासनभोजनं खलु, भिक्षवः, यूयमपि भुञ्जाना अल्पाबाधतां च संज्ञास्यध्वेऽल्पातङ्कतां च लघूत्थानं च बलं च स्पर्शविहारं चेति। एवमुक्ते, आयुष्मान्भद्रालिर्भगवन्तमेतदवोचत् — अहं खलु, भदन्त, नोत्सहे एकासनभोजनं भोक्तुम्। एकासनभोजनं हि मे, भदन्त, भुञ्जानस्य स्यात्कौकृत्यम्, स्याद्विप्रतिसार इति। तेन हि त्वम्, भद्राले, यत्र निमन्त्रितः स्यास्तत्रैकदेशं भुक्त्वैकदेशं निर्हृत्यापि भुञ्जीथाः। एवमपि खलु त्वम्, भद्राले, भुञ्जान एकासनो यापयिष्यसीति। एवमपि खल्वहम्, भदन्त, नोत्सहे भोक्तुम्। एवमपि हि मे, भदन्त, भुञ्जानस्य स्यात्कौकृत्यम्, स्याद्विप्रतिसार इति। अथ खल्वायुष्मान्भद्रालिर्भगवता शिक्षापदे प्रज्ञाप्यमाने भिक्षुसङ्घे शिक्षां समाददानेऽनुत्साहं प्रावीविदत्। अथ खल्वायुष्मान्भद्रालिः सर्वं तत्त्रैमासं न भगवतः सम्मुखीभावमदात्, यथा तच्छास्तुः शासने शिक्षाया अपरिपूरकारी।

तेन खलु पुनः समयेन संबहुला भिक्षवो भगवतश्चीवरकर्माकुर्वन् — निष्ठितचीवरो भगवांस्त्रैमासात्ययेन चारिकां प्रक्रमिष्यतीति। अथ खल्वायुष्मान्भद्रालिर्येन ते भिक्षवस्तेनोपासंक्रमीत्। उपसंक्रम्य तैर्भिक्षुभिः सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यसदत्। एकान्ते निषण्णं खल्वायुष्मन्तं भद्रालिं ते भिक्षव एतदवोचन् — इदं खलु, आयुष्मन्भद्राले, भगवतश्चीवरकर्म क्रियते। निष्ठितचीवरो भगवांस्त्रैमासात्ययेन चारिकां प्रक्रमिष्यति। अङ्गायुष्मन्भद्राले, एतं दोषकं साधु मनसि कुरु, मा ते पश्चाद्दुष्करतरं भूदिति। एवमायुष्मन्त इति खल्वायुष्मान्भद्रालिस्तेभ्यो भिक्षुभ्यः प्रतिश्रुत्य येन भगवांस्तेनोपासंक्रमीत्। उपसंक्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यसदत्। एकान्ते निषण्णः खल्वायुष्मान्भद्रालिर्भगवन्तमेतदवोचत् — अत्ययो माम्, भदन्त, अत्यगमद्यथाबालं यथामूढं यथाकुशलम्, योऽहं भगवता शिक्षापदे प्रज्ञाप्यमाने भिक्षुसङ्घे शिक्षां समाददानेऽनुत्साहं प्रावीविदम्। तस्य मे, भदन्त, भगवानत्ययमत्ययत्वेन प्रतिगृह्णात्वायत्यां संवरायेति।

तद्घ त्वाम्, भद्राले, अत्ययोऽत्यगमद्यथाबालं यथामूढं यथाकुशलम्, यस्त्वं मया शिक्षापदे प्रज्ञाप्यमाने भिक्षुसङ्घे शिक्षां समाददानेऽनुत्साहं प्रावीविदः। समयोऽपि खलु ते, भद्राले, अप्रतिविद्धोऽभूत् — भगवान्खलु श्रावस्त्यां विहरति, भगवानपि मां ज्ञास्यति — भद्रालिर्नाम भिक्षुः शास्तुः शासने शिक्षाया अपरिपूरकारीति। अयमपि खलु ते, भद्राले, समयोऽप्रतिविद्धोऽभूत्। समयोऽपि खलु ते, भद्राले, अप्रतिविद्धोऽभूत् — संबहुलाः खलु भिक्षवः श्रावस्त्यां वर्षामुपागताः, तेऽपि मां ज्ञास्यन्ति — भद्रालिर्नाम भिक्षुः शास्तुः शासने शिक्षाया अपरिपूरकारीति। अयमपि खलु ते, भद्राले, समयोऽप्रतिविद्धोऽभूत्। समयोऽपि खलु ते, भद्राले, अप्रतिविद्धोऽभूत् — संबहुलाः खलु भिक्षुण्यः श्रावस्त्यां वर्षामुपागताः, ता अपि मां ज्ञास्यन्ति — भद्रालिर्नाम भिक्षुः शास्तुः शासने शिक्षाया अपरिपूरकारीति। अयमपि खलु ते, भद्राले, समयोऽप्रतिविद्धोऽभूत्। समयोऽपि खलु ते, भद्राले, अप्रतिविद्धोऽभूत् — संबहुलाः खलूपासकाः श्रावस्त्यां प्रतिवसन्ति, तेऽपि मां ज्ञास्यन्ति — भद्रालिर्नाम भिक्षुः शास्तुः शासने शिक्षाया अपरिपूरकारीति। अयमपि खलु ते, भद्राले, समयोऽप्रतिविद्धोऽभूत्। समयोऽपि खलु ते, भद्राले, अप्रतिविद्धोऽभूत् — संबहुलाः खलूपासिकाः श्रावस्त्यां प्रतिवसन्ति, ता अपि मां ज्ञास्यन्ति — भद्रालिर्नाम भिक्षुः शास्तुः शासने शिक्षाया अपरिपूरकारीति। अयमपि खलु ते, भद्राले, समयोऽप्रतिविद्धोऽभूत्। समयोऽपि खलु ते, भद्राले, अप्रतिविद्धोऽभूत् — संबहुलाः खलु नानातीर्थ्याः श्रमणब्राह्मणाः श्रावस्त्यां वर्षामुपागताः, तेऽपि मां ज्ञास्यन्ति — भद्रालिर्नाम भिक्षुः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकः स्थविरान्यतरो भिक्षुः शासने शिक्षाया अपरिपूरकारीति। अयमपि खलु ते, भद्राले, समयोऽप्रतिविद्धोऽभूदिति।

अत्ययो माम्, भदन्त, अत्यगमद्यथाबालं यथामूढं यथाकुशलम्, योऽहं भगवता शिक्षापदे प्रज्ञाप्यमाने भिक्षुसङ्घे शिक्षां समाददानेऽनुत्साहं प्रावीविदम्। तस्य मे, भदन्त, भगवानत्ययमत्ययत्वेन प्रतिगृह्णात्वायत्यां संवरायेति। तद्घ त्वाम्, भद्राले, अत्ययोऽत्यगमद्यथाबालं यथामूढं यथाकुशलम्, यस्त्वं मया शिक्षापदे प्रज्ञाप्यमाने भिक्षुसङ्घे शिक्षां समाददानेऽनुत्साहं प्रावीविदः।

तत्किं मन्यसे, भद्राले, इह स्याद्भिक्षुरुभयतोभागविमुक्तः, तमहमेवं वदेयम् — एहि मे त्वम्, भिक्षो, पङ्के संक्रमो भवेति, अपि नु खलु स संक्रमेद्वान्येन वा कायं संनामयेत्, नो इति वा वदेदिति?

नो हीदम्, भदन्त।

तत्किं मन्यसे, भद्राले, इह स्याद्भिक्षुः प्रज्ञाविमुक्तः (पूर्ववत्) कायसाक्षी (पूर्ववत्) दृष्टिप्राप्तः (पूर्ववत्) श्रद्धाविमुक्तः (पूर्ववत्) धर्मानुसारी (पूर्ववत्) श्रद्धानुसारी, तमहमेवं वदेयम् — एहि मे त्वम्, भिक्षो, पङ्के संक्रमो भवेति, अपि नु खलु स संक्रमेद्वान्येन वा कायं संनामयेत्, नो इति वा वदेदिति?

