MN 98 - vāsiṣṭhasūtram
Summary: The Buddha settles a dispute between the young brāhmaṇas Vāsiṣṭha and Bhāradvāja regarding whether one is a brāhmaṇa by birth or by conduct. By presenting a brilliant biological taxonomy showing that humans—unlike animals and plants—belong to a single undifferentiated species (jāti), he declares that one is a true brāhmaṇa solely through moral conduct, mental mastery, and spiritual realization.
मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे पञ्चमे ब्राह्मणवर्गे वासिष्ठसूत्रमष्टमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवानिच्छालाङ्गले विहरति स्मेच्छालाङ्गलवनषण्डे। तेन खलु पुनः समयेन सम्बहुला अभिज्ञाता अभिज्ञाता ब्राह्मणमहाशाला इच्छालाङ्गले प्रत्यवात्सुस्तद्यथा — चङ्की ब्राह्मणस्तारुक्ष्यो ब्राह्मणः पौष्करसादिर्ब्राह्मणो जानुश्रोणिर्ब्राह्मणस्तौदेयो ब्राह्मणोऽन्ये चाभिज्ञाता अभिज्ञाता ब्राह्मणमहाशालाः। अथ खलु वासिष्ठभारद्वाजयोर्माणवयोर्जङ्घाविहारमनुचङ्क्रम्यमाणयोरनुविचरतोरियमन्तराकथोदपादि — कथं भो ब्राह्मणो भवतीति। भारद्वाजो माणव एवमाह — यतः खलु भो उभयतः सुजातो मातृतश्च पितृतश्च संशुद्धग्रहणीको यावत्सप्तमात्पितामहयुगादक्षिप्तोऽनुपक्रुष्टो जातिवादेन — एतावता खलु भो ब्राह्मणो भवतीति। वासिष्ठो माणव एवमाह — यतः खलु भो शीलवांश्च भवति व्रतसम्पन्नश्च — एतावता खलु भो ब्राह्मणो भवतीति। नैव खल्वशकद्भारद्वाजो माणवो वासिष्ठं माणवं सञ्ज्ञापयितुं न पुनरशकद्वासिष्ठो माणवो भारद्वाजं माणवं सञ्ज्ञापयितुम्। अथ खलु वासिष्ठो माणवो भारद्वाजं माणवमाममन्त्रत — अयं खलु भो भारद्वाज श्रमणो गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात्प्रव्रजित इच्छालाङ्गले विहरतीच्छालाङ्गलवनषण्डे। तं खलु पुनर्भवन्तं गौतममेवं कल्याणः कीर्तिशब्दोऽभ्युद्गतः — इत्यपि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति। आयाव भो भारद्वाज येन श्रमणो गौतमस्तेनोपसङ्क्रमिष्याव उपसङ्क्रम्य श्रमणं गौतममेतमर्थं प्रक्ष्यावः। यथा नौ श्रमणो गौतमो व्याकरिष्यति तथैनं धारयिष्याव इति। एवं भो इति खलु भारद्वाजो माणवो वासिष्ठाय माणवाय प्रत्यश्रौषीत्।
अथ खलु वासिष्ठभारद्वाजौ माणवौ येन भगवांस्तेनोपसमक्रमिष्टामुपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिषाताम्। सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदताम्। एकान्ते निषण्णः खलु वासिष्ठो माणवो भगवन्तं गाथाभिरध्यभाषिष्ट —
अनुज्ञातप्रतिज्ञातौ त्रैविद्यौ स्व उभावपि।
अहं पौष्करसादेश्च तारुक्ष्यास्याथ माणवः॥
त्रैविद्यानां यदाख्यातं तत्र केवलिनौ हि स्वः।
पदकौ व्याकृतौ जाल्पे आचार्यसदृशावुभौ॥
तयोर्नौ जातिवादेऽस्मिन्विवादोऽस्ति हि गौतम।
जात्या हि ब्राह्मणोऽस्तीति भारद्वाजः प्रभाषते।
अहं तु कर्मणा ब्रूमि चक्षुष्मन्विद्धि तत्तथा॥
