You are here: Home » buddhism » mn » mn72
You are not allowed to perform this action
← mn71 
 mn73 →

MN72 agnivatsasūtram

Summary: When Vatsagotra questions him on the speculative status of an awakened being after death, the Buddha rejects all ten metaphysical standpoints as barren conceptual thickets that bind one to suffering. Using the simile of an extinguished fire whose direction cannot be designated, he explains that a Tathāgata, freed from the five aggregates (skandhas), is unfathomable, immeasurable, and deep like the ocean.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे तृतीये परिव्राजकवर्गेऽग्निवत्ससूत्रं द्वितीयम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। अथ खलु वत्सगोत्रः परिव्राजको येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु वत्सगोत्रः परिव्राजको भगवन्तमेतदवोचत् —

किं नु खलु भो गौतम शाश्वतो लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति? न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — शाश्वतो लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति।

किं पुनर्भो गौतमाशाश्वतो लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति? न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — अशाश्वतो लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति।

किं नु खलु भो गौतमान्तवाँल्लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति? न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — अन्तवाँल्लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति।

किं पुनर्भो गौतमानन्तवाँल्लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति? न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — अनन्तवाँल्लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति।

किं नु खलु भो गौतम स जीवस्तच्छरीरमिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति? न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — स जीवस्तच्छरीरमिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति।

किं पुनर्भो गौतमान्यो जीवोऽन्यच्छरीरमिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति? न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — अन्यो जीवोऽन्यच्छरीरमिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति।

किं नु खलु भो गौतम भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति? न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति।

किं पुनर्भो गौतम न भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति? न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — न भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति।

किं नु खलु भो गौतम भवति च न च भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति? न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — भवति च न च भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति।

किं पुनर्भो गौतम नैव भवति न न भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति? न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — नैव भवति न न भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति।

किं नु खलु भो गौतम शाश्वतो लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति पृष्टः सन् — न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — शाश्वतो लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति वदसि। किं पुनर्भो गौतमाशाश्वतो लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति पृष्टः सन् — न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — अशाश्वतो लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति वदसि। किं नु खलु भो गौतमान्तवाँल्लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति पृष्टः सन् — न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — अन्तवाँल्लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति वदसि। किं पुनर्भो गौतमानन्तवाँल्लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति पृष्टः सन् — न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — अनन्तवाँल्लोक इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति वदसि। किं नु खलु भो गौतम स जीवस्तच्छरीरमिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति पृष्टः सन् — न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — स जीवस्तच्छरीरमिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति वदसि। किं पुनर्भो गौतमान्यो जीवोऽन्यच्छरीरमिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति पृष्टः सन् — न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — अन्यो जीवोऽन्यच्छरीरमिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति वदसि। किं नु खलु भो गौतम भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति पृष्टः सन् — न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति वदसि।

किं पुनर्भो गौतम न भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति पृष्टः सन् — न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — न भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति वदसि। किं नु खलु भो गौतम भवति च न च भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति पृष्टः सन् — न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — भवति च न च भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति वदसि। किं पुनर्भो गौतम नैव भवति न न भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — एवंदृष्टिर्भवान्गौतम इति पृष्टः सन् — न खल्वहं वत्सैवंदृष्टिः — नैव भवति न न भवति तथागतः परं मरणादिदमेव सत्यं मोघमन्यदिति वदसि।

कं पुनर्भवान्गौतम आदीनवं संपश्यन्नेवमिमानि सर्वशो दृष्टिगतान्यनुपगत इति?

शाश्वतो लोक इति खलु वत्स दृष्टिगतमेतद्दृष्टिगहनं दृष्टिकान्तारं दृष्टिविशूकं दृष्टिविस्पन्दितं दृष्टिसंयोजनं सदुःखं सविघातं सोपायासं सपरिदाहं, न निर्वेदाय न विरागाय न निरोधाय नोपशमाय नाभिज्ञायै न संबोधाय न निर्वाणाय संवर्तते। अशाश्वतो लोक इति खलु वत्स (पूर्ववत्) अन्तवाँल्लोक इति खलु वत्स (पूर्ववत्) अनन्तवाँल्लोक इति खलु वत्स (पूर्ववत्) स जीवस्तच्छरीरमिति खलु वत्स (पूर्ववत्) अन्यो जीवोऽन्यच्छरीरमिति खलु वत्स (पूर्ववत्) भवति तथागतः परं मरणादिति खलु वत्स (पूर्ववत्) न भवति तथागतः परं मरणादिति खलु वत्स (पूर्ववत्) भवति च न च भवति तथागतः परं मरणादिति खलु वत्स (पूर्ववत्) नैव भवति न न भवति तथागतः परं मरणादिति खलु वत्स दृष्टिगतमेतद्दृष्टिगहनं दृष्टिकान्तारं दृष्टिविशूकं दृष्टिविस्पन्दितं दृष्टिसंयोजनं सदुःखं सविघातं सोपायासं सपरिदाहं, न निर्वेदाय न विरागाय न निरोधाय नोपशमाय नाभिज्ञायै न संबोधाय न निर्वाणाय संवर्तते। इमं खल्वहं वत्सादीनवं संपश्यन्नेवमिमानि सर्वशो दृष्टिगतान्यनुपगत इति।

अस्ति पुनर्भवतो गौतमस्य किञ्चिद्दृष्टिगतमिति? दृष्टिगतमिति खलु वत्सापनीतमेतत्तथागतस्य। दृष्टं ह्येतद्वत्स तथागतेन — इति रूपमिति रूपस्य समुदय इति रूपस्यास्तङ्गमः — इति वेदनेति वेदनायाः समुदय इति वेदनाया अस्तङ्गमः — इति संज्ञेति संज्ञायाः समुदय इति संज्ञाया अस्तङ्गमः — इति संस्कारा इति संस्काराणां समुदय इति संस्काराणामस्तङ्गमः — इति विज्ञानमिति विज्ञानस्य समुदय इति विज्ञानस्यास्तङ्गम इति। तस्मात्तथागतः सर्वमन्यितानां सर्वमथितानां सर्वाहङ्कारममकारमानानुशयानां क्षयाद्विरागान्निरोधात्त्यागात्प्रतिनिःसर्गादनुपादाय विमुक्त इति वदामीति।

एवं विमुक्तचित्तः पुनर्भो गौतम भिक्षुः कुत्रोपपद्यत इति? उपपद्यत इति खलु वत्स नोपैति। तेन हि भो गौतम नोपपद्यत इति? नोपपद्यत इति खलु वत्स नोपैति। तेन हि भो गौतमोपपद्यते च न चोपपद्यत इति? उपपद्यते च न चोपपद्यत इति खलु वत्स नोपैति। तेन हि भो गौतम नैवोपपद्यते न नोपपद्यत इति? नैवोपपद्यते न नोपपद्यत इति खलु वत्स नोपैति।

एवं विमुक्तचित्तः पुनर्भो गौतम भिक्षुः कुत्रोपपद्यत इति पृष्टः सन् — उपपद्यत इति खलु वत्स नोपैतीति वदसि। तेन हि भो गौतम नोपपद्यत इति पृष्टः सन् — नोपपद्यत इति खलु वत्स नोपैतीति वदसि। तेन हि भो गौतमोपपद्यते च न चोपपद्यत इति पृष्टः सन् — उपपद्यते च न चोपपद्यत इति खलु वत्स नोपैतीति वदसि। तेन हि भो गौतम नैवोपपद्यते न नोपपद्यत इति पृष्टः सन् — नैवोपपद्यते न नोपपद्यत इति खलु वत्स नोपैतीति वदसि। अत्राहं भो गौतमाज्ञानमापत्सि — अत्र संमोहमापत्सि। यापि म एषा भवतो गौतमस्य पूर्वेण कथासंलापेनाभूत्प्रसादमात्रा सापि म एतर्ह्यन्तरहितेति। अलं हि ते वत्साज्ञानायालं संमोहाय। गम्भीरो ह्ययं वत्स धर्मो दुर्दर्शो दुरनुबोधः शान्तः प्रणीतोऽतर्कावचरो निपुणः पण्डितवेदनीयः। स त्वया दुर्ज्ञानोऽन्यदृष्टिकेनान्यक्षान्तिकेनान्यरुचिकेनान्यत्रयोगेनान्यत्राचार्यकेण।

