You are here: Home » buddhism » mn » mn66
You are not allowed to perform this action
← mn65 
 mn67 →

MN66 laṭukikopamasūtram

Summary: The Buddha uses the simile of a quail trapped and killed by a fragile creeper to demonstrate how attachment to seemingly trivial pleasures can totally bind a foolish person. In contrast, sincere disciples resemble powerful bull elephants snapping thick leather bonds, abandoning worldly clinging to ascend through the meditative dhyānas to the transcendent freedom of non-attachment.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे भिक्षुवर्गे लटुकिकोपमसूत्रं षष्ठम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवानङ्गोत्तरापेषु विहरति स्म — आपणो नामाङ्गोत्तरापानां निगमः। अथ खलु भगवान्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादायापणं पिण्डाय प्राविक्षत्। आपणे पिण्डाय चरित्वा पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्तो येनान्यतरो वनषण्डस्तेनोपासङ्क्रमीद्दिवाविहाराय। तं वनषण्डमध्यवगाह्यान्यतरस्मिन्वृक्षमूले दिवाविहारं न्यषदत्। आयुष्मानपि खलूदायी पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादायापणं पिण्डाय प्राविक्षत्। आपणे पिण्डाय चरित्वा पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्तो येन स वनषण्डस्तेनोपासङ्क्रमीद्दिवाविहाराय। तं वनषण्डमध्यवगाह्यान्यतरस्मिन्वृक्षमूले दिवाविहारं न्यषदत्। अथ खल्वायुष्मत उदयिनो रहोगतस्य प्रतिसंलीनस्यैवं चेतसः परिवितर्क उदपादि — बहूनां बत नो भगवान्दुःखधर्माणामपहर्ता, बहूनां बत नो भगवान्सुखधर्माणामुपहर्ता, बहूनां बत नो भग्वानकुशलानां धर्माणामपहर्ता, बहूनां बत नो भगवान्कुशलानां धर्माणामुपहर्तेति। अथ खल्वायुष्मानुदायी सायाह्नसमये प्रतिसंलयाद्व्युत्थितो येन भगवांस्तेनोपासङ्क्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्।

एकान्ते निषण्णः खल्वायुष्मानुदायी भगवन्तमेतदवोचत् — इह मम भदन्त रहोगतस्य प्रतिसंलीनस्यैवं चेतसः परिवितर्क उदपादि — बहूनां बत नो भगवान्दुःखधर्माणामपहर्ता, बहूनां बत नो भगवान्सुखधर्माणामुपहर्ता, बहूनां बत नो भग्वानकुशलानां धर्माणामपहर्ता, बहूनां बत नो भगवान्कुशलानां धर्माणामुपहर्तेति। वयं हि भदन्त पूर्वं सायं चैवाभुञ्ज्महि प्रातश्च दिवा च विकाले। अभूत्खलु स भदन्त समयो यद्भगवान्भिक्षूनामन्त्रयत — अङ्ग यूयं भिक्षव एतद्दिवाविकालभोजनं प्रजहीतेति। तस्य मम भदन्ताभूदेवान्यथात्वम्, अभूदेव दौर्मनस्यम् — यदपि नः श्रद्धा गृहपतयो दिवा विकाले प्रणीतं खादनीयं भोजनीयं ददति तस्यापि नो भगवान्प्रहाणमाह, तस्यापि नः सुगतः प्रतिनिःसर्गमाहेति। ते वयं भदन्त भगवति प्रेम च गौरवं च ह्रियं चापत्राप्यं च संपश्यन्त एवं तद्दिवाविकालभोजनं प्राहासिष्म। ते वयं भदन्त सायं चैवाभुञ्ज्महि प्रातश्च। अभूत्खलु स भदन्त समयो यद्भगवान्भिक्षूनामन्त्रयत — अङ्ग यूयं भिक्षव एतद्रात्रिविकालभोजनं प्रजहीतेति। तस्य मम भदन्ताभूदेवान्यथात्वम्, अभूदेव दौर्मनस्यम् — यदपि नोऽनयोर्द्वयोर्भक्तयोः प्रणीतसङ्ख्याततरं तस्यापि नो भगवान्प्रहाणमाह, तस्यापि नः सुगतः प्रतिनिःसर्गमाहेति। भूतपूर्वं भदन्तान्यतरः पुरुषो दिवा सूप्यं लब्ध्वैवमाह — हन्त चेदं निक्षिपत, सायं सर्व एव समग्रा भोक्ष्यामह इति। याः काश्चिद्भदन्त संस्कृतयः सर्वास्ता रात्रौ, अल्पा दिवा। ते वयं भदन्त भगवति प्रेम च गौरवं च ह्रियं चापत्राप्यं च संपश्यन्त एवं तद्रात्रिविकालभोजनं प्राहासिष्म। भूतपूर्वं भदन्त भिक्षवो रात्र्यन्धकारतमिस्रायां पिण्डाय चरन्तः स्यन्दनिकामपि प्राविशन्, अवगर्तेऽपि प्रापतन्, कण्टकावाटमप्यारोहन्, सुप्तामपि गामारोहन्, माणवैरपि समगच्छन्त कृतकर्मभिरप्यकृतकर्मभिरपि, मातृग्रामोऽपि तानसद्धर्मेण न्यमन्त्रयत। भूतपूर्वमहं भदन्त रात्र्यन्धकारतमिस्रायां पिण्डायाचारिषम्। अद्राक्षीत्खलु मां भदन्तान्यतरा स्त्री विद्युदन्तरिकया भाजनं धावन्ती। दृष्ट्वा मां भीता विस्वरमकार्षीत् — अभून्मे पिशाचो बत मामिति। एवमुक्तेऽहं भदन्त तां स्त्रियमेतदवोचम् — नाहं भगिनि पिशाचः, भिक्षुः पिण्डाय स्थित इति। भिक्षोरात्ममारी, भिक्षोर्मातृमारी, वरं ते भिक्षो तीक्ष्णेन गोविकर्तनेन कुक्षिः परिकृत्तः, न त्वेव वरं यद्रात्र्यन्धकारतमिस्रायां कुक्षिहेतोः पिण्डाय चरसीति। तस्य मम भदन्त तदनुस्मरत एवं भवति — बहूनां बत नो भगवान्दुःखधर्माणामपहर्ता, बहूनां बत नो भगवान्सुखधर्माणामुपहर्ता, बहूनां बत नो भग्वानकुशलानां धर्माणामपहर्ता, बहूनां बत नो भगवान्कुशलानां धर्माणामुपहर्तेति।