संज्ञापने ह्यशक्तौ स्वः परस्परमुभावपि।
प्रष्टुं भवन्तमागन्तौ संबुद्ध इति विश्रुतम्॥
चन्द्रं यथा क्षयातीतं प्रेत्य प्राञ्जलयो जनाः।
वन्दमाना नमस्यन्ति तथा लोके च गौतमम्॥
चक्षुर्लोके समुत्पन्नं ह्यावां पृच्छाव गौतमम्।
जात्या किं ब्राह्मणो भूयादुताहो कर्मणा भवेत्।
प्रब्रूह्यजानतोर्नौ त्वं यथा विद्याव ब्राह्मणम्॥
तेषां वामहमाख्यास्ये वासिष्ठ भगवान्जगौ।
अनुपूर्वं यथातत्त्वं प्राणिनां जातिभेदं च।
अन्योऽन्या ह्यत्र जातयः॥
तृणवृक्षांश्च जानीत न चैव प्रतिजानते।
लिङ्गं जातिमयं तेषामन्योऽन्या ह्यत्र जातयः॥
ततः कीटान्पतङ्गांश्च यावत्कुन्थपिपीलिकान्।
लिङ्गं जातिमयं तेषामन्योऽन्या ह्यत्र जातयः॥
चतुष्पदोऽपि जानीत क्षुद्रकांश्च महल्लकान्।
लिङ्गं जातिमयं तेषामन्योऽन्या ह्यत्र जातयः॥
पादोदरांश्च जानीत उरगान्दीर्घपृष्ठकान्।
लिङ्गं जातिमयं तेषामन्योऽन्या ह्यत्र जातयः॥
ततो मत्स्यांश्च जानीत अप्स्वेव वारिगोचरान्।
लिङ्गं जातिमयं तेषामन्योऽन्या ह्यत्र जातयः॥
पक्षिणश्चापि जानीत पत्रयानान्विहङ्गमान्।
लिङ्गं जातिमयं तेषामन्योऽन्या ह्यत्र जातयः॥
यथैतासु च जातीनां लिङ्गं जातिमयं पृथक्।
नैवं त्वस्ति मनुष्येषु लिङ्गं जातिमयं पृथक्॥
न केशैर्न च शीर्षेण न कर्णेन न चक्षुषा।
न मुखेन न नासाया नोष्ठाभ्यां न भ्रुवोरपि॥
न ग्रीवया न चांसाभ्यां नोदरेण न पृष्ठतः।
न श्रोण्या नोरसा चापि न संबाधे न मैथुने॥
न हस्ताभ्यां न पादाभ्यां नाङ्गुलीभिर्नखैरपि।
नोरुभ्यां न च जङ्घाभ्यां न वर्णेन स्वरेण वा।
लिङ्गं जातिमयं नैव यथाऽन्यासु च जातिषु॥
प्रत्यात्मन्तच्छरीरेषु मनुष्येषु न विद्यते ।
व्यवकारो मनुष्येषु समाज्ञया प्रवोच्यते ॥
यो हि कश्चिन्मनुष्येषु गोरक्षामुपजीवति ।
एवं वासिष्ठ जानीहि कार्षकः स न ब्राह्मणः ॥
यो हि कश्चिन्मनुष्येषु पृथुशिल्पेन जीवति ।
एवं वासिष्ठ जानीहि शैल्पिकः स न ब्राह्मणः ॥
यो हि कश्चिन्मनुष्येषु व्यवहारेण जीवति ।
एवं वासिष्ठ जानीहि वाणिजः स न ब्राह्मणः ॥
यो हि कश्चिन्मनुष्येषु परप्रेष्येण जीवति ।
एवं वासिष्ठ जानीहि प्रैषिकः स न ब्राह्मणः ॥
यो हि कश्चिन्मनुष्येषु अदत्तमुपजीवति ।
एवं वासिष्ठ जानीहि चौर एष न ब्राह्मणः ॥
यो हि कश्चिन्मनुष्येषु इष्वस्त्रमुपजीवति ।
एवं वासिष्ठ जानीहि योधाजीवो न ब्राह्मणः ॥
यो हि कश्चिन्मनुष्येषु पौरोहित्येन जीवति ।
एवं वासिष्ठ जानीहि याजकः स न ब्राह्मणः ॥
यो हि कश्चिन्मनुष्येषु ग्रामं राष्ट्रं भुनक्ति च ।
एवं वासिष्ठ जानीहि राजा ह्येष न ब्राह्मणः ॥
ब्रवीमि ब्राह्मणं नाहं योनिजं मातृसम्भवम् ।
भोवादी नाम स भवति स चेद्भवति सकिञ्चनः ।
अकिञ्चनमनादानं ब्रवीमि ब्राह्मणं हि तम् ॥
सर्वसंयोजनं छित्त्वा यो वै न परित्रस्यति ।
सङ्गातिगं विसंयुक्तं ब्रवीमि ब्राह्मणं हि तम् ॥
छित्त्वा नद्ध्रीं वरत्रां च सन्दानं सहनुक्रमम् ।
उत्क्षिप्तपरिघं बुद्धं ब्रवीमि ब्राह्मणं हि तम् ॥
आक्रोशं वधबन्धं च योऽप्रदुष्टस्तितीक्षते ।