तेन हि वत्स त्वामेवात्र प्रतिप्रक्ष्यामि — यथा ते क्षमेत तथा तद्व्याकुर्याः। तत्किं मन्यसे वत्स, सचेत्ते पुरतोऽग्निर्ज्वलेज्जानीयास्त्वम् — अयं मे पुरतोऽग्निर्ज्वलतीति? सचेन्मे भो गौतम पुरतोऽग्निर्ज्वलेज्जानीयामहम् — अयं मे पुरतोऽग्निर्ज्वलतीति।

सचेत्पुनस्त्वां वत्सैवं पृच्छेत् — यस्तेऽयं पुरतोऽग्निर्ज्वलत्ययमग्निः किं प्रतीत्य ज्वलतीति — एवं पृष्टस्त्वं वत्स किमिति व्याकुर्या इति? सचेन्मां भो गौतमैवं पृच्छेत् — यस्तेऽयं पुरतोऽग्निर्ज्वलत्ययमग्निः किं प्रतीत्य ज्वलतीति — एवं पृष्टोऽहं भो गौतमैवं व्याकुर्याम् — यो मेऽयं पुरतोऽग्निर्ज्वलत्ययमग्निस्तृणकाष्ठोपादानं प्रतीत्य ज्वलतीति।

सचेत्ते वत्स पुरतः सोऽग्निर्निर्वायाज्जानीयास्त्वम् — अयं मे पुरतोऽग्निर्निर्वाण इति? सचेन्मे भो गौतम पुरतः सोऽग्निर्निर्वायाज्जानीयामहम् — अयं मे पुरतोऽग्निर्निर्वाण इति।

सचेत्पुनस्त्वां वत्सैवं पृच्छेत् — यस्तेऽयं पुरतोऽग्निर्निर्वाणः सोऽग्निरितः कतमां दिशं गतः — पूर्वां वा दक्षिणां वा पश्चिमां वोत्तरां वेति — एवं पृष्टस्त्वं वत्स किमिति व्याकुर्या इति? नोपैति भो गौतम, यद्धि स भो गौतमाग्निस्तृणकाष्ठोपादानं प्रतीत्याज्वालीत्तस्य च पर्यादानादन्यस्य चानुपहारादनाहारो निर्वाण इत्येव संख्यां गच्छतीति।

एवमेव खलु वत्स येन रूपेण तथागतं प्रज्ञपयन्प्रज्ञपयेत्तद्रूपं तथागतस्य प्रहीणमुच्छिन्नमूलं तालावस्तुकृतमनभावकृतमायत्यामनुत्पादधर्मम्। रूपसंक्षयविमुक्तः खलु वत्स तथागतो गम्भीरोऽप्रमेयो दुष्पर्यवगाहः — तद्यथा महासमुद्रः। उपपद्यत इति नोपैति, नोपपद्यत इति नोपैत्युपपद्यते च न चोपपद्यत इति नोपैति, नैवोपपद्यते न नोपपद्यत इति नोपैति।

यया वेदनया तथागतं प्रज्ञपयन्प्रज्ञपयेत्सा वेदना तथागतस्य प्रहीणोच्छिन्नमूला तालावस्तुकृतानभावकृतायत्यामनुत्पादधर्मा। वेदनासंक्षयविमुक्तः खलु वत्स तथागतो गम्भीरोऽप्रमेयो दुष्पर्यवगाहः — तद्यथा महासमुद्रः। उपपद्यत इति नोपैति, नोपपद्यत इति नोपैत्युपपद्यते च न चोपपद्यत इति नोपैति, नैवोपपद्यते न नोपपद्यत इति नोपैति।

यया संज्ञया तथागतं प्रज्ञपयन्प्रज्ञपयेत्सा संज्ञा तथागतस्य प्रहीणोच्छिन्नमूला तालावस्तुकृतानभावकृतायत्यामनुत्पादधर्मा। संज्ञासंक्षयविमुक्तः खलु वत्स तथागतो गम्भीरोऽप्रमेयो दुष्पर्यवगाहः — तद्यथा महासमुद्रः। उपपद्यत इति नोपैति, नोपपद्यत इति नोपैत्युपपद्यते च न चोपपद्यत इति नोपैति, नैवोपपद्यते न नोपपद्यत इति नोपैति।