नो हीदम्, भदन्त।

तत्किं मन्यसे, भद्राले, अपि नु त्वम्, भद्राले, तस्मिन्समय उभयतोभागविमुक्तो वाभूः प्रज्ञाविमुक्तो वा कायसाक्षी वा दृष्टिप्राप्तो वा श्रद्धाविमुक्तो वा धर्मानुसारी वा श्रद्धानुसारी वेति?

नो हीदम्, भदन्त।

ननु त्वम्, भद्राले, तस्मिन्समये रिक्तस्तुच्छोऽपराद्ध इति?

एवम्, भदन्त। अत्ययो माम्, भदन्त, अत्यगमद्यथाबालं यथामूढं यथाकुशलम्, योऽहं भगवता शिक्षापदे प्रज्ञाप्यमाने भिक्षुसङ्घे शिक्षां समाददानेऽनुत्साहं प्रावीविदम्। तस्य मे, भदन्त, भगवानत्ययमत्ययत्वेन प्रतिगृह्णात्वायत्यां संवरायेति। तद्घ त्वाम्, भद्राले, अत्ययोऽत्यगमद्यथाबालं यथामूढं यथाकुशलम्, यस्त्वं मया शिक्षापदे प्रज्ञाप्यमाने भिक्षुसङ्घे शिक्षां समाददानेऽनुत्साहं प्रावीविदः। यतश्च खलु त्वम्, भद्राले, अत्ययमत्ययत्वेन दृष्ट्वा यथाधर्मं प्रतिकरोषि, तत्ते वयं प्रतिगृह्णीमः। वृद्धिर्ह्येषा, भद्राले, आर्यस्य विनये योऽत्ययमत्ययत्वेन दृष्ट्वा यथाधर्मं प्रतिकरोति, आयत्यां संवरमापद्यते।

इह, भद्राले, एकत्यो भिक्षुः शास्तुः शासने शिक्षाया अपरिपूरकारी भवति। तस्यैवं भवति — यन्न्वहं विविक्तं शयनासनं भजेयमरण्यं वृक्षमूलं पर्वतं कन्दरं गिरिगुहां श्मशानं वनप्रस्थमभ्यवकाशं पलालपुञ्जम्। अप्येव नामाहमुत्तरं मनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषं साक्षात्कुर्यामिति। स विविक्तं शयनासनं भजत्यरण्यं वृक्षमूलं पर्वतं कन्दरं गिरिगुहां श्मशानं वनप्रस्थमभ्यवकाशं पलालपुञ्जम्। तस्य तथा व्यपकृष्टस्य विहरतः शास्ताप्युपवदति, अनुविद्यापि विज्ञाः सब्रह्मचारिण उपवदन्ति, देवता अप्युपवदन्ति, आत्माप्यात्मानमुपवदति। स शास्त्राप्युपोदितः, अनुविद्यापि विज्ञैः सब्रह्मचारिभिरुपोदितः, देवताभिरप्युपोदितः, आत्मनाप्यात्मानमुपोदितो नोत्तरं मनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषं साक्षात्करोति। तत्कस्य हेतोः? एवं हि तत्, भद्राले, भवति यथा तच्छास्तुः शासने शिक्षाया अपरिपूरकारिणः।

इह पुनः, भद्राले, एकत्यो भिक्षुः शास्तुः शासने शिक्षायाः परिपूरकारी भवति। तस्यैवं भवति — यन्न्वहं विविक्तं शयनासनं भजेयमरण्यं वृक्षमूलं पर्वतं कन्दरं गिरिगुहां श्मशानं वनप्रस्थमभ्यवकाशं पलालपुञ्जम्। अप्येव नामाहमुत्तरं मनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषं साक्षात्कुर्यामिति। स विविक्तं शयनासनं भजत्यरण्यं वृक्षमूलं पर्वतं कन्दरं गिरिगुहां श्मशानं वनप्रस्थमभ्यवकाशं पलालपुञ्जम्। तस्य तथा व्यपकृष्टस्य विहरतः शास्तापि नोपवदति, अनुविद्यापि विज्ञाः सब्रह्मचारिणो नोपवदन्ति, देवता अपि नोपवदन्ति, आत्माप्यात्मानं नोपवदति। स शास्त्राप्यनुपोदितः, अनुविद्यापि विज्ञैः सब्रह्मचारिभिरनुपोदितः, देवताभिरप्यनुपोदितः, आत्मनाप्यात्मानमनुपोदित उत्तरं मनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषं साक्षात्करोति। स विविच्यैव कामैर्विविच्याकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। तत्कस्य हेतोः? एवं हि तत्, भद्राले, भवति यथा तच्छास्तुः शासने शिक्षायाः परिपूरकारिणः।

पुनश्चापरम्, भद्राले, भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं संप्रसादनं चेतस एकोतिभावमवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। तत्कस्य हेतोः? एवं हि तत्, भद्राले, भवति यथा तच्छास्तुः शासने शिक्षायाः परिपूरकारिणः।

पुनश्चापरम्, भद्राले, भिक्षुः प्रीतेश्च विरागादुपेक्षकश्च विहरति, स्मृतश्च संप्रजानन्सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयते, यत्तदार्या आचक्षते — उपेक्षकः स्मृतिमान्सुखविहारीति तृतीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। तत्कस्य हेतोः? एवं हि तत्, भद्राले, भवति यथा तच्छास्तुः शासने शिक्षायाः परिपूरकारिणः।

पुनश्चापरम्, भद्राले, भिक्षुः सुखस्य च प्रहाणाद्दुःखस्य च प्रहाणात्पूर्वमेव सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तङ्गमाददुःखमसुखमुपेक्षास्मृतिपरिशुद्धिं चतुर्थं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। तत्कस्य हेतोः? एवं हि तत्, भद्राले, भवति यथा तच्छास्तुः शासने शिक्षायाः परिपूरकारिणः।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्ते पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। सोऽनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति, तद्यथा — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति। तत्कस्य हेतोः? एवं हि तत्, भद्राले, भवति यथा तच्छास्तुः शासने शिक्षायाः परिपूरकारिणः।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्ते सत्त्वानां च्युत्युपपादज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। स दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानाति — इमे बत भवन्तः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन समन्वागताः (पूर्ववत्) विनिपातं निरयमुपपन्नाः, इमे वा पुनर्भवन्तः सत्त्वाः कायसुचरितेन समन्वागताः (पूर्ववत्) सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपन्ना इति दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण (पूर्ववत्) यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानाति। तत्कस्य हेतोः? एवं हि तत्, भद्राले, भवति यथा तच्छास्तुः शासने शिक्षायाः परिपूरकारिणः।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्त आस्रवाणां क्षयज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। स इदं दुःखमिति यथाभूतं प्रजानाति, अयं दुःखसमुदय इति यथाभूतं प्रजानाति, अयं दुःखनिरोध इति यथाभूतं प्रजानाति, इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतं प्रजानाति, इम आस्रवा इति यथाभूतं प्रजानाति, अयमास्रवसमुदय इति यथाभूतं प्रजानाति, अयमास्रवनिरोध इति यथाभूतं प्रजानाति, इयमास्रवनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतं प्रजानाति। तस्यैवं जानत एवं पश्यतः कामास्रवादपि चित्तं विमुच्यते, भवास्रवादपि चित्तं विमुच्यते, अविद्यास्रवादपि चित्तं विमुच्यते। विमुक्तस्मिन्विमुक्तमिति ज्ञानं भवति। क्षीणा जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यम्, कृतं करणीयम्, नापरमित्थंभावायेति प्रजानाति। तत्कस्य हेतोः? एवं हि तत्, भद्राले, भवति यथा तच्छास्तुः शासने शिक्षायाः परिपूरकारिण इति।