क्षान्तिबलं बलानीकं ब्रवीमि ब्राह्मणं हि तम् ॥
अक्रोधनं व्रतवन्तं शीलवन्तमनुत्सदम् ।
दान्तमन्तिमशारीरं ब्रवीमि ब्राह्मणं हि तम् ॥
वारि पुष्करपत्रे वा आराग्र इव सर्षपः ।
यो न लिम्पति कामेषु ब्रवीमि ब्राह्मणं हि तम् ॥
इहैव यः प्रजानाति दुःखस्य क्षयमात्मनः ।
पन्नभारं विसंयुक्तं ब्रवीमि ब्राह्मणं हि तम् ॥
गम्भीरप्रज्ञं मेधाढ्यं मार्गामार्गस्य कोविदम् ।
उत्तमार्थमनुप्राप्तं ब्रवीमि ब्राह्मणं हि तम् ॥
असंसृष्टं गृहस्थैश्च अनगारैस्तथोभयम् ।
अनोकसारिणं तुष्टं ब्रवीमि ब्राह्मणं हि तम् ॥
निधाय दण्डं भूतेषु त्रसेषु स्थावरेषु च ।
यो न हन्ति हि भूतानि ब्रवीमि ब्राह्मणं हि तम् ॥
अविरुद्धं विरुद्धेषु आत्तदण्डेषु निर्वृतम् ।
सादानेषु ह्यनादानं ब्रवीमि ब्राह्मणं हि तम् ॥
यस्य रागश्च दोषश्च मानो म्रक्षश्च शातितः ।
सर्षपो वा यथाराग्राद्ब्रवीमि ब्राह्मणं हि तम् ॥
अकर्कशां विज्ञापनीं गिरं सत्यामुदीरयेत् ।
यया नाभिक्षजेत्किञ्चित्तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
यो दीर्घं यदि वा ह्रस्वमणुं स्थूलं शुभाशुभम् ।
लोकेऽदत्तं न चादत्ते तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
आशा यस्य न विद्यन्तेऽस्मिँल्लोके परेऽपि च ।
निराशीषं विसंयुक्तं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
यस्यालया न विद्यन्ते ह्याज्ञाय निष्कथंकथम् ।
अमृतावगाढं प्राप्तं च तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
योऽध पुण्यं च पापं च उभौ सङ्गावुपात्यगात् ।
अशोकं विरजं शुद्धं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
चन्द्रवद्विमलं शुद्धं विप्रसन्नमनाविलम् ।
नन्दीभवपरिक्षीणं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
यो दुर्गं परिपन्थं च संसारं मोहमत्यगात् ।
तीर्णः पारंगतो ध्यायी अनेजो निष्कथंकथः ।
निर्वृतश्चानुपादाय तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
योऽध कामान् प्रहायैवानगारः परिव्रजेत् ।
कामभवपरिक्षीणं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
योऽध तृष्णां प्रहायैवानगारः परिव्रजेत् ।
तृष्णाभवपरिक्षीणं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
हित्वा मानुषकं योगं दिव्यं योगमुपात्यगात् ।
सर्वयोगविसंयुक्तं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
हित्वा रतिं चारतिं च शीतीभूतं निरौपधिम् ।
सर्वलोकाभिभुं वीरं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
च्युतिं यो वेत्ति सत्त्वानामुपपत्तिं च सर्वशः ।
असक्तं सुगतं बुद्धं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
यस्य गतिं न जानन्ति देवा गन्धर्वमानुषाः ।
क्षीणास्रवं तथार्हन्तं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
यस्य पूर्वं च पश्चाच्च मध्ये च नास्ति किञ्चनम् ।
अकिञ्चनमनादानं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