एवमेव पुनरुदायिन्निहैकत्या मोघपुरुषा इदं प्रजहीतेति मयोच्यमानास्त एवमाहुः — किं पुनरस्याल्पमात्रकस्यावरमात्रकस्याधिसंलिखत्येवायं श्रमण इति। ते तच्चैव न प्रजहति, मयि चाप्रत्ययमुपस्थापयन्ति। ये च भिक्षवः शिक्षाकामास्तेषां तदुदायिन्भवति बलवद्बन्धनं दृढं बन्धनं स्थिरं बन्धनमपूतिकं बन्धनं स्थूलः कलिङ्गरः — तद्यथाप्युदायिन्लटुकिका शकुनिका पूतिलताया बन्धनेन बद्धा तत्रैव वधं वा बन्धं वा मरणं वागमयति। यो नु खलूदायिन्नेवं वदेत् — येन सा लटुकिका शकुनिका पूतिलताया बन्धनेन बद्धा तत्रैव वधं वा बन्धं वा मरणं वागमयति, तद्धि तस्या अबलं बन्धनं दुर्बलं बन्धनं पूतिकं बन्धनमसारकं बन्धनमिति, सम्यग्नु खलु स उदायिन्वदन्वदेदिति? नो हीदं भदन्त। येन सा भदन्त लटुकिका शकुनिका पूतिलताया बन्धनेन बद्धा तत्रैव वधं वा बन्धं वा मरणं वागमयति, तद्धि तस्या बलवद्बन्धनं दृढं बन्धनं स्थिरं बन्धनमपूतिकं बन्धनं स्थूलः कलिङ्गर इति। एवमेव खलूदायिन्निहैकत्या मोघपुरुषा इदं प्रजहीतेति मयोच्यमानास्त एवमाहुः — किं पुनरस्याल्पमात्रकस्यावरमात्रकस्याधिसंलिखत्येवायं श्रमण इति? ते तच्चैव न प्रजहति, मयि चाप्रत्ययमुपस्थापयन्ति। ये च भिक्षवः शिक्षाकामास्तेषां तदुदायिन्भवति बलवद्बन्धनं दृढं बन्धनं स्थिरं बन्धनमपूतिकं बन्धनं स्थूलः कलिङ्गरः।

इह पुनरुदायिन्नेकत्याः कुलपुत्रा इदं प्रजहीतेति मयोच्यमानास्त एवमाहुः — किं पुनरस्याल्पमात्रकस्यावरमात्रकस्य प्रहातव्यस्य यस्य नो भगवान्प्रहाणमाह, यस्य नः सुगतः प्रतिनिःसर्गमाहेति? ते तच्चैव प्रजहति, मयि च नाप्रत्ययमुपस्थापयन्ति। ये च भिक्षवः शिक्षाकामास्ते तत्प्रहायाल्पौत्सुक्याः पन्नलोमानः परदत्तवृत्तयो मृगभूतेन चेतसा विहरन्ति। तेषां तदुदायिन्भवत्यबलं बन्धनं दुर्बलं बन्धनं पूतिकं बन्धनमसारकं बन्धनम् — तद्यथाप्युदायिन्राज्ञो नाग ईषादन्त उरूढवानभिजातः सङ्ग्रामावचरो दृढैर्वारत्रैर्बन्धनैर्बद्ध ईषदेव कायं संनमय्य तानि बन्धनानि संच्छिद्य संप्रदार्य येनकामं प्रक्रामति। यो नु खलूदायिन्नेवं वदेत् — यैः स राज्ञो नाग ईषादन्त उरूढवानभिजातः सङ्ग्रामावचरो दृढैर्वारत्रैर्बन्धनैर्बद्ध ईषदेव कायं संनमय्य तानि बन्धनानि संच्छिद्य संप्रदार्य येनकामं प्रक्रामति, तद्धि तस्य बलवद्बन्धनं दृढं बन्धनं स्थिरं बन्धनमपूतिकं बन्धनं स्थूलः कलिङ्गर इति, सम्यग्नु खलु स उदायिन्वदन्वदेदिति? नो हीदं भदन्त। यैः स भदन्त राज्ञो नाग ईषादन्त उरूढवानभिजातः सङ्ग्रामावचरो दृढैर्वारत्रैर्बन्धनैर्बद्ध ईषदेव कायं संनमय्य तानि बन्धनानि संच्छिद्य संप्रदार्य येनकामं प्रक्रामति, तद्धि तस्याबलं बन्धनं (पूर्ववत्) असारकं बन्धनमिति। एवमेव खलूदायिन्निहैकत्याः कुलपुत्रा इदं प्रजहीतेति मयोच्यमानास्त एवमाहुः — किं पुनरस्याल्पमात्रकस्यावरमात्रकस्य प्रहातव्यस्य यस्य नो भगवान्प्रहाणमाह, यस्य नः सुगतः प्रतिनिःसर्गमाहेति? ते तच्चैव प्रजहति, मयि च नाप्रत्ययमुपस्थापयन्ति। ये च भिक्षवः शिक्षाकामास्ते तत्प्रहायाल्पौत्सुक्याः पन्नलोमानः परदत्तवृत्तयो मृगभूतेन चेतसा विहरन्ति। तेषां तदुदायिन्भवत्यबलं बन्धनं दुर्बलं बन्धनं पूतिकं बन्धनमसारकं बन्धनम्।

तद्यथाप्युदायिन्पुरुषो दरिद्रोऽस्वकोऽनाढ्यः — तस्य स्यादेकमागारकमवलुग्नविलुग्नं काकातिडायि नपरमरूपम्, एका खट्विकावलुग्नविलुग्ना नपरमरूपा, एकस्यां कुम्भ्यां धान्यसमवापकं नपरमरूपम्, एका जायिका नपरमरूपा। स आरामगतं भिक्षुं पश्येत्सुधौतहस्तपादं मनोज्ञं भोजनं भुक्तवन्तं शीतायां छायायां निषण्णमधिचित्ते युक्तम्। तस्यैवं स्यात् — सुखं बत भोः श्रामण्यम्, आरोग्यं बत भोः श्रामण्यम्, स बत स्यां योऽहं केशश्मश्र्ववहार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजेयमिति। स न शक्नुयादेकमागारकमवलुग्नविलुग्नं काकातिडायि नपरमरूपं प्रहाय, एकां खट्विकामवलुग्नविलुग्नां नपरमरूपां प्रहाय, एकस्यां कुम्भ्यां धान्यसमवापकं नपरमरूपं प्रहाय, एकां जायिकां नपरमरूपां प्रहाय केशश्मश्र्ववहार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजितुम्। यो नु खलूदायिन्नेवं वदेत् — यैः स पुरुषो बन्धनैर्बद्धो न शक्नोत्येकमागारकमवलुग्नविलुग्नं काकातिडायि नपरमरूपं प्रहाय, एकां खट्विकामवलुग्नविलुग्नां नपरमरूपां प्रहाय, एकस्यां कुम्भ्यां धान्यसमवापकं नपरमरूपं प्रहाय, एकां जायिकां नपरमरूपां प्रहाय केशश्मश्र्ववहार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजितुम्, तद्धि तस्याबलं बन्धनं दुर्बलं बन्धनं पूतिकं बन्धनमसारकं बन्धनमिति, सम्यग्नु खलु स उदायिन्वदन्वदेदिति? नो हीदं भदन्त। यैः स भदन्त पुरुषो बन्धनैर्बद्धो न शक्नोत्येकमागारकमवलुग्नविलुग्नं काकातिडायि नपरमरूपं प्रहाय, एकां खट्विकामवलुग्नविलुग्नां नपरमरूपां प्रहाय, एकस्यां कुम्भ्यां धान्यसमवापकं नपरमरूपं प्रहाय, एकां जायिकां नपरमरूपां प्रहाय केशश्मश्र्ववहार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजितुम्, तद्धि तस्य बलवद्बन्धनं दृढं बन्धनं स्थिरं बन्धनमपूतिकं बन्धनं स्थूलः कलिङ्गर इति। एवमेव खलूदायिन्निहैकत्या मोघपुरुषा इदं प्रजहीतेति मयोच्यमानास्त एवमाहुः — किं पुनरस्याल्पमात्रकस्यावरमात्रकस्याधिसंलिखत्येवायं श्रमण इति? ते तच्चैव न प्रजहति, मयि चाप्रत्ययमुपस्थापयन्ति। ये च भिक्षवः शिक्षाकामास्तेषां तदुदायिन्भवति बलवद्बन्धनं दृढं बन्धनं स्थिरं बन्धनमपूतिकं बन्धनं स्थूलः कलिङ्गरः।