एवमुक्ते, आयुष्मान्भद्रालिर्भगवन्तमेतदवोचत् — को नु खलु, भदन्त, हेतुः, कः प्रत्ययो येनेहैकत्यं भिक्षुं प्रसह्य प्रसह्य कारणं कुर्वन्ति? कः पुनः, भदन्त, हेतुः, कः प्रत्ययो येनेहैकत्यं भिक्षुं नो तथा प्रसह्य प्रसह्य कारणं कुर्वन्तीति? इह, भद्राले, एकत्यो भिक्षुरभीक्ष्णापत्तिको भवत्यापत्तिबहुलः। स भिक्षुभिरुच्यमानोऽन्येनान्यं प्रतिचरति, बहिर्धा कथामपनामयति, कोपं च द्वेषं चाप्रत्ययं च प्रादुष्करोति, न सम्यग्वर्तते, न लोम पातयति, न निस्तारं वर्तते, येन सङ्घ आत्तमना भवति तत्करोमीति नाह। तत्र, भद्राले, भिक्षूणामेवं भवति — अयं खलु, आयुष्मन्तः, भिक्षुरभीक्ष्णापत्तिक आपत्तिबहुलः। स भिक्षुभिरुच्यमानोऽन्येनान्यं प्रतिचरति, बहिर्धा कथामपनामयति, कोपं च द्वेषं चाप्रत्ययं च प्रादुष्करोति, न सम्यग्वर्तते, न लोम पातयति, न निस्तारं वर्तते, येन सङ्घ आत्तमना भवति तत्करोमीति नाह। साधु बतायुष्मन्तोऽस्य भिक्षोस्तथा तथोपपरीक्षध्वं यथास्येदमधिकरणं न क्षिप्रमेव व्युपशाम्येदिति। तस्य खल्वेवम्, भद्राले, भिक्षोर्भिक्षवस्तथा तथोपपरीक्षन्ते यथास्येदमधिकरणं न क्षिप्रमेव व्युपशाम्यति।

इह पुनः, भद्राले, एकत्यो भिक्षुरभीक्ष्णापत्तिको भवत्यापत्तिबहुलः। स भिक्षुभिरुच्यमानो नान्येनान्यं प्रतिचरति, बहिर्धा कथां नापनामयति, न कोपं च द्वेषं चाप्रत्ययं च प्रादुष्करोति, सम्यग्वर्तते, लोम पातयति, निस्तारं वर्तते, येन सङ्घ आत्तमना भवति तत्करोमीत्याह। तत्र, भद्राले, भिक्षूणामेवं भवति — अयं खलु, आयुष्मन्तः, भिक्षुरभीक्ष्णापत्तिक आपत्तिबहुलः। स भिक्षुभिरुच्यमानो नान्येनान्यं प्रतिचरति, बहिर्धा कथां नापनामयति, न कोपं च द्वेषं चाप्रत्ययं च प्रादुष्करोति, सम्यग्वर्तते, लोम पातयति, निस्तारं वर्तते, येन सङ्घ आत्तमना भवति तत्करोमीत्याह। साधु बतायुष्मन्तः, अस्य भिक्षोस्तथा तथोपपरीक्षध्वं यथास्येदमधिकरणं क्षिप्रमेव व्युपशाम्येदिति। तस्य खल्वेवम्, भद्राले, भिक्षोर्भिक्षवस्तथा तथोपपरीक्षन्ते यथास्येदमधिकरणं क्षिप्रमेव व्युपशाम्यति।

इह, भद्राले, एकत्यो भिक्षुराकस्मिकापत्तिको भवत्यनापत्तिबहुलः। स भिक्षुभिरुच्यमानोऽन्येनान्यं प्रतिचरति, बहिर्धा कथामपनामयति, कोपं च द्वेषं चाप्रत्ययं च प्रादुष्करोति, न सम्यग्वर्तते, न लोम पातयति, न निस्तारं वर्तते, येन सङ्घ आत्तमना भवति तत्करोमीति नाह। तत्र, भद्राले, भिक्षूणामेवं भवति — अयं खलु, आयुष्मन्तः, भिक्षुराकस्मिकापत्तिकोऽनापत्तिबहुलः। स भिक्षुभिरुच्यमानोऽन्येनान्यं प्रतिचरति, बहिर्धा कथामपनामयति, कोपं च द्वेषं चाप्रत्ययं च प्रादुष्करोति, न सम्यग्वर्तते, न लोम पातयति, न निस्तारं वर्तते, येन सङ्घ आत्तमना भवति तत्करोमीति नाह। साधु बतायुष्मन्तः, अस्य भिक्षोस्तथा तथोपपरीक्षध्वं यथास्येदमधिकरणं न क्षिप्रमेव व्युपशाम्येदिति। तस्य खल्वेवम्, भद्राले, भिक्षोर्भिक्षवस्तथा तथोपपरीक्षन्ते यथास्येदमधिकरणं न क्षिप्रमेव व्युपशाम्यति।

इह पुनः, भद्राले, एकत्यो भिक्षुराकस्मिकापत्तिको भवत्यनापत्तिबहुलः। स भिक्षुभिरुच्यमानो नान्येनान्यं प्रतिचरति, न बहिर्धा कथामपनामयति, न कोपं च द्वेषं चाप्रत्ययं च प्रादुष्करोति, सम्यग्वर्तते, लोम पातयति, निस्तारं वर्तते, येन सङ्घ आत्तमना भवति तत्करोमीत्याह। तत्र, भद्राले, भिक्षूणामेवं भवति — अयं खलु, आयुष्मन्तः, भिक्षुराकस्मिकापत्तिकोऽनापत्तिबहुलः। स भिक्षुभिरुच्यमानो नान्येनान्यं प्रतिचरति, न बहिर्धा कथामपनामयति, न कोपं च द्वेषं चाप्रत्ययं च प्रादुष्करोति, सम्यग्वर्तते, लोम पातयति, निस्तारं वर्तते, येन सङ्घ आत्तमना भवति तत्करोमीत्याह। साधु बतायुष्मन्तः, अस्य भिक्षोस्तथा तथोपपरीक्षध्वं यथास्येदमधिकरणं क्षिप्रमेव व्युपशाम्येदिति। तस्य खल्वेवम्, भद्राले, भिक्षोर्भिक्षवस्तथा तथोपपरीक्षन्ते यथास्येदमधिकरणं क्षिप्रमेव व्युपशाम्यति।

इह, भद्राले, एकत्यो भिक्षुः श्रद्धामात्रकेण वहति प्रेममात्रकेण। तत्र, भद्राले, भिक्षूणामेवं भवति — अयं खलु, आयुष्मन्तः, भिक्षुः श्रद्धामात्रकेण वहति प्रेममात्रकेण। सचेद्वयमिमं भिक्षुं प्रसह्य प्रसह्य कारणं करिष्यामः — मा यदप्यस्य तच्छ्रद्धामात्रकं प्रेममात्रकं तस्मादपि परिहायीति। तद्यथापि, भद्राले, पुरुषस्यैकं चक्षुः, तस्य मित्रामात्या ज्ञातिसालोहितास्तदेकं चक्षू रक्षेयुः — मा यदप्यस्य तदेकं चक्षुस्तस्मादपि परिहायीति, एवमेव खलु, भद्राले, इहैकत्यो भिक्षुः श्रद्धामात्रकेण वहति प्रेममात्रकेण। तत्र, भद्राले, भिक्षूणामेवं भवति — अयं खलु, आयुष्मन्तः, भिक्षुः श्रद्धामात्रकेण वहति प्रेममात्रकेण। सचेद्वयमिमं भिक्षुं प्रसह्य प्रसह्य कारणं करिष्यामः — मा यदप्यस्य तच्छ्रद्धामात्रकं प्रेममात्रकं तस्मादपि परिहायीति। अयं खलु, भद्राले, हेतुरयं प्रत्ययो येनेहैकत्यं भिक्षुं प्रसह्य प्रसह्य कारणं कुर्वन्ति। अयं पुनः, भद्राले, हेतुरयं प्रत्ययो येनेहैकत्यं भिक्षुं नो तथा प्रसह्य प्रसह्य कारणं कुर्वन्तीति।