ऋषभं प्रवरं वीरं महर्षिं विजिताविनम् ।
अनेजं स्नातकं बुद्धं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
पूर्वेनिवासं यो वेत्ति स्वर्गापायांश्च पश्यति ।
अथो जातिक्षयं प्राप्तस्तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥
संज्ञा ह्येषा हि लोकेऽस्मिन् नामगोत्रं प्रकल्पितम् ।
समुदागतसंवृत्या तत्र तत्र प्रकल्पितम् ॥
दीर्घरात्रानुशयितं दृष्टिगतमजानताम् ।
अजानन्तः प्रभाषन्ते जात्या भवति ब्राह्मणः ॥
न जात्या ब्राह्मणोऽस्तीह न जात्या स्यादब्राह्मणः ।
कर्मणा ब्राह्मणोऽस्तीह कर्मणा स्यादब्राह्मणः ॥
कर्षकाः कर्मणास्तीह शिल्पी भवति कर्मणा ।
वाणिजः कर्मणास्तीह प्रेष्यो भवति कर्मणा ॥
चौरोऽपि कर्मणास्तीह योध्याजीवोऽपि कर्मणा ।
याजकः कर्मणास्तीह राजापि कर्मणा भवेत् ॥
एवमेतं यथाभूतं कर्म पश्यन्ति पण्डिताः ।
प्रतीत्योत्पाददर्शिनः कर्मविपाककोविदाः ॥
कर्मणा वर्तते लोकः कर्मणा वर्तते प्रजा ।
कर्मनिबन्धनाः सत्त्वा रथस्याणीव यायतः ॥
तपसा ब्रह्मचर्येण संयमेन दमेन च ।
एतेन ब्राह्मणो ज्ञेयस्तदेतद् ब्राह्मणोत्तमम् ॥
विद्यात्रयेण सम्पन्नः शान्तः क्षीणपुनर्भवः ।
एवं वासिष्ठ जानीहि ब्रह्मा शक्रो विजानताम् ॥
एवमुक्ते, वासिष्ठभारद्वाजौ माणवौ भगवन्तमेतदवोचताम् — अभिक्रान्तं, भो गौतम, अभिक्रान्तं, भो गौतम ! तद्यथापि, भो गौतम, न्युब्जितं वोत्कुब्जयेत्, प्रतिच्छन्नं वा विवृणुयात्, मूढस्य वा मार्गमाचक्षीत्, अन्धकारे वा तैलप्रदीपं धारयेत् — चक्षुष्मन्तो रूपाणि द्रक्ष्यन्तीति — एवमेव भोता गौतमेनानेकपर्यायेण धर्मः प्रकाशितः। एतावावां भवन्तं गौतमं शरणं गच्छावो धर्मं च भिक्षुसङ्घं च। उपासकौ नौ भवान् गौतमो धारयत्वद्याग्रेण प्राणोपेतौ शरणं गताविति।
वासिष्ठसूत्रं समाप्तमष्टमम्।
—
madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe pañcame brāhmaṇavarge vāsiṣṭhasūtramaṣṭamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānicchālāṅgale viharati smecchālāṅgalavanaṣaṇḍe. tena khalu punaḥ samayena sambahulā abhijñātā abhijñātā brāhmaṇamahāśālā icchālāṅgale pratyavātsustadyathā — caṅkī brāhmaṇastārukṣyo brāhmaṇaḥ pauṣkarasādirbrāhmaṇo jānuśroṇirbrāhmaṇastaudeyo brāhmaṇo'nye cābhijñātā abhijñātā brāhmaṇamahāśālāḥ. atha khalu vāsiṣṭhabhāradvājayormāṇavayorjaṅghāvihāramanucaṅkramyamāṇayoranuvicaratoriyamantarākathodapādi — kathaṃ bho brāhmaṇo bhavatīti. bhāradvājo māṇava evamāha — yataḥ khalu bho ubhayataḥ sujāto mātṛtaśca pitṛtaśca saṃśuddhagrahaṇīko yāvatsaptamātpitāmahayugādakṣipto'nupakruṣṭo jātivādena — etāvatā khalu bho brāhmaṇo bhavatīti. vāsiṣṭho māṇava evamāha — yataḥ khalu bho śīlavāṃśca bhavati vratasampannaśca — etāvatā khalu bho brāhmaṇo bhavatīti. naiva khalvaśakadbhāradvājo māṇavo vāsiṣṭhaṃ māṇavaṃ sañjñāpayituṃ na punaraśakadvāsiṣṭho māṇavo bhāradvājaṃ māṇavaṃ sañjñāpayitum. atha khalu vāsiṣṭho māṇavo bhāradvājaṃ māṇavamāmamantrata — ayaṃ khalu bho bhāradvāja śramaṇo gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulātpravrajita icchālāṅgale viharatīcchālāṅgalavanaṣaṇḍe. taṃ khalu punarbhavantaṃ gautamamevaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdo'bhyudgataḥ — ityapi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti. āyāva bho bhāradvāja yena śramaṇo gautamastenopasaṅkramiṣyāva upasaṅkramya śramaṇaṃ gautamametamarthaṃ prakṣyāvaḥ. yathā nau śramaṇo gautamo vyākariṣyati tathainaṃ dhārayiṣyāva iti. evaṃ bho iti khalu bhāradvājo māṇavo vāsiṣṭhāya māṇavāya pratyaśrauṣīt.
atha khalu vāsiṣṭhabhāradvājau māṇavau yena bhagavāṃstenopasamakramiṣṭāmupasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣātām. sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadatām. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu vāsiṣṭho māṇavo bhagavantaṃ gāthābhiradhyabhāṣiṣṭa —
anujñātapratijñātau traividyau sva ubhāvapi.
ahaṃ pauṣkarasādeśca tārukṣyāsyātha māṇavaḥ..
traividyānāṃ yadākhyātaṃ tatra kevalinau hi svaḥ.
padakau vyākṛtau jālpe ācāryasadṛśāvubhau..
tayornau jātivāde'sminvivādo'sti hi gautama.
jātyā hi brāhmaṇo'stīti bhāradvājaḥ prabhāṣate.
ahaṃ tu karmaṇā brūmi cakṣuṣmanviddhi tattathā..
saṃjñāpane hyaśaktau svaḥ parasparamubhāvapi.
praṣṭuṃ bhavantamāgantau saṃbuddha iti viśrutam..
candraṃ yathā kṣayātītaṃ pretya prāñjalayo janāḥ.
vandamānā namasyanti tathā loke ca gautamam..
cakṣurloke samutpannaṃ hyāvāṃ pṛcchāva gautamam.
jātyā kiṃ brāhmaṇo bhūyādutāho karmaṇā bhavet.
prabrūhyajānatornau tvaṃ yathā vidyāva brāhmaṇam..
teṣāṃ vāmahamākhyāsye vāsiṣṭha bhagavānjagau.
anupūrvaṃ yathātattvaṃ prāṇināṃ jātibhedaṃ ca.
anyo'nyā hyatra jātayaḥ..
tṛṇavṛkṣāṃśca jānīta na caiva pratijānate.
liṅgaṃ jātimayaṃ teṣāmanyo'nyā hyatra jātayaḥ..
tataḥ kīṭānpataṅgāṃśca yāvatkunthapipīlikān.
liṅgaṃ jātimayaṃ teṣāmanyo'nyā hyatra jātayaḥ..
catuṣpado'pi jānīta kṣudrakāṃśca mahallakān.
liṅgaṃ jātimayaṃ teṣāmanyo'nyā hyatra jātayaḥ..
pādodarāṃśca jānīta uragāndīrghapṛṣṭhakān.
liṅgaṃ jātimayaṃ teṣāmanyo'nyā hyatra jātayaḥ..
tato matsyāṃśca jānīta apsveva vārigocarān.
liṅgaṃ jātimayaṃ teṣāmanyo'nyā hyatra jātayaḥ..
pakṣiṇaścāpi jānīta patrayānānvihaṅgamān.
liṅgaṃ jātimayaṃ teṣāmanyo'nyā hyatra jātayaḥ..
yathaitāsu ca jātīnāṃ liṅgaṃ jātimayaṃ pṛthak.
naivaṃ tvasti manuṣyeṣu liṅgaṃ jātimayaṃ pṛthak..