तद्यथाप्युदायिन्गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वाढ्यो महाधनो महाभोगः, नैकेषां निष्कगणानां चयः, नैकेषां धान्यगणानां चयः, नैकेषां क्षेत्रगणानां चयः, नैकेषां वास्तुगणानां चयः, नैकेषां भार्यागणानां चयः, नैकेषां दासगणानां चयः, नैकेषां दासीगणानां चयः — स आरामगतं भिक्षुं पश्येत्सुधौतहस्तपादं मनोज्ञं भोजनं भुक्तवन्तं शीतायां छायायां निषण्णमधिचित्ते युक्तम्। तस्यैवं स्यात् — सुखं बत भोः श्रामण्यम्, आरोग्यं बत भोः श्रामण्यम्, स बत स्यां योऽहं केशश्मश्र्ववहार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजेयमिति। स शक्नुयान्नैकान्निष्कगणान्प्रहाय, नैकान्धान्यगणान्प्रहाय, नैकान्क्षेत्रगणान्प्रहाय, नैकान्वास्तुगणान्प्रहाय, नैकान्भार्यागणान्प्रहाय, नैकान्दासगणान्प्रहाय, नैकान्दासीगणान्प्रहाय केशश्मश्र्ववहार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजितुम्। यो नु खलूदायिन्नेवं वदेत् — यैः स गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वा बन्धनैर्बद्धः शक्नोति नैकान्निष्कगणान्प्रहाय, नैकान्धान्यगणान्प्रहाय, नैकान्क्षेत्रगणान्प्रहाय, नैकान्वास्तुगणान्प्रहाय, नैकान्भार्यागणान्प्रहाय, नैकान्दासगणान्प्रहाय, नैकान्दासीगणान्प्रहाय केशश्मश्र्ववहार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजितुम्, तद्धि तस्य बलवद्बन्धनं दृढं बन्धनं स्थिरं बन्धनमपूतिकं बन्धनं स्थूलः कलिङ्गर इति, सम्यग्नु खलु स उदायिन्वदन्वदेदिति? नो हीदं भदन्त। यैः स भदन्त गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वा बन्धनैर्बद्धः शक्नोति नैकान्निष्कगणान्प्रहाय, नैकान्धान्यगणान्प्रहाय, नैकान्क्षेत्रगणान्प्रहाय, नैकान्वास्तुगणान्प्रहाय, नैकान्भार्यागणान्प्रहाय, नैकान्दासगणान्प्रहाय, नैकान्दासीगणान्प्रहाय केशश्मश्र्ववहार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजितुम्, तद्धि तस्याबलं बन्धनं दुर्बलं बन्धनं पूतिकं बन्धनमसारकं बन्धनमिति। एवमेव खलूदायिन्निहैकत्याः कुलपुत्रा इदं प्रजहीतेति मयोच्यमानास्त एवमाहुः — किं पुनरस्याल्पमात्रकस्यावरमात्रकस्य प्रहातव्यस्य यस्य नो भगवान्प्रहाणमाह, यस्य नः सुगतः प्रतिनिःसर्गमाहेति? ते तच्चैव प्रजहति, मयि च नाप्रत्ययमुपस्थापयन्ति। ये च भिक्षवः शिक्षाकामास्ते तत्प्रहायाल्पौत्सुक्याः पन्नलोमानः परदत्तवृत्तयो मृगभूतेन चेतसा विहरन्ति। तेषां तदुदायिन्भवत्यबलं बन्धनं दुर्बलं बन्धनं पूतिकं बन्धनमसारकं बन्धनम्।

चत्वार इम उदायिन्पुद्गलाः सन्तः संविद्यमाना लोके। कतमे चत्वारः? इहोदायिन्नेकत्यः पुद्गल उपधिप्रहाणाय प्रतिपन्नो भवत्युपधिप्रतिनिःसर्गाय। तमेनमुपधिप्रहाणाय प्रतिपन्नमुपधिप्रतिनिःसर्गायोपधिप्रतिसंयुक्ताः स्मरसङ्कल्पाः समुदाचरन्ति। स तानधिवासयति, न प्रजहाति, न विनोदयति, न व्यन्तीकरोति, नानभावं गमयति। इमं खल्वहमुदायिन्पुद्गलं संयुक्त इति वदामि नो विसंयुक्तः। तत्कस्य हेतोः? इन्द्रियवैमात्रता हि म उदायिन्निमस्मिन्पुद्गले विदिता।

इह पुनरुदायिन्नेकत्यः पुद्गल उपधिप्रहाणाय प्रतिपन्नो भवत्युपधिप्रतिनिःसर्गाय। तमेनमुपधिप्रहाणाय प्रतिपन्नमुपधिप्रतिनिःसर्गायोपधिप्रतिसंयुक्ताः स्मरसङ्कल्पाः समुदाचरन्ति। स तान्नाधिवासयति, प्रजहाति, विनोदयति, व्यन्तीकरोति, अनभावं गमयति। इममपि खल्वहमुदायिन्पुद्गलं संयुक्त इति वदामि नो विसंयुक्तः। तत्कस्य हेतोः? इन्द्रियवैमात्रता हि म उदायिन्निमस्मिन्पुद्गले विदिता।