को नु खलु, भदन्त, हेतुः, कः प्रत्ययो येन पूर्वमल्पतराणि चैव शिक्षापदान्यभूवन्बहुतराश्च भिक्षव आज्ञायां समस्थिषत? कः पुनः, भदन्त, हेतुः, कः प्रत्ययो येनैतर्हि बहुतराणि चैव शिक्षापदानि भवन्त्यल्पतराश्च भिक्षव आज्ञायां संतिष्ठन्त इति? एवमेतत्, भद्राले, भवति सत्त्वेषु हीयमानेषु, सद्धर्मेऽन्तर्धीयमाने, बहुतराणि चैव शिक्षापदानि भवन्त्यल्पतराश्च भिक्षव आज्ञायां संतिष्ठन्त इति। न तावत्, भद्राले, शास्ता श्रावकाणां शिक्षापदं प्रज्ञापयति यावन्नेहैकत्य आस्रवस्थानीया धर्माः सङ्घे प्रादुर्भवन्ति। यतश्च खलु, भद्राले, इहैकत्य आस्रवस्थानीया धर्माः सङ्घे प्रादुर्भवन्ति, अथ शास्ता श्रावकाणां शिक्षापदं प्रज्ञापयति तेषामेवास्रवस्थानीयानां धर्माणां प्रतिघाताय। न तावत्, भद्राले, इहैकत्य आस्रवस्थानीया धर्माः सङ्घे प्रादुर्भवन्ति यावन्न सङ्घो महत्त्वं प्राप्तो भवति। यतश्च खलु, भद्राले, सङ्घो महत्त्वं प्राप्तो भवति, अथेहैकत्य आस्रवस्थानीया धर्माः सङ्घे प्रादुर्भवन्ति। अथ शास्ता श्रावकाणां शिक्षापदं प्रज्ञापयति तेषामेवास्रवस्थानीयानां धर्माणां प्रतिघाताय। न तावत्, भद्राले, इहैकत्य आस्रवस्थानीया धर्माः सङ्घे प्रादुर्भवन्ति यावन्न सङ्घो लाभाग्रं प्राप्तो भवति, यशोग्रं प्राप्तो भवति, बाहुश्रुत्यं प्राप्तो भवति, रात्रज्ञतां प्राप्तो भवति। यतश्च खलु, भद्राले, सङ्घो रात्रज्ञतां प्राप्तो भवति, अथेहैकत्य आस्रवस्थानीया धर्माः सङ्घे प्रादुर्भवन्ति, अथ शास्ता श्रावकाणां शिक्षापदं प्रज्ञापयति तेषामेवास्रवस्थानीयानां धर्माणां प्रतिघाताय।

अल्पकाः खलु यूयम्, भद्राले, तेन समयेनाभूत यदा वोऽहमाजानीयशिशूपमं धर्मपर्यायमदिदिशम्। तं स्मरसि भद्राल इति?

नो हीदम्, भदन्त।

तत्र, भद्राले, कं हेतुं प्रत्येषीति?

सो हि नूनमहम्, भदन्त, दीर्घरात्रं शास्तुः शासने शिक्षाया अपरिपूरकार्यभूवमिति।

न खलु, भद्राले, एष एव हेतुः, एष प्रत्ययः। अपि च मे त्वम्, भद्राले, दीर्घरात्रं चेतसा चेतः परीत्य विदितः — न चायं मोघपुरुषो मया धर्मे देश्यमानेऽर्थीकृत्य मनसिकृत्य सर्वचेतसा समन्वाहृत्यावहितश्रोत्रो धर्मं शृणोतीति। अपि च तेऽहम्, भद्राले, आजानीयशिशूपमं धर्मपर्यायं देशयिष्यामि। तं शृणु, साधु मनसि कुरु, भाषिष्य इति। एवम्, भदन्तेति खल्वायुष्मान्भद्रालिर्भगवते प्रत्यश्रौषीत्। भगवानेतदवोचत् —

तद्यथापि, भद्राले, दक्षोऽश्वदमको भद्रमश्वाजानीयं लब्ध्वा प्रथमेनैव मुखाधाने कारणं कारयति। तस्य मुखाधाने कारणं कार्यमाणस्य भवन्त्येव विशूकायितानि विषेवितानि विस्पन्दितानि कानिचित्कानिचित्, यथा तदकारितपूर्वं कारणं कार्यमाणस्य। सोऽभीक्ष्णकारणादनुपूर्वकारणात्तस्मिन्स्थाने परिनिर्वाति। यतः खलु, भद्राले, भद्रोऽश्वाजानीयोऽभीक्ष्णकारणादनुपूर्वकारणात्तस्मिन्स्थाने परिनिर्वृतो भवति, तमेनमश्वदमक उत्तरं कारणं कारयति युगाधाने। तस्य युगाधाने कारणं कार्यमाणस्य भवन्त्येव विशूकायितानि विषेवितानि विस्पन्दितानि कानिचित्कानिचित्, यथा तदकारितपूर्वं कारणं कार्यमाणस्य। सोऽभीक्ष्णकारणादनुपूर्वकारणात्तस्मिन्स्थाने परिनिर्वाति। यतः खलु, भद्राले, भद्रोऽश्वाजानीयोऽभीक्ष्णकारणादनुपूर्वकारणात्तस्मिन्स्थाने परिनिर्वृतो भवति, तमेनमश्वदमक उत्तरं कारणं कारयत्यनुक्रमे मण्डले खुरकासे धावे द्रवत्वे राजगुणे राजवंश उत्तमे जव उत्तमे हय उत्तमे साखिल्ये। तस्योत्तमे जव उत्तमे हय उत्तमे साखिल्ये कारणं कार्यमाणस्य भवन्त्येव विशूकायितानि विषेवितानि विस्पन्दितानि कानिचित्कानिचित्, यथा तदकारितपूर्वं कारणं कार्यमाणस्य। सोऽभीक्ष्णकारणादनुपूर्वकारणात्तस्मिन्स्थाने परिनिर्वाति। यतः खलु, भद्राले, भद्रोऽश्वाजानीयोऽभीक्ष्णकारणादनुपूर्वकारणात्तस्मिन्स्थाने परिनिर्वृतो भवति, तमेनमश्वदमक उत्तरं वर्ण्यं च पानीयं चानुप्रयच्छति। एभिः खलु, भद्राले, दशभिरङ्गैः समन्वागतो भद्रोऽश्वाजानीयो राजार्हो भवति राजभोग्यो राज्ञोऽङ्गमित्येव संख्यां गच्छति।

एवमेव खलु, भद्राले, दशभिर्धर्मैः समन्वागतो भिक्षुराहवनीयो भवति प्राहवनीयो दक्षिणीयोऽञ्जलिकरणीयोऽनुत्तरं पुण्यक्षेत्रं लोकस्य। कतमैर्दशभिः? इह, भद्राले, भिक्षुरशैक्ष्या सम्यग्दृष्ट्या समन्वागतो भवति, अशैक्षेण सम्यक्संकल्पेन समन्वागतो भवति, अशैक्ष्या सम्यग्वाचा समन्वागतो भवति, अशैक्षेण सम्यक्कर्मन्तेन समन्वागतो भवति, अशैक्षेण सम्यगाजीवेन समन्वागतो भवति, अशैक्षेण सम्यग्व्यायामेन समन्वागतो भवति, अशैक्ष्या सम्यक्स्मृत्या समन्वागतो भवति, अशैक्षेण सम्यक्समाधिना समन्वागतो भवति, अशैक्षेण सम्यग्ज्ञानेन समन्वागतो भवति, अशैक्ष्या सम्यग्विमुक्त्या समन्वागतो भवति — एभिः खलु, भद्राले, दशभिर्धर्मैः समन्वागतो भिक्षुराहवनीयो भवति प्राहवनीयो दक्षिणीयोऽञ्जलिकरणीयोऽनुत्तरं पुण्यक्षेत्रं लोकस्येति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आयुष्मान्भद्रालिर्भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।