यैः संस्कारैस्तथागतं प्रज्ञपयन्प्रज्ञपयेत्ते संस्कारास्तथागतस्य प्रहीणा उच्छिन्नमूलास्तालावस्तुकृता अनभावकृता आयत्यामनुत्पादधर्माः। संस्कारसंक्षयविमुक्तः खलु वत्स तथागतो गम्भीरोऽप्रमेयो दुष्पर्यवगाहः — तद्यथा महासमुद्रः। उपपद्यत इति नोपैति, नोपपद्यत इति नोपैत्युपपद्यते च न चोपपद्यत इति नोपैति, नैवोपपद्यते न नोपपद्यत इति नोपैति।

येन विज्ञानेन तथागतं प्रज्ञपयन्प्रज्ञपयेत्तद्विज्ञानं तथागतस्य प्रहीणमुच्छिन्नमूलं तालावस्तुकृतमनभावकृतमायत्यामनुत्पादधर्मम्। विज्ञानसंक्षयविमुक्तः खलु वत्स तथागतो गम्भीरोऽप्रमेयो दुष्पर्यवगाहः — तद्यथा महासमुद्रः। उपपद्यत इति नोपैति, नोपपद्यत इति नोपैत्युपपद्यते च न चोपपद्यत इति नोपैति, नैवोपपद्यते न नोपपद्यत इति नोपैति।

एवमुक्ते वत्सगोत्रः परिव्राजको भगवन्तमेतदवोचत् — तद्यथा भो गौतम ग्रामस्य वा निगमस्य वाविदूरे महाशालवृक्षः स्यात्। तस्यानित्यतया शाखापलाशानि प्ररुज्येरन्, त्वक्पर्पटिकाः प्ररुज्येरन्, फल्गूनि प्ररुज्येरन्। सोऽपरेण समयेनापगतशाखापलाशोऽपगतत्वक्पर्पटिकोऽपगतफल्गुकः शुद्धः स्यात्सारे प्रतिष्ठितः। एवमेव भवतो गौतमस्य प्रवचनमपगतशाखापलाशमपगतत्वक्पर्पटिकमपगतफल्गुकं शुद्धं सारे प्रतिष्ठितम्। अभिक्रान्तं भो गौतम (पूर्ववत्) उपासकं मां भवान्गौतमो धारयत्वद्यप्रभृति प्राणोपेतं शरणं गतमिति।

अग्निवत्ससूत्रं निष्ठितं द्वितीयम्।

–

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe tṛtīye parivrājakavarge'gnivatsasūtraṃ dvitīyam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñśrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. atha khalu vatsagotraḥ parivrājako yena bhagavāṃstenopasamakramīt, upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu vatsagotraḥ parivrājako bhagavantametadavocat —

kiṃ nu khalu bho gautama śāśvato loka idameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti? na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — śāśvato loka idameva satyaṃ moghamanyaditi.

kiṃ punarbho gautamāśāśvato loka idameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti? na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — aśāśvato loka idameva satyaṃ moghamanyaditi.

kiṃ nu khalu bho gautamāntavām̐lloka idameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti? na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — antavām̐lloka idameva satyaṃ moghamanyaditi.

kiṃ punarbho gautamānantavām̐lloka idameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti? na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — anantavām̐lloka idameva satyaṃ moghamanyaditi.

kiṃ nu khalu bho gautama sa jīvastaccharīramidameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti? na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — sa jīvastaccharīramidameva satyaṃ moghamanyaditi.

kiṃ punarbho gautamānyo jīvo'nyaccharīramidameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti? na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — anyo jīvo'nyaccharīramidameva satyaṃ moghamanyaditi.

kiṃ nu khalu bho gautama bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti? na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi.

kiṃ punarbho gautama na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti? na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi.

kiṃ nu khalu bho gautama bhavati ca na ca bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti? na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — bhavati ca na ca bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi.