इह पुनरुदायिन्नेकत्यः पुद्गल उपधिप्रहाणाय प्रतिपन्नो भवत्युपधिप्रतिनिःसर्गाय। तमेनमुपधिप्रहाणाय प्रतिपन्नमुपधिप्रतिनिःसर्गाय कदाचित्कर्हिचित्स्मृतिसंमोषादुपधिप्रतिसंयुक्ताः स्मरसङ्कल्पाः समुदाचरन्ति — मन्द उदायिन्स्मृत्युत्पादः, अथ खल्वेनं क्षिप्रमेव प्रजहाति, विनोदयति, व्यन्तीकरोति, अनभावं गमयति। तद्यथाप्युदायिन्पुरुषो दिवससन्तप्तेऽयःकटाहे द्वे वा त्रीणि वोदकपृषतानि निपातयेत् — मन्द उदायिन्नुदकपृषतानां निपातः, अथ खल्वेनं क्षिप्रमेव परिक्षयं पर्यादानं गच्छेत्। एवमेव खलूदायिन्निहैकत्यः पुद्गल उपधिप्रहाणाय प्रतिपन्नो भवत्युपधिप्रतिनिःसर्गाय। तमेनमुपधिप्रहाणाय प्रतिपन्नमुपधिप्रतिनिःसर्गाय कदाचित्कर्हिचित्स्मृतिसंमोषादुपधिप्रतिसंयुक्ताः स्मरसङ्कल्पाः समुदाचरन्ति — मन्द उदायिन्स्मृत्युत्पादः, अथ खल्वेनं क्षिप्रमेव प्रजहाति, विनोदयति, व्यन्तीकरोति, अनभावं गमयति। इममपि खल्वहमुदायिन्पुद्गलं संयुक्त इति वदामि नो विसंयुक्तः। तत्कस्य हेतोः? इन्द्रियवैमात्रता हि म उदायिन्निमस्मिन्पुद्गले विदिता।

इह पुनरुदायिन्नेकत्यः पुद्गल उपधिर्दुःखस्य मूलमितीति विदित्वा निरुपधिर्भवति, उपधिसङ्क्षये विमुक्तः। इमं खल्वहमुदायिन्पुद्गलं विसंयुक्त इति वदामि नो संयुक्त इति। तत्कस्य हेतोः? इन्द्रियवैमात्रता हि म उदायिन्निमस्मिन्पुद्गले विदिता। इमे खलूदायिंश्चत्वारः पुद्गलाः सन्तः संविद्यमाना लोके।

पञ्च खल्विम उदायिन्कामगुणाः। कतमे पञ्च? चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणीष्टानि कान्तानि मनापानि प्रियरूपाणि कामोपसंहितानि रञ्जनीयानि, श्रोत्रविज्ञेयाः शब्दाः (पूर्ववत्) घ्राणविज्ञेया गन्धाः (पूर्ववत्) जिह्वाविज्ञेया रसाः (पूर्ववत्) कायविज्ञेयानि स्पृष्टव्यानीष्टानि कान्तानि मनापानि प्रियरूपाणि कामोपसंहितानि रञ्जनीयानि। इमे खलूदायिन्पञ्च कामगुणाः। यत्खलूदायिन्निमान्पञ्च कामगुणान्प्रतीत्योत्पद्यते सुखं सौमनस्यमिदमुच्यते कामसुखं मीढसुखं पृथग्जनसुखमनार्यसुखम्, न सेवितव्यम्, न भावयितव्यम्, न बहुलीकर्तव्यम् — भेतव्यमेतस्मात्सुखादिति वदामि।

इहोदायिन्भिक्षुर्विविच्यैव कामेभ्यः (पूर्ववत्) प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति, वितर्कविचारयोर्व्युपशमात् (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति, प्रीतेश्च विरागात् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति, सुखस्य च प्रहाणात् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। इदमुच्यते नैष्क्रम्यसुखं प्रविवेकसुखमुपशमसुखं सम्बोधसुखम्, आसेवितव्यम्, भावयितव्यम्, बहुलीकर्तव्यम् — न भेतव्यमेतस्मात्सुखादिति वदामि।

इहोदायिन्भिक्षुर्विविच्यैव कामेभ्यः (पूर्ववत्) प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति — इदं खल्वहमुदायिन्निञ्जिते वदामि। किं च तत्रेञ्जिते? यदेव तत्र वितर्कविचारावनिरुद्धौ भवत इदं तत्रेञ्जिते। इहोदायिन्भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमात् (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति — इदमपि खल्वहमुदायिन्निञ्जिते वदामि। किं च तत्रेञ्जिते? यदेव तत्र प्रीतिसुखमनिरुद्धं भवतीदं तत्रेञ्जिते। इहोदायिन्भिक्षुः प्रीतेश्च विरागात् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति — इदमपि खल्वहमुदायिन्निञ्जिते वदामि। किं च तत्रेञ्जिते? यदेव तत्रोपेक्षासुखमनिरुद्धं भवतीदं तत्रेञ्जिते। इहोदायिन्भिक्षुः सुखस्य च प्रहाणात् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति — इदं खल्वहमुदायिन्ननिञ्जिते वदामि।

इहोदायिन्भिक्षुर्विविच्यैव कामेभ्यः (पूर्ववत्) प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति — इदं खल्वहमुदायिन्ननलमिति वदामि, प्रजहीतेति वदामि, समतिक्रामतेति वदामि। कश्च तस्य समतिक्रमः? इहोदायिन्भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमात् (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति, अयं तस्य समतिक्रमः। इदमपि खल्वहमुदायिन्ननलमिति वदामि, प्रजहीतेति वदामि, समतिक्रामतेति वदामि। कश्च तस्य समतिक्रमः? इहोदायिन्भिक्षुः प्रीतेश्च विरागात् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति, अयं तस्य समतिक्रमः। इदमपि खल्वहमुदायिन्ननलमिति वदामि, प्रजहीतेति वदामि, समतिक्रामतेति वदामि। कश्च तस्य समतिक्रमः? इहोदायिन्भिक्षुः सुखस्य च प्रहाणात् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति, अयं तस्य समतिक्रमः। इदमपि खल्वहमुदायिन्ननलमिति वदामि, प्रजहीतेति वदामि, समतिक्रामतेति वदामि। कश्च तस्य समतिक्रमः? इहोदायिन्भिक्षुः सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात्प्रतिघसंज्ञानामस्तङ्गमान्नानात्वसंज्ञानाममनसिकारादनन्त आकाश इत्याकाशानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरति, अयं तस्य समतिक्रमः। इदमपि खल्वहमुदायिन्ननलमिति वदामि, प्रजहीतेति वदामि, समतिक्रामतेति वदामि। कश्च तस्य समतिक्रमः? इहोदायिन्भिक्षुः सर्वश आकाशानन्त्यायतनं समतिक्रम्यानन्तं विज्ञानमिति विज्ञानानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरति, अयं तस्य समतिक्रमः। इदमपि खल्वहमुदायिन्ननलमिति वदामि, प्रजहीतेति वदामि, समतिक्रामतेति वदामि। कश्च तस्य समतिक्रमः? इहोदायिन्भिक्षुः सर्वशो विज्ञानानन्त्यायतनं समतिक्रम्य नास्ति किञ्चिदित्याकिञ्चन्यायतनमुपसम्पद्य विहरति, अयं तस्य समतिक्रमः। इदमपि खल्वहमुदायिन्ननलमिति वदामि, प्रजहीतेति वदामि, समतिक्रामतेति वदामि। कश्च तस्य समतिक्रमः? इहोदायिन्भिक्षुः सर्वश आकिञ्चन्यायतनं समतिक्रम्य नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमुपसम्पद्य विहरति, अयं तस्य समतिक्रमः। इदमपि खल्वहमुदायिन्ननलमिति वदामि, प्रजहीतेति वदामि, समतिक्रामतेति वदामि। कश्च तस्य समतिक्रमः? इहोदायिन्भिक्षुः सर्वशो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं समतिक्रम्य संज्ञावेदयितनिरोधमुपसम्पद्य विहरति, अयं तस्य समतिक्रमः। इति खल्वहमुदायिन्नैवसंज्ञानासंज्ञायतनस्यापि प्रहाणं वदामि। पश्यसि नु त्वमुदायिंस्तत्संयोजनमणु वा स्थूलं वा यस्याहं न प्रहाणं वदामीति? नो हीदं भदन्तेति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आयुष्मानुदायी भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।