भद्रालिसूत्रं निष्ठितं पञ्चमम्॥

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe dvitīye bhikṣuvarge bhadrālisūtraṃ pañcamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavān śrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmamantrata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat — ahaṃ khalu, bhikṣavaḥ, ekāsanabhojanaṃ bhuñje. ekāsanabhojanaṃ khalvaham, bhikṣavaḥ, bhuñjāno'lpābādhatāṃ ca saṃjāne'lpātaṅkatāṃ ca laghūtthānaṃ ca balaṃ ca sparśavihāraṃ ca. eta, yūyamapi, bhikṣavaḥ, ekāsanabhojanaṃ bhuṅgdhvam. ekāsanabhojanaṃ khalu, bhikṣavaḥ, yūyamapi bhuñjānā alpābādhatāṃ ca saṃjñāsyadhve'lpātaṅkatāṃ ca laghūtthānaṃ ca balaṃ ca sparśavihāraṃ ceti. evamukte, āyuṣmānbhadrālirbhagavantametadavocat — ahaṃ khalu, bhadanta, notsahe ekāsanabhojanaṃ bhoktum. ekāsanabhojanaṃ hi me, bhadanta, bhuñjānasya syātkaukṛtyam, syādvipratisāra iti. tena hi tvam, bhadrāle, yatra nimantritaḥ syāstatraikadeśaṃ bhuktvaikadeśaṃ nirhṛtyāpi bhuñjīthāḥ. evamapi khalu tvam, bhadrāle, bhuñjāna ekāsano yāpayiṣyasīti. evamapi khalvaham, bhadanta, notsahe bhoktum. evamapi hi me, bhadanta, bhuñjānasya syātkaukṛtyam, syādvipratisāra iti. atha khalvāyuṣmānbhadrālirbhagavatā śikṣāpade prajñāpyamāne bhikṣusaṅghe śikṣāṃ samādadāne'nutsāhaṃ prāvīvidat. atha khalvāyuṣmānbhadrāliḥ sarvaṃ tattraimāsaṃ na bhagavataḥ sammukhībhāvamadāt, yathā tacchāstuḥ śāsane śikṣāyā aparipūrakārī.

tena khalu punaḥ samayena saṃbahulā bhikṣavo bhagavataścīvarakarmākurvan — niṣṭhitacīvaro bhagavāṃstraimāsātyayena cārikāṃ prakramiṣyatīti. atha khalvāyuṣmānbhadrāliryena te bhikṣavastenopāsaṃkramīt. upasaṃkramya tairbhikṣubhiḥ sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyasadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalvāyuṣmantaṃ bhadrāliṃ te bhikṣava etadavocan — idaṃ khalu, āyuṣmanbhadrāle, bhagavataścīvarakarma kriyate. niṣṭhitacīvaro bhagavāṃstraimāsātyayena cārikāṃ prakramiṣyati. aṅgāyuṣmanbhadrāle, etaṃ doṣakaṃ sādhu manasi kuru, mā te paścādduṣkarataraṃ bhūditi. evamāyuṣmanta iti khalvāyuṣmānbhadrālistebhyo bhikṣubhyaḥ pratiśrutya yena bhagavāṃstenopāsaṃkramīt. upasaṃkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyasadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalvāyuṣmānbhadrālirbhagavantametadavocat — atyayo mām, bhadanta, atyagamadyathābālaṃ yathāmūḍhaṃ yathākuśalam, yo'haṃ bhagavatā śikṣāpade prajñāpyamāne bhikṣusaṅghe śikṣāṃ samādadāne'nutsāhaṃ prāvīvidam. tasya me, bhadanta, bhagavānatyayamatyayatvena pratigṛhṇātvāyatyāṃ saṃvarāyeti.

tadgha tvām, bhadrāle, atyayo'tyagamadyathābālaṃ yathāmūḍhaṃ yathākuśalam, yastvaṃ mayā śikṣāpade prajñāpyamāne bhikṣusaṅghe śikṣāṃ samādadāne'nutsāhaṃ prāvīvidaḥ. samayo'pi khalu te, bhadrāle, apratividdho'bhūt — bhagavānkhalu śrāvastyāṃ viharati, bhagavānapi māṃ jñāsyati — bhadrālirnāma bhikṣuḥ śāstuḥ śāsane śikṣāyā aparipūrakārīti. ayamapi khalu te, bhadrāle, samayo'pratividdho'bhūt. samayo'pi khalu te, bhadrāle, apratividdho'bhūt — saṃbahulāḥ khalu bhikṣavaḥ śrāvastyāṃ varṣāmupāgatāḥ, te'pi māṃ jñāsyanti — bhadrālirnāma bhikṣuḥ śāstuḥ śāsane śikṣāyā aparipūrakārīti. ayamapi khalu te, bhadrāle, samayo'pratividdho'bhūt. samayo'pi khalu te, bhadrāle, apratividdho'bhūt — saṃbahulāḥ khalu bhikṣuṇyaḥ śrāvastyāṃ varṣāmupāgatāḥ, tā api māṃ jñāsyanti — bhadrālirnāma bhikṣuḥ śāstuḥ śāsane śikṣāyā aparipūrakārīti. ayamapi khalu te, bhadrāle, samayo'pratividdho'bhūt. samayo'pi khalu te, bhadrāle, apratividdho'bhūt — saṃbahulāḥ khalūpāsakāḥ śrāvastyāṃ prativasanti, te'pi māṃ jñāsyanti — bhadrālirnāma bhikṣuḥ śāstuḥ śāsane śikṣāyā aparipūrakārīti. ayamapi khalu te, bhadrāle, samayo'pratividdho'bhūt. samayo'pi khalu te, bhadrāle, apratividdho'bhūt — saṃbahulāḥ khalūpāsikāḥ śrāvastyāṃ prativasanti, tā api māṃ jñāsyanti — bhadrālirnāma bhikṣuḥ śāstuḥ śāsane śikṣāyā aparipūrakārīti. ayamapi khalu te, bhadrāle, samayo'pratividdho'bhūt. samayo'pi khalu te, bhadrāle, apratividdho'bhūt — saṃbahulāḥ khalu nānātīrthyāḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ śrāvastyāṃ varṣāmupāgatāḥ, te'pi māṃ jñāsyanti — bhadrālirnāma bhikṣuḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakaḥ sthavirānyataro bhikṣuḥ śāsane śikṣāyā aparipūrakārīti. ayamapi khalu te, bhadrāle, samayo'pratividdho'bhūditi.

atyayo mām, bhadanta, atyagamadyathābālaṃ yathāmūḍhaṃ yathākuśalam, yo'haṃ bhagavatā śikṣāpade prajñāpyamāne bhikṣusaṅghe śikṣāṃ samādadāne'nutsāhaṃ prāvīvidam. tasya me, bhadanta, bhagavānatyayamatyayatvena pratigṛhṇātvāyatyāṃ saṃvarāyeti. tadgha tvām, bhadrāle, atyayo'tyagamadyathābālaṃ yathāmūḍhaṃ yathākuśalam, yastvaṃ mayā śikṣāpade prajñāpyamāne bhikṣusaṅghe śikṣāṃ samādadāne'nutsāhaṃ prāvīvidaḥ.

tatkiṃ manyase, bhadrāle, iha syādbhikṣurubhayatobhāgavimuktaḥ, tamahamevaṃ vadeyam — ehi me tvam, bhikṣo, paṅke saṃkramo bhaveti, api nu khalu sa saṃkramedvānyena vā kāyaṃ saṃnāmayet, no iti vā vadediti?

no hīdam, bhadanta.