kiṃ punarbho gautama naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti? na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi.

kiṃ nu khalu bho gautama śāśvato loka idameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti pṛṣṭaḥ san — na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — śāśvato loka idameva satyaṃ moghamanyaditi vadasi. kiṃ punarbho gautamāśāśvato loka idameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti pṛṣṭaḥ san — na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — aśāśvato loka idameva satyaṃ moghamanyaditi vadasi. kiṃ nu khalu bho gautamāntavām̐lloka idameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti pṛṣṭaḥ san — na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — antavām̐lloka idameva satyaṃ moghamanyaditi vadasi. kiṃ punarbho gautamānantavām̐lloka idameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti pṛṣṭaḥ san — na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — anantavām̐lloka idameva satyaṃ moghamanyaditi vadasi. kiṃ nu khalu bho gautama sa jīvastaccharīramidameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti pṛṣṭaḥ san — na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — sa jīvastaccharīramidameva satyaṃ moghamanyaditi vadasi. kiṃ punarbho gautamānyo jīvo'nyaccharīramidameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti pṛṣṭaḥ san — na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — anyo jīvo'nyaccharīramidameva satyaṃ moghamanyaditi vadasi. kiṃ nu khalu bho gautama bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti pṛṣṭaḥ san — na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi vadasi.

kiṃ punarbho gautama na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti pṛṣṭaḥ san — na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi vadasi. kiṃ nu khalu bho gautama bhavati ca na ca bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti pṛṣṭaḥ san — na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — bhavati ca na ca bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi vadasi. kiṃ punarbho gautama naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi — evaṃdṛṣṭirbhavāngautama iti pṛṣṭaḥ san — na khalvahaṃ vatsaivaṃdṛṣṭiḥ — naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇādidameva satyaṃ moghamanyaditi vadasi.

kaṃ punarbhavāngautama ādīnavaṃ saṃpaśyannevamimāni sarvaśo dṛṣṭigatānyanupagata iti?

śāśvato loka iti khalu vatsa dṛṣṭigatametaddṛṣṭigahanaṃ dṛṣṭikāntāraṃ dṛṣṭiviśūkaṃ dṛṣṭivispanditaṃ dṛṣṭisaṃyojanaṃ saduḥkhaṃ savighātaṃ sopāyāsaṃ saparidāhaṃ, na nirvedāya na virāgāya na nirodhāya nopaśamāya nābhijñāyai na saṃbodhāya na nirvāṇāya saṃvartate. aśāśvato loka iti khalu vatsa (pūrvavat) antavām̐lloka iti khalu vatsa (pūrvavat) anantavām̐lloka iti khalu vatsa (pūrvavat) sa jīvastaccharīramiti khalu vatsa (pūrvavat) anyo jīvo'nyaccharīramiti khalu vatsa (pūrvavat) bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāditi khalu vatsa (pūrvavat) na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāditi khalu vatsa (pūrvavat) bhavati ca na ca bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāditi khalu vatsa (pūrvavat) naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāditi khalu vatsa dṛṣṭigatametaddṛṣṭigahanaṃ dṛṣṭikāntāraṃ dṛṣṭiviśūkaṃ dṛṣṭivispanditaṃ dṛṣṭisaṃyojanaṃ saduḥkhaṃ savighātaṃ sopāyāsaṃ saparidāhaṃ, na nirvedāya na virāgāya na nirodhāya nopaśamāya nābhijñāyai na saṃbodhāya na nirvāṇāya saṃvartate. imaṃ khalvahaṃ vatsādīnavaṃ saṃpaśyannevamimāni sarvaśo dṛṣṭigatānyanupagata iti.

asti punarbhavato gautamasya kiñciddṛṣṭigatamiti? dṛṣṭigatamiti khalu vatsāpanītametattathāgatasya. dṛṣṭaṃ hyetadvatsa tathāgatena — iti rūpamiti rūpasya samudaya iti rūpasyāstaṅgamaḥ — iti vedaneti vedanāyāḥ samudaya iti vedanāyā astaṅgamaḥ — iti saṃjñeti saṃjñāyāḥ samudaya iti saṃjñāyā astaṅgamaḥ — iti saṃskārā iti saṃskārāṇāṃ samudaya iti saṃskārāṇāmastaṅgamaḥ — iti vijñānamiti vijñānasya samudaya iti vijñānasyāstaṅgama iti. tasmāttathāgataḥ sarvamanyitānāṃ sarvamathitānāṃ sarvāhaṅkāramamakāramānānuśayānāṃ kṣayādvirāgānnirodhāttyāgātpratiniḥsargādanupādāya vimukta iti vadāmīti.