लटुकिकोपमसूत्रं निष्ठितं षष्ठम्।

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe bhikṣuvarge laṭukikopamasūtraṃ ṣaṣṭham

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānaṅgottarāpeṣu viharati sma — āpaṇo nāmāṅgottarāpānāṃ nigamaḥ. atha khalu bhagavānpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāyāpaṇaṃ piṇḍāya prāvikṣat. āpaṇe piṇḍāya caritvā paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānto yenānyataro vanaṣaṇḍastenopāsaṅkramīddivāvihārāya. taṃ vanaṣaṇḍamadhyavagāhyānyatarasminvṛkṣamūle divāvihāraṃ nyaṣadat. āyuṣmānapi khalūdāyī pūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāyāpaṇaṃ piṇḍāya prāvikṣat. āpaṇe piṇḍāya caritvā paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānto yena sa vanaṣaṇḍastenopāsaṅkramīddivāvihārāya. taṃ vanaṣaṇḍamadhyavagāhyānyatarasminvṛkṣamūle divāvihāraṃ nyaṣadat. atha khalvāyuṣmata udayino rahogatasya pratisaṃlīnasyaivaṃ cetasaḥ parivitarka udapādi — bahūnāṃ bata no bhagavānduḥkhadharmāṇāmapahartā, bahūnāṃ bata no bhagavānsukhadharmāṇāmupahartā, bahūnāṃ bata no bhagvānakuśalānāṃ dharmāṇāmapahartā, bahūnāṃ bata no bhagavānkuśalānāṃ dharmāṇāmupaharteti. atha khalvāyuṣmānudāyī sāyāhnasamaye pratisaṃlayādvyutthito yena bhagavāṃstenopāsaṅkramīt, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat.

ekānte niṣaṇṇaḥ khalvāyuṣmānudāyī bhagavantametadavocat — iha mama bhadanta rahogatasya pratisaṃlīnasyaivaṃ cetasaḥ parivitarka udapādi — bahūnāṃ bata no bhagavānduḥkhadharmāṇāmapahartā, bahūnāṃ bata no bhagavānsukhadharmāṇāmupahartā, bahūnāṃ bata no bhagvānakuśalānāṃ dharmāṇāmapahartā, bahūnāṃ bata no bhagavānkuśalānāṃ dharmāṇāmupaharteti. vayaṃ hi bhadanta pūrvaṃ sāyaṃ caivābhuñjmahi prātaśca divā ca vikāle. abhūtkhalu sa bhadanta samayo yadbhagavānbhikṣūnāmantrayata — aṅga yūyaṃ bhikṣava etaddivāvikālabhojanaṃ prajahīteti. tasya mama bhadantābhūdevānyathātvam, abhūdeva daurmanasyam — yadapi naḥ śraddhā gṛhapatayo divā vikāle praṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ dadati tasyāpi no bhagavānprahāṇamāha, tasyāpi naḥ sugataḥ pratiniḥsargamāheti. te vayaṃ bhadanta bhagavati prema ca gauravaṃ ca hriyaṃ cāpatrāpyaṃ ca saṃpaśyanta evaṃ taddivāvikālabhojanaṃ prāhāsiṣma. te vayaṃ bhadanta sāyaṃ caivābhuñjmahi prātaśca. abhūtkhalu sa bhadanta samayo yadbhagavānbhikṣūnāmantrayata — aṅga yūyaṃ bhikṣava etadrātrivikālabhojanaṃ prajahīteti. tasya mama bhadantābhūdevānyathātvam, abhūdeva daurmanasyam — yadapi no'nayordvayorbhaktayoḥ praṇītasaṅkhyātataraṃ tasyāpi no bhagavānprahāṇamāha, tasyāpi naḥ sugataḥ pratiniḥsargamāheti. bhūtapūrvaṃ bhadantānyataraḥ puruṣo divā sūpyaṃ labdhvaivamāha — hanta cedaṃ nikṣipata, sāyaṃ sarva eva samagrā bhokṣyāmaha iti. yāḥ kāścidbhadanta saṃskṛtayaḥ sarvāstā rātrau, alpā divā. te vayaṃ bhadanta bhagavati prema ca gauravaṃ ca hriyaṃ cāpatrāpyaṃ ca saṃpaśyanta evaṃ tadrātrivikālabhojanaṃ prāhāsiṣma. bhūtapūrvaṃ bhadanta bhikṣavo rātryandhakāratamisrāyāṃ piṇḍāya carantaḥ syandanikāmapi prāviśan, avagarte'pi prāpatan, kaṇṭakāvāṭamapyārohan, suptāmapi gāmārohan, māṇavairapi samagacchanta kṛtakarmabhirapyakṛtakarmabhirapi, mātṛgrāmo'pi tānasaddharmeṇa nyamantrayata. bhūtapūrvamahaṃ bhadanta rātryandhakāratamisrāyāṃ piṇḍāyācāriṣam. adrākṣītkhalu māṃ bhadantānyatarā strī vidyudantarikayā bhājanaṃ dhāvantī. dṛṣṭvā māṃ bhītā visvaramakārṣīt — abhūnme piśāco bata māmiti. evamukte'haṃ bhadanta tāṃ striyametadavocam — nāhaṃ bhagini piśācaḥ, bhikṣuḥ piṇḍāya sthita iti. bhikṣorātmamārī, bhikṣormātṛmārī, varaṃ te bhikṣo tīkṣṇena govikartanena kukṣiḥ parikṛttaḥ, na tveva varaṃ yadrātryandhakāratamisrāyāṃ kukṣihetoḥ piṇḍāya carasīti. tasya mama bhadanta tadanusmarata evaṃ bhavati — bahūnāṃ bata no bhagavānduḥkhadharmāṇāmapahartā, bahūnāṃ bata no bhagavānsukhadharmāṇāmupahartā, bahūnāṃ bata no bhagvānakuśalānāṃ dharmāṇāmapahartā, bahūnāṃ bata no bhagavānkuśalānāṃ dharmāṇāmupaharteti.