tatkiṃ manyase, bhadrāle, iha syādbhikṣuḥ prajñāvimuktaḥ (pūrvavat) kāyasākṣī (pūrvavat) dṛṣṭiprāptaḥ (pūrvavat) śraddhāvimuktaḥ (pūrvavat) dharmānusārī (pūrvavat) śraddhānusārī, tamahamevaṃ vadeyam — ehi me tvam, bhikṣo, paṅke saṃkramo bhaveti, api nu khalu sa saṃkramedvānyena vā kāyaṃ saṃnāmayet, no iti vā vadediti?

no hīdam, bhadanta.

tatkiṃ manyase, bhadrāle, api nu tvam, bhadrāle, tasminsamaya ubhayatobhāgavimukto vābhūḥ prajñāvimukto vā kāyasākṣī vā dṛṣṭiprāpto vā śraddhāvimukto vā dharmānusārī vā śraddhānusārī veti?

no hīdam, bhadanta.

nanu tvam, bhadrāle, tasminsamaye riktastuccho'parāddha iti?

evam, bhadanta. atyayo mām, bhadanta, atyagamadyathābālaṃ yathāmūḍhaṃ yathākuśalam, yo'haṃ bhagavatā śikṣāpade prajñāpyamāne bhikṣusaṅghe śikṣāṃ samādadāne'nutsāhaṃ prāvīvidam. tasya me, bhadanta, bhagavānatyayamatyayatvena pratigṛhṇātvāyatyāṃ saṃvarāyeti. tadgha tvām, bhadrāle, atyayo'tyagamadyathābālaṃ yathāmūḍhaṃ yathākuśalam, yastvaṃ mayā śikṣāpade prajñāpyamāne bhikṣusaṅghe śikṣāṃ samādadāne'nutsāhaṃ prāvīvidaḥ. yataśca khalu tvam, bhadrāle, atyayamatyayatvena dṛṣṭvā yathādharmaṃ pratikaroṣi, tatte vayaṃ pratigṛhṇīmaḥ. vṛddhirhyeṣā, bhadrāle, āryasya vinaye yo'tyayamatyayatvena dṛṣṭvā yathādharmaṃ pratikaroti, āyatyāṃ saṃvaramāpadyate.

iha, bhadrāle, ekatyo bhikṣuḥ śāstuḥ śāsane śikṣāyā aparipūrakārī bhavati. tasyaivaṃ bhavati — yannvahaṃ viviktaṃ śayanāsanaṃ bhajeyamaraṇyaṃ vṛkṣamūlaṃ parvataṃ kandaraṃ giriguhāṃ śmaśānaṃ vanaprasthamabhyavakāśaṃ palālapuñjam. apyeva nāmāhamuttaraṃ manuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkuryāmiti. sa viviktaṃ śayanāsanaṃ bhajatyaraṇyaṃ vṛkṣamūlaṃ parvataṃ kandaraṃ giriguhāṃ śmaśānaṃ vanaprasthamabhyavakāśaṃ palālapuñjam. tasya tathā vyapakṛṣṭasya viharataḥ śāstāpyupavadati, anuvidyāpi vijñāḥ sabrahmacāriṇa upavadanti, devatā apyupavadanti, ātmāpyātmānamupavadati. sa śāstrāpyupoditaḥ, anuvidyāpi vijñaiḥ sabrahmacāribhirupoditaḥ, devatābhirapyupoditaḥ, ātmanāpyātmānamupodito nottaraṃ manuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkaroti. tatkasya hetoḥ? evaṃ hi tat, bhadrāle, bhavati yathā tacchāstuḥ śāsane śikṣāyā aparipūrakāriṇaḥ.

iha punaḥ, bhadrāle, ekatyo bhikṣuḥ śāstuḥ śāsane śikṣāyāḥ paripūrakārī bhavati. tasyaivaṃ bhavati — yannvahaṃ viviktaṃ śayanāsanaṃ bhajeyamaraṇyaṃ vṛkṣamūlaṃ parvataṃ kandaraṃ giriguhāṃ śmaśānaṃ vanaprasthamabhyavakāśaṃ palālapuñjam. apyeva nāmāhamuttaraṃ manuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkuryāmiti. sa viviktaṃ śayanāsanaṃ bhajatyaraṇyaṃ vṛkṣamūlaṃ parvataṃ kandaraṃ giriguhāṃ śmaśānaṃ vanaprasthamabhyavakāśaṃ palālapuñjam. tasya tathā vyapakṛṣṭasya viharataḥ śāstāpi nopavadati, anuvidyāpi vijñāḥ sabrahmacāriṇo nopavadanti, devatā api nopavadanti, ātmāpyātmānaṃ nopavadati. sa śāstrāpyanupoditaḥ, anuvidyāpi vijñaiḥ sabrahmacāribhiranupoditaḥ, devatābhirapyanupoditaḥ, ātmanāpyātmānamanupodita uttaraṃ manuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkaroti. sa vivicyaiva kāmairvivicyākuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. tatkasya hetoḥ? evaṃ hi tat, bhadrāle, bhavati yathā tacchāstuḥ śāsane śikṣāyāḥ paripūrakāriṇaḥ.

punaścāparam, bhadrāle, bhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ saṃprasādanaṃ cetasa ekotibhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. tatkasya hetoḥ? evaṃ hi tat, bhadrāle, bhavati yathā tacchāstuḥ śāsane śikṣāyāḥ paripūrakāriṇaḥ.

punaścāparam, bhadrāle, bhikṣuḥ prīteśca virāgādupekṣakaśca viharati, smṛtaśca saṃprajānansukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayate, yattadāryā ācakṣate — upekṣakaḥ smṛtimānsukhavihārīti tṛtīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. tatkasya hetoḥ? evaṃ hi tat, bhadrāle, bhavati yathā tacchāstuḥ śāsane śikṣāyāḥ paripūrakāriṇaḥ.

punaścāparam, bhadrāle, bhikṣuḥ sukhasya ca prahāṇādduḥkhasya ca prahāṇātpūrvameva saumanasyadaurmanasyayorastaṅgamādaduḥkhamasukhamupekṣāsmṛtipariśuddhiṃ caturthaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. tatkasya hetoḥ? evaṃ hi tat, bhadrāle, bhavati yathā tacchāstuḥ śāsane śikṣāyāḥ paripūrakāriṇaḥ.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpte pūrvanivāsānusmṛtijñānāya cittamabhinirṇāmayati. so'nekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati, tadyathā — ekāmapi jātiṃ dve api jātī (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati. tatkasya hetoḥ? evaṃ hi tat, bhadrāle, bhavati yathā tacchāstuḥ śāsane śikṣāyāḥ paripūrakāriṇaḥ.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpte sattvānāṃ cyutyupapādajñānāya cittamabhinirṇāmayati. sa divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyati cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānāti — ime bata bhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatāḥ (pūrvavat) vinipātaṃ nirayamupapannāḥ, ime vā punarbhavantaḥ sattvāḥ kāyasucaritena samanvāgatāḥ (pūrvavat) sugatiṃ svargaṃ lokamupapannā iti divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa (pūrvavat) yathākarmopagānsattvānprajānāti. tatkasya hetoḥ? evaṃ hi tat, bhadrāle, bhavati yathā tacchāstuḥ śāsane śikṣāyāḥ paripūrakāriṇaḥ.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpta āsravāṇāṃ kṣayajñānāya cittamabhinirṇāmayati. sa idaṃ duḥkhamiti yathābhūtaṃ prajānāti, ayaṃ duḥkhasamudaya iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayaṃ duḥkhanirodha iti yathābhūtaṃ prajānāti, iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti, ima āsravā iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayamāsravasamudaya iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayamāsravanirodha iti yathābhūtaṃ prajānāti, iyamāsravanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti. tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsravādapi cittaṃ vimucyate, bhavāsravādapi cittaṃ vimucyate, avidyāsravādapi cittaṃ vimucyate. vimuktasminvimuktamiti jñānaṃ bhavati. kṣīṇā jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryam, kṛtaṃ karaṇīyam, nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānāti. tatkasya hetoḥ? evaṃ hi tat, bhadrāle, bhavati yathā tacchāstuḥ śāsane śikṣāyāḥ paripūrakāriṇa iti.