evaṃ vimuktacittaḥ punarbho gautama bhikṣuḥ kutropapadyata iti? upapadyata iti khalu vatsa nopaiti. tena hi bho gautama nopapadyata iti? nopapadyata iti khalu vatsa nopaiti. tena hi bho gautamopapadyate ca na copapadyata iti? upapadyate ca na copapadyata iti khalu vatsa nopaiti. tena hi bho gautama naivopapadyate na nopapadyata iti? naivopapadyate na nopapadyata iti khalu vatsa nopaiti.

evaṃ vimuktacittaḥ punarbho gautama bhikṣuḥ kutropapadyata iti pṛṣṭaḥ san — upapadyata iti khalu vatsa nopaitīti vadasi. tena hi bho gautama nopapadyata iti pṛṣṭaḥ san — nopapadyata iti khalu vatsa nopaitīti vadasi. tena hi bho gautamopapadyate ca na copapadyata iti pṛṣṭaḥ san — upapadyate ca na copapadyata iti khalu vatsa nopaitīti vadasi. tena hi bho gautama naivopapadyate na nopapadyata iti pṛṣṭaḥ san — naivopapadyate na nopapadyata iti khalu vatsa nopaitīti vadasi. atrāhaṃ bho gautamājñānamāpatsi — atra saṃmohamāpatsi. yāpi ma eṣā bhavato gautamasya pūrveṇa kathāsaṃlāpenābhūtprasādamātrā sāpi ma etarhyantarahiteti. alaṃ hi te vatsājñānāyālaṃ saṃmohāya. gambhīro hyayaṃ vatsa dharmo durdarśo duranubodhaḥ śāntaḥ praṇīto'tarkāvacaro nipuṇaḥ paṇḍitavedanīyaḥ. sa tvayā durjñāno'nyadṛṣṭikenānyakṣāntikenānyarucikenānyatrayogenānyatrācāryakeṇa.

tena hi vatsa tvāmevātra pratiprakṣyāmi — yathā te kṣameta tathā tadvyākuryāḥ. tatkiṃ manyase vatsa, sacette purato'gnirjvalejjānīyāstvam — ayaṃ me purato'gnirjvalatīti? sacenme bho gautama purato'gnirjvalejjānīyāmaham — ayaṃ me purato'gnirjvalatīti.

sacetpunastvāṃ vatsaivaṃ pṛcchet — yaste'yaṃ purato'gnirjvalatyayamagniḥ kiṃ pratītya jvalatīti — evaṃ pṛṣṭastvaṃ vatsa kimiti vyākuryā iti? sacenmāṃ bho gautamaivaṃ pṛcchet — yaste'yaṃ purato'gnirjvalatyayamagniḥ kiṃ pratītya jvalatīti — evaṃ pṛṣṭo'haṃ bho gautamaivaṃ vyākuryām — yo me'yaṃ purato'gnirjvalatyayamagnistṛṇakāṣṭhopādānaṃ pratītya jvalatīti.

sacette vatsa purataḥ so'gnirnirvāyājjānīyāstvam — ayaṃ me purato'gnirnirvāṇa iti? sacenme bho gautama purataḥ so'gnirnirvāyājjānīyāmaham — ayaṃ me purato'gnirnirvāṇa iti.

sacetpunastvāṃ vatsaivaṃ pṛcchet — yaste'yaṃ purato'gnirnirvāṇaḥ so'gniritaḥ katamāṃ diśaṃ gataḥ — pūrvāṃ vā dakṣiṇāṃ vā paścimāṃ vottarāṃ veti — evaṃ pṛṣṭastvaṃ vatsa kimiti vyākuryā iti? nopaiti bho gautama, yaddhi sa bho gautamāgnistṛṇakāṣṭhopādānaṃ pratītyājvālīttasya ca paryādānādanyasya cānupahārādanāhāro nirvāṇa ityeva saṃkhyāṃ gacchatīti.