na keśairna ca śīrṣeṇa na karṇena na cakṣuṣā.
na mukhena na nāsāyā noṣṭhābhyāṃ na bhruvorapi..
na grīvayā na cāṃsābhyāṃ nodareṇa na pṛṣṭhataḥ.
na śroṇyā norasā cāpi na saṃbādhe na maithune..
na hastābhyāṃ na pādābhyāṃ nāṅgulībhirnakhairapi.
norubhyāṃ na ca jaṅghābhyāṃ na varṇena svareṇa vā.
liṅgaṃ jātimayaṃ naiva yathā'nyāsu ca jātiṣu..
pratyātmantaccharīreṣu manuṣyeṣu na vidyate .
vyavakāro manuṣyeṣu samājñayā pravocyate ..
yo hi kaścinmanuṣyeṣu gorakṣāmupajīvati .
evaṃ vāsiṣṭha jānīhi kārṣakaḥ sa na brāhmaṇaḥ ..
yo hi kaścinmanuṣyeṣu pṛthuśilpena jīvati .
evaṃ vāsiṣṭha jānīhi śailpikaḥ sa na brāhmaṇaḥ ..
yo hi kaścinmanuṣyeṣu vyavahāreṇa jīvati .
evaṃ vāsiṣṭha jānīhi vāṇijaḥ sa na brāhmaṇaḥ ..
yo hi kaścinmanuṣyeṣu parapreṣyeṇa jīvati .
evaṃ vāsiṣṭha jānīhi praiṣikaḥ sa na brāhmaṇaḥ ..
yo hi kaścinmanuṣyeṣu adattamupajīvati .
evaṃ vāsiṣṭha jānīhi caura eṣa na brāhmaṇaḥ ..
yo hi kaścinmanuṣyeṣu iṣvastramupajīvati .
evaṃ vāsiṣṭha jānīhi yodhājīvo na brāhmaṇaḥ ..
yo hi kaścinmanuṣyeṣu paurohityena jīvati .
evaṃ vāsiṣṭha jānīhi yājakaḥ sa na brāhmaṇaḥ ..
yo hi kaścinmanuṣyeṣu grāmaṃ rāṣṭraṃ bhunakti ca .
evaṃ vāsiṣṭha jānīhi rājā hyeṣa na brāhmaṇaḥ ..
bravīmi brāhmaṇaṃ nāhaṃ yonijaṃ mātṛsambhavam .
bhovādī nāma sa bhavati sa cedbhavati sakiñcanaḥ .
akiñcanamanādānaṃ bravīmi brāhmaṇaṃ hi tam ..
sarvasaṃyojanaṃ chittvā yo vai na paritrasyati .
saṅgātigaṃ visaṃyuktaṃ bravīmi brāhmaṇaṃ hi tam ..
chittvā naddhrīṃ varatrāṃ ca sandānaṃ sahanukramam .
utkṣiptaparighaṃ buddhaṃ bravīmi brāhmaṇaṃ hi tam ..
ākrośaṃ vadhabandhaṃ ca yo'praduṣṭastitīkṣate .
kṣāntibalaṃ balānīkaṃ bravīmi brāhmaṇaṃ hi tam ..
akrodhanaṃ vratavantaṃ śīlavantamanutsadam .
dāntamantimaśārīraṃ bravīmi brāhmaṇaṃ hi tam ..
vāri puṣkarapatre vā ārāgra iva sarṣapaḥ .
yo na limpati kāmeṣu bravīmi brāhmaṇaṃ hi tam ..
ihaiva yaḥ prajānāti duḥkhasya kṣayamātmanaḥ .
pannabhāraṃ visaṃyuktaṃ bravīmi brāhmaṇaṃ hi tam ..
gambhīraprajñaṃ medhāḍhyaṃ mārgāmārgasya kovidam .
uttamārthamanuprāptaṃ bravīmi brāhmaṇaṃ hi tam ..
asaṃsṛṣṭaṃ gṛhasthaiśca anagāraistathobhayam .
anokasāriṇaṃ tuṣṭaṃ bravīmi brāhmaṇaṃ hi tam ..
nidhāya daṇḍaṃ bhūteṣu traseṣu sthāvareṣu ca .
yo na hanti hi bhūtāni bravīmi brāhmaṇaṃ hi tam ..