evamukte, āyuṣmānbhadrālirbhagavantametadavocat — ko nu khalu, bhadanta, hetuḥ, kaḥ pratyayo yenehaikatyaṃ bhikṣuṃ prasahya prasahya kāraṇaṃ kurvanti? kaḥ punaḥ, bhadanta, hetuḥ, kaḥ pratyayo yenehaikatyaṃ bhikṣuṃ no tathā prasahya prasahya kāraṇaṃ kurvantīti? iha, bhadrāle, ekatyo bhikṣurabhīkṣṇāpattiko bhavatyāpattibahulaḥ. sa bhikṣubhirucyamāno'nyenānyaṃ praticarati, bahirdhā kathāmapanāmayati, kopaṃ ca dveṣaṃ cāpratyayaṃ ca prāduṣkaroti, na samyagvartate, na loma pātayati, na nistāraṃ vartate, yena saṅgha āttamanā bhavati tatkaromīti nāha. tatra, bhadrāle, bhikṣūṇāmevaṃ bhavati — ayaṃ khalu, āyuṣmantaḥ, bhikṣurabhīkṣṇāpattika āpattibahulaḥ. sa bhikṣubhirucyamāno'nyenānyaṃ praticarati, bahirdhā kathāmapanāmayati, kopaṃ ca dveṣaṃ cāpratyayaṃ ca prāduṣkaroti, na samyagvartate, na loma pātayati, na nistāraṃ vartate, yena saṅgha āttamanā bhavati tatkaromīti nāha. sādhu batāyuṣmanto'sya bhikṣostathā tathopaparīkṣadhvaṃ yathāsyedamadhikaraṇaṃ na kṣiprameva vyupaśāmyediti. tasya khalvevam, bhadrāle, bhikṣorbhikṣavastathā tathopaparīkṣante yathāsyedamadhikaraṇaṃ na kṣiprameva vyupaśāmyati.

iha punaḥ, bhadrāle, ekatyo bhikṣurabhīkṣṇāpattiko bhavatyāpattibahulaḥ. sa bhikṣubhirucyamāno nānyenānyaṃ praticarati, bahirdhā kathāṃ nāpanāmayati, na kopaṃ ca dveṣaṃ cāpratyayaṃ ca prāduṣkaroti, samyagvartate, loma pātayati, nistāraṃ vartate, yena saṅgha āttamanā bhavati tatkaromītyāha. tatra, bhadrāle, bhikṣūṇāmevaṃ bhavati — ayaṃ khalu, āyuṣmantaḥ, bhikṣurabhīkṣṇāpattika āpattibahulaḥ. sa bhikṣubhirucyamāno nānyenānyaṃ praticarati, bahirdhā kathāṃ nāpanāmayati, na kopaṃ ca dveṣaṃ cāpratyayaṃ ca prāduṣkaroti, samyagvartate, loma pātayati, nistāraṃ vartate, yena saṅgha āttamanā bhavati tatkaromītyāha. sādhu batāyuṣmantaḥ, asya bhikṣostathā tathopaparīkṣadhvaṃ yathāsyedamadhikaraṇaṃ kṣiprameva vyupaśāmyediti. tasya khalvevam, bhadrāle, bhikṣorbhikṣavastathā tathopaparīkṣante yathāsyedamadhikaraṇaṃ kṣiprameva vyupaśāmyati.

iha, bhadrāle, ekatyo bhikṣurākasmikāpattiko bhavatyanāpattibahulaḥ. sa bhikṣubhirucyamāno'nyenānyaṃ praticarati, bahirdhā kathāmapanāmayati, kopaṃ ca dveṣaṃ cāpratyayaṃ ca prāduṣkaroti, na samyagvartate, na loma pātayati, na nistāraṃ vartate, yena saṅgha āttamanā bhavati tatkaromīti nāha. tatra, bhadrāle, bhikṣūṇāmevaṃ bhavati — ayaṃ khalu, āyuṣmantaḥ, bhikṣurākasmikāpattiko'nāpattibahulaḥ. sa bhikṣubhirucyamāno'nyenānyaṃ praticarati, bahirdhā kathāmapanāmayati, kopaṃ ca dveṣaṃ cāpratyayaṃ ca prāduṣkaroti, na samyagvartate, na loma pātayati, na nistāraṃ vartate, yena saṅgha āttamanā bhavati tatkaromīti nāha. sādhu batāyuṣmantaḥ, asya bhikṣostathā tathopaparīkṣadhvaṃ yathāsyedamadhikaraṇaṃ na kṣiprameva vyupaśāmyediti. tasya khalvevam, bhadrāle, bhikṣorbhikṣavastathā tathopaparīkṣante yathāsyedamadhikaraṇaṃ na kṣiprameva vyupaśāmyati.

iha punaḥ, bhadrāle, ekatyo bhikṣurākasmikāpattiko bhavatyanāpattibahulaḥ. sa bhikṣubhirucyamāno nānyenānyaṃ praticarati, na bahirdhā kathāmapanāmayati, na kopaṃ ca dveṣaṃ cāpratyayaṃ ca prāduṣkaroti, samyagvartate, loma pātayati, nistāraṃ vartate, yena saṅgha āttamanā bhavati tatkaromītyāha. tatra, bhadrāle, bhikṣūṇāmevaṃ bhavati — ayaṃ khalu, āyuṣmantaḥ, bhikṣurākasmikāpattiko'nāpattibahulaḥ. sa bhikṣubhirucyamāno nānyenānyaṃ praticarati, na bahirdhā kathāmapanāmayati, na kopaṃ ca dveṣaṃ cāpratyayaṃ ca prāduṣkaroti, samyagvartate, loma pātayati, nistāraṃ vartate, yena saṅgha āttamanā bhavati tatkaromītyāha. sādhu batāyuṣmantaḥ, asya bhikṣostathā tathopaparīkṣadhvaṃ yathāsyedamadhikaraṇaṃ kṣiprameva vyupaśāmyediti. tasya khalvevam, bhadrāle, bhikṣorbhikṣavastathā tathopaparīkṣante yathāsyedamadhikaraṇaṃ kṣiprameva vyupaśāmyati.

iha, bhadrāle, ekatyo bhikṣuḥ śraddhāmātrakeṇa vahati premamātrakeṇa. tatra, bhadrāle, bhikṣūṇāmevaṃ bhavati — ayaṃ khalu, āyuṣmantaḥ, bhikṣuḥ śraddhāmātrakeṇa vahati premamātrakeṇa. sacedvayamimaṃ bhikṣuṃ prasahya prasahya kāraṇaṃ kariṣyāmaḥ — mā yadapyasya tacchraddhāmātrakaṃ premamātrakaṃ tasmādapi parihāyīti. tadyathāpi, bhadrāle, puruṣasyaikaṃ cakṣuḥ, tasya mitrāmātyā jñātisālohitāstadekaṃ cakṣū rakṣeyuḥ — mā yadapyasya tadekaṃ cakṣustasmādapi parihāyīti, evameva khalu, bhadrāle, ihaikatyo bhikṣuḥ śraddhāmātrakeṇa vahati premamātrakeṇa. tatra, bhadrāle, bhikṣūṇāmevaṃ bhavati — ayaṃ khalu, āyuṣmantaḥ, bhikṣuḥ śraddhāmātrakeṇa vahati premamātrakeṇa. sacedvayamimaṃ bhikṣuṃ prasahya prasahya kāraṇaṃ kariṣyāmaḥ — mā yadapyasya tacchraddhāmātrakaṃ premamātrakaṃ tasmādapi parihāyīti. ayaṃ khalu, bhadrāle, heturayaṃ pratyayo yenehaikatyaṃ bhikṣuṃ prasahya prasahya kāraṇaṃ kurvanti. ayaṃ punaḥ, bhadrāle, heturayaṃ pratyayo yenehaikatyaṃ bhikṣuṃ no tathā prasahya prasahya kāraṇaṃ kurvantīti.