evameva punarudāyinnihaikatyā moghapuruṣā idaṃ prajahīteti mayocyamānāsta evamāhuḥ — kiṃ punarasyālpamātrakasyāvaramātrakasyādhisaṃlikhatyevāyaṃ śramaṇa iti. te taccaiva na prajahati, mayi cāpratyayamupasthāpayanti. ye ca bhikṣavaḥ śikṣākāmāsteṣāṃ tadudāyinbhavati balavadbandhanaṃ dṛḍhaṃ bandhanaṃ sthiraṃ bandhanamapūtikaṃ bandhanaṃ sthūlaḥ kaliṅgaraḥ — tadyathāpyudāyinlaṭukikā śakunikā pūtilatāyā bandhanena baddhā tatraiva vadhaṃ vā bandhaṃ vā maraṇaṃ vāgamayati. yo nu khalūdāyinnevaṃ vadet — yena sā laṭukikā śakunikā pūtilatāyā bandhanena baddhā tatraiva vadhaṃ vā bandhaṃ vā maraṇaṃ vāgamayati, taddhi tasyā abalaṃ bandhanaṃ durbalaṃ bandhanaṃ pūtikaṃ bandhanamasārakaṃ bandhanamiti, samyagnu khalu sa udāyinvadanvadediti? no hīdaṃ bhadanta. yena sā bhadanta laṭukikā śakunikā pūtilatāyā bandhanena baddhā tatraiva vadhaṃ vā bandhaṃ vā maraṇaṃ vāgamayati, taddhi tasyā balavadbandhanaṃ dṛḍhaṃ bandhanaṃ sthiraṃ bandhanamapūtikaṃ bandhanaṃ sthūlaḥ kaliṅgara iti. evameva khalūdāyinnihaikatyā moghapuruṣā idaṃ prajahīteti mayocyamānāsta evamāhuḥ — kiṃ punarasyālpamātrakasyāvaramātrakasyādhisaṃlikhatyevāyaṃ śramaṇa iti? te taccaiva na prajahati, mayi cāpratyayamupasthāpayanti. ye ca bhikṣavaḥ śikṣākāmāsteṣāṃ tadudāyinbhavati balavadbandhanaṃ dṛḍhaṃ bandhanaṃ sthiraṃ bandhanamapūtikaṃ bandhanaṃ sthūlaḥ kaliṅgaraḥ.

iha punarudāyinnekatyāḥ kulaputrā idaṃ prajahīteti mayocyamānāsta evamāhuḥ — kiṃ punarasyālpamātrakasyāvaramātrakasya prahātavyasya yasya no bhagavānprahāṇamāha, yasya naḥ sugataḥ pratiniḥsargamāheti? te taccaiva prajahati, mayi ca nāpratyayamupasthāpayanti. ye ca bhikṣavaḥ śikṣākāmāste tatprahāyālpautsukyāḥ pannalomānaḥ paradattavṛttayo mṛgabhūtena cetasā viharanti. teṣāṃ tadudāyinbhavatyabalaṃ bandhanaṃ durbalaṃ bandhanaṃ pūtikaṃ bandhanamasārakaṃ bandhanam — tadyathāpyudāyinrājño nāga īṣādanta urūḍhavānabhijātaḥ saṅgrāmāvacaro dṛḍhairvāratrairbandhanairbaddha īṣadeva kāyaṃ saṃnamayya tāni bandhanāni saṃcchidya saṃpradārya yenakāmaṃ prakrāmati. yo nu khalūdāyinnevaṃ vadet — yaiḥ sa rājño nāga īṣādanta urūḍhavānabhijātaḥ saṅgrāmāvacaro dṛḍhairvāratrairbandhanairbaddha īṣadeva kāyaṃ saṃnamayya tāni bandhanāni saṃcchidya saṃpradārya yenakāmaṃ prakrāmati, taddhi tasya balavadbandhanaṃ dṛḍhaṃ bandhanaṃ sthiraṃ bandhanamapūtikaṃ bandhanaṃ sthūlaḥ kaliṅgara iti, samyagnu khalu sa udāyinvadanvadediti? no hīdaṃ bhadanta. yaiḥ sa bhadanta rājño nāga īṣādanta urūḍhavānabhijātaḥ saṅgrāmāvacaro dṛḍhairvāratrairbandhanairbaddha īṣadeva kāyaṃ saṃnamayya tāni bandhanāni saṃcchidya saṃpradārya yenakāmaṃ prakrāmati, taddhi tasyābalaṃ bandhanaṃ (pūrvavat) asārakaṃ bandhanamiti. evameva khalūdāyinnihaikatyāḥ kulaputrā idaṃ prajahīteti mayocyamānāsta evamāhuḥ — kiṃ punarasyālpamātrakasyāvaramātrakasya prahātavyasya yasya no bhagavānprahāṇamāha, yasya naḥ sugataḥ pratiniḥsargamāheti? te taccaiva prajahati, mayi ca nāpratyayamupasthāpayanti. ye ca bhikṣavaḥ śikṣākāmāste tatprahāyālpautsukyāḥ pannalomānaḥ paradattavṛttayo mṛgabhūtena cetasā viharanti. teṣāṃ tadudāyinbhavatyabalaṃ bandhanaṃ durbalaṃ bandhanaṃ pūtikaṃ bandhanamasārakaṃ bandhanam.

tadyathāpyudāyinpuruṣo daridro'svako'nāḍhyaḥ — tasya syādekamāgārakamavalugnavilugnaṃ kākātiḍāyi naparamarūpam, ekā khaṭvikāvalugnavilugnā naparamarūpā, ekasyāṃ kumbhyāṃ dhānyasamavāpakaṃ naparamarūpam, ekā jāyikā naparamarūpā. sa ārāmagataṃ bhikṣuṃ paśyetsudhautahastapādaṃ manojñaṃ bhojanaṃ bhuktavantaṃ śītāyāṃ chāyāyāṃ niṣaṇṇamadhicitte yuktam. tasyaivaṃ syāt — sukhaṃ bata bhoḥ śrāmaṇyam, ārogyaṃ bata bhoḥ śrāmaṇyam, sa bata syāṃ yo'haṃ keśaśmaśrvavahārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajeyamiti. sa na śaknuyādekamāgārakamavalugnavilugnaṃ kākātiḍāyi naparamarūpaṃ prahāya, ekāṃ khaṭvikāmavalugnavilugnāṃ naparamarūpāṃ prahāya, ekasyāṃ kumbhyāṃ dhānyasamavāpakaṃ naparamarūpaṃ prahāya, ekāṃ jāyikāṃ naparamarūpāṃ prahāya keśaśmaśrvavahārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajitum. yo nu khalūdāyinnevaṃ vadet — yaiḥ sa puruṣo bandhanairbaddho na śaknotyekamāgārakamavalugnavilugnaṃ kākātiḍāyi naparamarūpaṃ prahāya, ekāṃ khaṭvikāmavalugnavilugnāṃ naparamarūpāṃ prahāya, ekasyāṃ kumbhyāṃ dhānyasamavāpakaṃ naparamarūpaṃ prahāya, ekāṃ jāyikāṃ naparamarūpāṃ prahāya keśaśmaśrvavahārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajitum, taddhi tasyābalaṃ bandhanaṃ durbalaṃ bandhanaṃ pūtikaṃ bandhanamasārakaṃ bandhanamiti, samyagnu khalu sa udāyinvadanvadediti? no hīdaṃ bhadanta. yaiḥ sa bhadanta puruṣo bandhanairbaddho na śaknotyekamāgārakamavalugnavilugnaṃ kākātiḍāyi naparamarūpaṃ prahāya, ekāṃ khaṭvikāmavalugnavilugnāṃ naparamarūpāṃ prahāya, ekasyāṃ kumbhyāṃ dhānyasamavāpakaṃ naparamarūpaṃ prahāya, ekāṃ jāyikāṃ naparamarūpāṃ prahāya keśaśmaśrvavahārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajitum, taddhi tasya balavadbandhanaṃ dṛḍhaṃ bandhanaṃ sthiraṃ bandhanamapūtikaṃ bandhanaṃ sthūlaḥ kaliṅgara iti. evameva khalūdāyinnihaikatyā moghapuruṣā idaṃ prajahīteti mayocyamānāsta evamāhuḥ — kiṃ punarasyālpamātrakasyāvaramātrakasyādhisaṃlikhatyevāyaṃ śramaṇa iti? te taccaiva na prajahati, mayi cāpratyayamupasthāpayanti. ye ca bhikṣavaḥ śikṣākāmāsteṣāṃ tadudāyinbhavati balavadbandhanaṃ dṛḍhaṃ bandhanaṃ sthiraṃ bandhanamapūtikaṃ bandhanaṃ sthūlaḥ kaliṅgaraḥ.