evameva khalu vatsa yena rūpeṇa tathāgataṃ prajñapayanprajñapayettadrūpaṃ tathāgatasya prahīṇamucchinnamūlaṃ tālāvastukṛtamanabhāvakṛtamāyatyāmanutpādadharmam. rūpasaṃkṣayavimuktaḥ khalu vatsa tathāgato gambhīro'prameyo duṣparyavagāhaḥ — tadyathā mahāsamudraḥ. upapadyata iti nopaiti, nopapadyata iti nopaityupapadyate ca na copapadyata iti nopaiti, naivopapadyate na nopapadyata iti nopaiti.

yayā vedanayā tathāgataṃ prajñapayanprajñapayetsā vedanā tathāgatasya prahīṇocchinnamūlā tālāvastukṛtānabhāvakṛtāyatyāmanutpādadharmā. vedanāsaṃkṣayavimuktaḥ khalu vatsa tathāgato gambhīro'prameyo duṣparyavagāhaḥ — tadyathā mahāsamudraḥ. upapadyata iti nopaiti, nopapadyata iti nopaityupapadyate ca na copapadyata iti nopaiti, naivopapadyate na nopapadyata iti nopaiti.

yayā saṃjñayā tathāgataṃ prajñapayanprajñapayetsā saṃjñā tathāgatasya prahīṇocchinnamūlā tālāvastukṛtānabhāvakṛtāyatyāmanutpādadharmā. saṃjñāsaṃkṣayavimuktaḥ khalu vatsa tathāgato gambhīro'prameyo duṣparyavagāhaḥ — tadyathā mahāsamudraḥ. upapadyata iti nopaiti, nopapadyata iti nopaityupapadyate ca na copapadyata iti nopaiti, naivopapadyate na nopapadyata iti nopaiti.

yaiḥ saṃskāraistathāgataṃ prajñapayanprajñapayette saṃskārāstathāgatasya prahīṇā ucchinnamūlāstālāvastukṛtā anabhāvakṛtā āyatyāmanutpādadharmāḥ. saṃskārasaṃkṣayavimuktaḥ khalu vatsa tathāgato gambhīro'prameyo duṣparyavagāhaḥ — tadyathā mahāsamudraḥ. upapadyata iti nopaiti, nopapadyata iti nopaityupapadyate ca na copapadyata iti nopaiti, naivopapadyate na nopapadyata iti nopaiti.

yena vijñānena tathāgataṃ prajñapayanprajñapayettadvijñānaṃ tathāgatasya prahīṇamucchinnamūlaṃ tālāvastukṛtamanabhāvakṛtamāyatyāmanutpādadharmam. vijñānasaṃkṣayavimuktaḥ khalu vatsa tathāgato gambhīro'prameyo duṣparyavagāhaḥ — tadyathā mahāsamudraḥ. upapadyata iti nopaiti, nopapadyata iti nopaityupapadyate ca na copapadyata iti nopaiti, naivopapadyate na nopapadyata iti nopaiti.

evamukte vatsagotraḥ parivrājako bhagavantametadavocat — tadyathā bho gautama grāmasya vā nigamasya vāvidūre mahāśālavṛkṣaḥ syāt. tasyānityatayā śākhāpalāśāni prarujyeran, tvakparpaṭikāḥ prarujyeran, phalgūni prarujyeran. so'pareṇa samayenāpagataśākhāpalāśo'pagatatvakparpaṭiko'pagataphalgukaḥ śuddhaḥ syātsāre pratiṣṭhitaḥ. evameva bhavato gautamasya pravacanamapagataśākhāpalāśamapagatatvakparpaṭikamapagataphalgukaṃ śuddhaṃ sāre pratiṣṭhitam. abhikrāntaṃ bho gautama (pūrvavat) upāsakaṃ māṃ bhavāngautamo dhārayatvadyaprabhṛti prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti.

agnivatsasūtraṃ niṣṭhitaṃ dvitīyam.

← mn71 
mn 
 mn73 →
Search
buddhism/mn/mn72.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51