ko nu khalu, bhadanta, hetuḥ, kaḥ pratyayo yena pūrvamalpatarāṇi caiva śikṣāpadānyabhūvanbahutarāśca bhikṣava ājñāyāṃ samasthiṣata? kaḥ punaḥ, bhadanta, hetuḥ, kaḥ pratyayo yenaitarhi bahutarāṇi caiva śikṣāpadāni bhavantyalpatarāśca bhikṣava ājñāyāṃ saṃtiṣṭhanta iti? evametat, bhadrāle, bhavati sattveṣu hīyamāneṣu, saddharme'ntardhīyamāne, bahutarāṇi caiva śikṣāpadāni bhavantyalpatarāśca bhikṣava ājñāyāṃ saṃtiṣṭhanta iti. na tāvat, bhadrāle, śāstā śrāvakāṇāṃ śikṣāpadaṃ prajñāpayati yāvannehaikatya āsravasthānīyā dharmāḥ saṅghe prādurbhavanti. yataśca khalu, bhadrāle, ihaikatya āsravasthānīyā dharmāḥ saṅghe prādurbhavanti, atha śāstā śrāvakāṇāṃ śikṣāpadaṃ prajñāpayati teṣāmevāsravasthānīyānāṃ dharmāṇāṃ pratighātāya. na tāvat, bhadrāle, ihaikatya āsravasthānīyā dharmāḥ saṅghe prādurbhavanti yāvanna saṅgho mahattvaṃ prāpto bhavati. yataśca khalu, bhadrāle, saṅgho mahattvaṃ prāpto bhavati, athehaikatya āsravasthānīyā dharmāḥ saṅghe prādurbhavanti. atha śāstā śrāvakāṇāṃ śikṣāpadaṃ prajñāpayati teṣāmevāsravasthānīyānāṃ dharmāṇāṃ pratighātāya. na tāvat, bhadrāle, ihaikatya āsravasthānīyā dharmāḥ saṅghe prādurbhavanti yāvanna saṅgho lābhāgraṃ prāpto bhavati, yaśograṃ prāpto bhavati, bāhuśrutyaṃ prāpto bhavati, rātrajñatāṃ prāpto bhavati. yataśca khalu, bhadrāle, saṅgho rātrajñatāṃ prāpto bhavati, athehaikatya āsravasthānīyā dharmāḥ saṅghe prādurbhavanti, atha śāstā śrāvakāṇāṃ śikṣāpadaṃ prajñāpayati teṣāmevāsravasthānīyānāṃ dharmāṇāṃ pratighātāya.

alpakāḥ khalu yūyam, bhadrāle, tena samayenābhūta yadā vo'hamājānīyaśiśūpamaṃ dharmaparyāyamadidiśam. taṃ smarasi bhadrāla iti?

no hīdam, bhadanta.

tatra, bhadrāle, kaṃ hetuṃ pratyeṣīti?

so hi nūnamaham, bhadanta, dīrgharātraṃ śāstuḥ śāsane śikṣāyā aparipūrakāryabhūvamiti.

na khalu, bhadrāle, eṣa eva hetuḥ, eṣa pratyayaḥ. api ca me tvam, bhadrāle, dīrgharātraṃ cetasā cetaḥ parītya viditaḥ — na cāyaṃ moghapuruṣo mayā dharme deśyamāne'rthīkṛtya manasikṛtya sarvacetasā samanvāhṛtyāvahitaśrotro dharmaṃ śṛṇotīti. api ca te'ham, bhadrāle, ājānīyaśiśūpamaṃ dharmaparyāyaṃ deśayiṣyāmi. taṃ śṛṇu, sādhu manasi kuru, bhāṣiṣya iti. evam, bhadanteti khalvāyuṣmānbhadrālirbhagavate pratyaśrauṣīt. bhagavānetadavocat —

tadyathāpi, bhadrāle, dakṣo'śvadamako bhadramaśvājānīyaṃ labdhvā prathamenaiva mukhādhāne kāraṇaṃ kārayati. tasya mukhādhāne kāraṇaṃ kāryamāṇasya bhavantyeva viśūkāyitāni viṣevitāni vispanditāni kānicitkānicit, yathā tadakāritapūrvaṃ kāraṇaṃ kāryamāṇasya. so'bhīkṣṇakāraṇādanupūrvakāraṇāttasminsthāne parinirvāti. yataḥ khalu, bhadrāle, bhadro'śvājānīyo'bhīkṣṇakāraṇādanupūrvakāraṇāttasminsthāne parinirvṛto bhavati, tamenamaśvadamaka uttaraṃ kāraṇaṃ kārayati yugādhāne. tasya yugādhāne kāraṇaṃ kāryamāṇasya bhavantyeva viśūkāyitāni viṣevitāni vispanditāni kānicitkānicit, yathā tadakāritapūrvaṃ kāraṇaṃ kāryamāṇasya. so'bhīkṣṇakāraṇādanupūrvakāraṇāttasminsthāne parinirvāti. yataḥ khalu, bhadrāle, bhadro'śvājānīyo'bhīkṣṇakāraṇādanupūrvakāraṇāttasminsthāne parinirvṛto bhavati, tamenamaśvadamaka uttaraṃ kāraṇaṃ kārayatyanukrame maṇḍale khurakāse dhāve dravatve rājaguṇe rājavaṃśa uttame java uttame haya uttame sākhilye. tasyottame java uttame haya uttame sākhilye kāraṇaṃ kāryamāṇasya bhavantyeva viśūkāyitāni viṣevitāni vispanditāni kānicitkānicit, yathā tadakāritapūrvaṃ kāraṇaṃ kāryamāṇasya. so'bhīkṣṇakāraṇādanupūrvakāraṇāttasminsthāne parinirvāti. yataḥ khalu, bhadrāle, bhadro'śvājānīyo'bhīkṣṇakāraṇādanupūrvakāraṇāttasminsthāne parinirvṛto bhavati, tamenamaśvadamaka uttaraṃ varṇyaṃ ca pānīyaṃ cānuprayacchati. ebhiḥ khalu, bhadrāle, daśabhiraṅgaiḥ samanvāgato bhadro'śvājānīyo rājārho bhavati rājabhogyo rājño'ṅgamityeva saṃkhyāṃ gacchati.

evameva khalu, bhadrāle, daśabhirdharmaiḥ samanvāgato bhikṣurāhavanīyo bhavati prāhavanīyo dakṣiṇīyo'ñjalikaraṇīyo'nuttaraṃ puṇyakṣetraṃ lokasya. katamairdaśabhiḥ? iha, bhadrāle, bhikṣuraśaikṣyā samyagdṛṣṭyā samanvāgato bhavati, aśaikṣeṇa samyaksaṃkalpena samanvāgato bhavati, aśaikṣyā samyagvācā samanvāgato bhavati, aśaikṣeṇa samyakkarmantena samanvāgato bhavati, aśaikṣeṇa samyagājīvena samanvāgato bhavati, aśaikṣeṇa samyagvyāyāmena samanvāgato bhavati, aśaikṣyā samyaksmṛtyā samanvāgato bhavati, aśaikṣeṇa samyaksamādhinā samanvāgato bhavati, aśaikṣeṇa samyagjñānena samanvāgato bhavati, aśaikṣyā samyagvimuktyā samanvāgato bhavati — ebhiḥ khalu, bhadrāle, daśabhirdharmaiḥ samanvāgato bhikṣurāhavanīyo bhavati prāhavanīyo dakṣiṇīyo'ñjalikaraṇīyo'nuttaraṃ puṇyakṣetraṃ lokasyeti.

idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānbhadrālirbhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.

bhadrālisūtraṃ niṣṭhitaṃ pañcamam..

← mn64 
mn 
 mn66 →
Search
buddhism/mn/mn65.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51