tadyathāpyudāyingṛhapatirvā gṛhapatiputro vāḍhyo mahādhano mahābhogaḥ, naikeṣāṃ niṣkagaṇānāṃ cayaḥ, naikeṣāṃ dhānyagaṇānāṃ cayaḥ, naikeṣāṃ kṣetragaṇānāṃ cayaḥ, naikeṣāṃ vāstugaṇānāṃ cayaḥ, naikeṣāṃ bhāryāgaṇānāṃ cayaḥ, naikeṣāṃ dāsagaṇānāṃ cayaḥ, naikeṣāṃ dāsīgaṇānāṃ cayaḥ — sa ārāmagataṃ bhikṣuṃ paśyetsudhautahastapādaṃ manojñaṃ bhojanaṃ bhuktavantaṃ śītāyāṃ chāyāyāṃ niṣaṇṇamadhicitte yuktam. tasyaivaṃ syāt — sukhaṃ bata bhoḥ śrāmaṇyam, ārogyaṃ bata bhoḥ śrāmaṇyam, sa bata syāṃ yo'haṃ keśaśmaśrvavahārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajeyamiti. sa śaknuyānnaikānniṣkagaṇānprahāya, naikāndhānyagaṇānprahāya, naikānkṣetragaṇānprahāya, naikānvāstugaṇānprahāya, naikānbhāryāgaṇānprahāya, naikāndāsagaṇānprahāya, naikāndāsīgaṇānprahāya keśaśmaśrvavahārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajitum. yo nu khalūdāyinnevaṃ vadet — yaiḥ sa gṛhapatirvā gṛhapatiputro vā bandhanairbaddhaḥ śaknoti naikānniṣkagaṇānprahāya, naikāndhānyagaṇānprahāya, naikānkṣetragaṇānprahāya, naikānvāstugaṇānprahāya, naikānbhāryāgaṇānprahāya, naikāndāsagaṇānprahāya, naikāndāsīgaṇānprahāya keśaśmaśrvavahārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajitum, taddhi tasya balavadbandhanaṃ dṛḍhaṃ bandhanaṃ sthiraṃ bandhanamapūtikaṃ bandhanaṃ sthūlaḥ kaliṅgara iti, samyagnu khalu sa udāyinvadanvadediti? no hīdaṃ bhadanta. yaiḥ sa bhadanta gṛhapatirvā gṛhapatiputro vā bandhanairbaddhaḥ śaknoti naikānniṣkagaṇānprahāya, naikāndhānyagaṇānprahāya, naikānkṣetragaṇānprahāya, naikānvāstugaṇānprahāya, naikānbhāryāgaṇānprahāya, naikāndāsagaṇānprahāya, naikāndāsīgaṇānprahāya keśaśmaśrvavahārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajitum, taddhi tasyābalaṃ bandhanaṃ durbalaṃ bandhanaṃ pūtikaṃ bandhanamasārakaṃ bandhanamiti. evameva khalūdāyinnihaikatyāḥ kulaputrā idaṃ prajahīteti mayocyamānāsta evamāhuḥ — kiṃ punarasyālpamātrakasyāvaramātrakasya prahātavyasya yasya no bhagavānprahāṇamāha, yasya naḥ sugataḥ pratiniḥsargamāheti? te taccaiva prajahati, mayi ca nāpratyayamupasthāpayanti. ye ca bhikṣavaḥ śikṣākāmāste tatprahāyālpautsukyāḥ pannalomānaḥ paradattavṛttayo mṛgabhūtena cetasā viharanti. teṣāṃ tadudāyinbhavatyabalaṃ bandhanaṃ durbalaṃ bandhanaṃ pūtikaṃ bandhanamasārakaṃ bandhanam.

catvāra ima udāyinpudgalāḥ santaḥ saṃvidyamānā loke. katame catvāraḥ? ihodāyinnekatyaḥ pudgala upadhiprahāṇāya pratipanno bhavatyupadhipratiniḥsargāya. tamenamupadhiprahāṇāya pratipannamupadhipratiniḥsargāyopadhipratisaṃyuktāḥ smarasaṅkalpāḥ samudācaranti. sa tānadhivāsayati, na prajahāti, na vinodayati, na vyantīkaroti, nānabhāvaṃ gamayati. imaṃ khalvahamudāyinpudgalaṃ saṃyukta iti vadāmi no visaṃyuktaḥ. tatkasya hetoḥ? indriyavaimātratā hi ma udāyinnimasminpudgale viditā.

iha punarudāyinnekatyaḥ pudgala upadhiprahāṇāya pratipanno bhavatyupadhipratiniḥsargāya. tamenamupadhiprahāṇāya pratipannamupadhipratiniḥsargāyopadhipratisaṃyuktāḥ smarasaṅkalpāḥ samudācaranti. sa tānnādhivāsayati, prajahāti, vinodayati, vyantīkaroti, anabhāvaṃ gamayati. imamapi khalvahamudāyinpudgalaṃ saṃyukta iti vadāmi no visaṃyuktaḥ. tatkasya hetoḥ? indriyavaimātratā hi ma udāyinnimasminpudgale viditā.

iha punarudāyinnekatyaḥ pudgala upadhiprahāṇāya pratipanno bhavatyupadhipratiniḥsargāya. tamenamupadhiprahāṇāya pratipannamupadhipratiniḥsargāya kadācitkarhicitsmṛtisaṃmoṣādupadhipratisaṃyuktāḥ smarasaṅkalpāḥ samudācaranti — manda udāyinsmṛtyutpādaḥ, atha khalvenaṃ kṣiprameva prajahāti, vinodayati, vyantīkaroti, anabhāvaṃ gamayati. tadyathāpyudāyinpuruṣo divasasantapte'yaḥkaṭāhe dve vā trīṇi vodakapṛṣatāni nipātayet — manda udāyinnudakapṛṣatānāṃ nipātaḥ, atha khalvenaṃ kṣiprameva parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchet. evameva khalūdāyinnihaikatyaḥ pudgala upadhiprahāṇāya pratipanno bhavatyupadhipratiniḥsargāya. tamenamupadhiprahāṇāya pratipannamupadhipratiniḥsargāya kadācitkarhicitsmṛtisaṃmoṣādupadhipratisaṃyuktāḥ smarasaṅkalpāḥ samudācaranti — manda udāyinsmṛtyutpādaḥ, atha khalvenaṃ kṣiprameva prajahāti, vinodayati, vyantīkaroti, anabhāvaṃ gamayati. imamapi khalvahamudāyinpudgalaṃ saṃyukta iti vadāmi no visaṃyuktaḥ. tatkasya hetoḥ? indriyavaimātratā hi ma udāyinnimasminpudgale viditā.

iha punarudāyinnekatyaḥ pudgala upadhirduḥkhasya mūlamitīti viditvā nirupadhirbhavati, upadhisaṅkṣaye vimuktaḥ. imaṃ khalvahamudāyinpudgalaṃ visaṃyukta iti vadāmi no saṃyukta iti. tatkasya hetoḥ? indriyavaimātratā hi ma udāyinnimasminpudgale viditā. ime khalūdāyiṃścatvāraḥ pudgalāḥ santaḥ saṃvidyamānā loke.

pañca khalvima udāyinkāmaguṇāḥ. katame pañca? cakṣurvijñeyāni rūpāṇīṣṭāni kāntāni manāpāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni, śrotravijñeyāḥ śabdāḥ (pūrvavat) ghrāṇavijñeyā gandhāḥ (pūrvavat) jihvāvijñeyā rasāḥ (pūrvavat) kāyavijñeyāni spṛṣṭavyānīṣṭāni kāntāni manāpāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni. ime khalūdāyinpañca kāmaguṇāḥ. yatkhalūdāyinnimānpañca kāmaguṇānpratītyotpadyate sukhaṃ saumanasyamidamucyate kāmasukhaṃ mīḍhasukhaṃ pṛthagjanasukhamanāryasukham, na sevitavyam, na bhāvayitavyam, na bahulīkartavyam — bhetavyametasmātsukhāditi vadāmi.

ihodāyinbhikṣurvivicyaiva kāmebhyaḥ (pūrvavat) prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati, vitarkavicārayorvyupaśamāt (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati, prīteśca virāgāt (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati, sukhasya ca prahāṇāt (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati. idamucyate naiṣkramyasukhaṃ pravivekasukhamupaśamasukhaṃ sambodhasukham, āsevitavyam, bhāvayitavyam, bahulīkartavyam — na bhetavyametasmātsukhāditi vadāmi.

ihodāyinbhikṣurvivicyaiva kāmebhyaḥ (pūrvavat) prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati — idaṃ khalvahamudāyinniñjite vadāmi. kiṃ ca tatreñjite? yadeva tatra vitarkavicārāvaniruddhau bhavata idaṃ tatreñjite. ihodāyinbhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamāt (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati — idamapi khalvahamudāyinniñjite vadāmi. kiṃ ca tatreñjite? yadeva tatra prītisukhamaniruddhaṃ bhavatīdaṃ tatreñjite. ihodāyinbhikṣuḥ prīteśca virāgāt (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati — idamapi khalvahamudāyinniñjite vadāmi. kiṃ ca tatreñjite? yadeva tatropekṣāsukhamaniruddhaṃ bhavatīdaṃ tatreñjite. ihodāyinbhikṣuḥ sukhasya ca prahāṇāt (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati — idaṃ khalvahamudāyinnaniñjite vadāmi.

ihodāyinbhikṣurvivicyaiva kāmebhyaḥ (pūrvavat) prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati — idaṃ khalvahamudāyinnanalamiti vadāmi, prajahīteti vadāmi, samatikrāmateti vadāmi. kaśca tasya samatikramaḥ? ihodāyinbhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamāt (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati, ayaṃ tasya samatikramaḥ. idamapi khalvahamudāyinnanalamiti vadāmi, prajahīteti vadāmi, samatikrāmateti vadāmi. kaśca tasya samatikramaḥ? ihodāyinbhikṣuḥ prīteśca virāgāt (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati, ayaṃ tasya samatikramaḥ. idamapi khalvahamudāyinnanalamiti vadāmi, prajahīteti vadāmi, samatikrāmateti vadāmi. kaśca tasya samatikramaḥ? ihodāyinbhikṣuḥ sukhasya ca prahāṇāt (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati, ayaṃ tasya samatikramaḥ. idamapi khalvahamudāyinnanalamiti vadāmi, prajahīteti vadāmi, samatikrāmateti vadāmi. kaśca tasya samatikramaḥ? ihodāyinbhikṣuḥ sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramātpratighasaṃjñānāmastaṅgamānnānātvasaṃjñānāmamanasikārādananta ākāśa ityākāśānantyāyatanamupasampadya viharati, ayaṃ tasya samatikramaḥ. idamapi khalvahamudāyinnanalamiti vadāmi, prajahīteti vadāmi, samatikrāmateti vadāmi. kaśca tasya samatikramaḥ? ihodāyinbhikṣuḥ sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānantaṃ vijñānamiti vijñānānantyāyatanamupasampadya viharati, ayaṃ tasya samatikramaḥ. idamapi khalvahamudāyinnanalamiti vadāmi, prajahīteti vadāmi, samatikrāmateti vadāmi. kaśca tasya samatikramaḥ? ihodāyinbhikṣuḥ sarvaśo vijñānānantyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiñcidityākiñcanyāyatanamupasampadya viharati, ayaṃ tasya samatikramaḥ. idamapi khalvahamudāyinnanalamiti vadāmi, prajahīteti vadāmi, samatikrāmateti vadāmi. kaśca tasya samatikramaḥ? ihodāyinbhikṣuḥ sarvaśa ākiñcanyāyatanaṃ samatikramya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamupasampadya viharati, ayaṃ tasya samatikramaḥ. idamapi khalvahamudāyinnanalamiti vadāmi, prajahīteti vadāmi, samatikrāmateti vadāmi. kaśca tasya samatikramaḥ? ihodāyinbhikṣuḥ sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samatikramya saṃjñāvedayitanirodhamupasampadya viharati, ayaṃ tasya samatikramaḥ. iti khalvahamudāyinnaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasyāpi prahāṇaṃ vadāmi. paśyasi nu tvamudāyiṃstatsaṃyojanamaṇu vā sthūlaṃ vā yasyāhaṃ na prahāṇaṃ vadāmīti? no hīdaṃ bhadanteti.

idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānudāyī bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.

laṭukikopamasūtraṃ niṣṭhitaṃ ṣaṣṭham.

← mn65 
mn 
 mn67 →
Search
buddhism/mn/mn66.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51