aviruddhaṃ viruddheṣu āttadaṇḍeṣu nirvṛtam .
sādāneṣu hyanādānaṃ bravīmi brāhmaṇaṃ hi tam ..
yasya rāgaśca doṣaśca māno mrakṣaśca śātitaḥ .
sarṣapo vā yathārāgrādbravīmi brāhmaṇaṃ hi tam ..
akarkaśāṃ vijñāpanīṃ giraṃ satyāmudīrayet .
yayā nābhikṣajetkiñcittamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
yo dīrghaṃ yadi vā hrasvamaṇuṃ sthūlaṃ śubhāśubham .
loke'dattaṃ na cādatte tamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
āśā yasya na vidyante'smim̐lloke pare'pi ca .
nirāśīṣaṃ visaṃyuktaṃ tamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
yasyālayā na vidyante hyājñāya niṣkathaṃkatham .
amṛtāvagāḍhaṃ prāptaṃ ca tamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
yo'dha puṇyaṃ ca pāpaṃ ca ubhau saṅgāvupātyagāt .
aśokaṃ virajaṃ śuddhaṃ tamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
candravadvimalaṃ śuddhaṃ viprasannamanāvilam .
nandībhavaparikṣīṇaṃ tamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
yo durgaṃ paripanthaṃ ca saṃsāraṃ mohamatyagāt .
tīrṇaḥ pāraṃgato dhyāyī anejo niṣkathaṃkathaḥ .
nirvṛtaścānupādāya tamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
yo'dha kāmān prahāyaivānagāraḥ parivrajet .
kāmabhavaparikṣīṇaṃ tamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
yo'dha tṛṣṇāṃ prahāyaivānagāraḥ parivrajet .
tṛṣṇābhavaparikṣīṇaṃ tamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
hitvā mānuṣakaṃ yogaṃ divyaṃ yogamupātyagāt .
sarvayogavisaṃyuktaṃ tamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
hitvā ratiṃ cāratiṃ ca śītībhūtaṃ niraupadhim .
sarvalokābhibhuṃ vīraṃ tamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
cyutiṃ yo vetti sattvānāmupapattiṃ ca sarvaśaḥ .
asaktaṃ sugataṃ buddhaṃ tamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
yasya gatiṃ na jānanti devā gandharvamānuṣāḥ .
kṣīṇāsravaṃ tathārhantaṃ tamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
yasya pūrvaṃ ca paścācca madhye ca nāsti kiñcanam .
akiñcanamanādānaṃ tamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
ṛṣabhaṃ pravaraṃ vīraṃ maharṣiṃ vijitāvinam .
anejaṃ snātakaṃ buddhaṃ tamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
pūrvenivāsaṃ yo vetti svargāpāyāṃśca paśyati .
atho jātikṣayaṃ prāptastamahaṃ brūmi brāhmaṇam ..
saṃjñā hyeṣā hi loke'smin nāmagotraṃ prakalpitam .
samudāgatasaṃvṛtyā tatra tatra prakalpitam ..
dīrgharātrānuśayitaṃ dṛṣṭigatamajānatām .
ajānantaḥ prabhāṣante jātyā bhavati brāhmaṇaḥ ..
na jātyā brāhmaṇo'stīha na jātyā syādabrāhmaṇaḥ .
karmaṇā brāhmaṇo'stīha karmaṇā syādabrāhmaṇaḥ ..
karṣakāḥ karmaṇāstīha śilpī bhavati karmaṇā .
vāṇijaḥ karmaṇāstīha preṣyo bhavati karmaṇā ..
cauro'pi karmaṇāstīha yodhyājīvo'pi karmaṇā .
yājakaḥ karmaṇāstīha rājāpi karmaṇā bhavet ..
evametaṃ yathābhūtaṃ karma paśyanti paṇḍitāḥ .
pratītyotpādadarśinaḥ karmavipākakovidāḥ ..
karmaṇā vartate lokaḥ karmaṇā vartate prajā .
karmanibandhanāḥ sattvā rathasyāṇīva yāyataḥ ..
tapasā brahmacaryeṇa saṃyamena damena ca .
etena brāhmaṇo jñeyastadetad brāhmaṇottamam ..
vidyātrayeṇa sampannaḥ śāntaḥ kṣīṇapunarbhavaḥ .
evaṃ vāsiṣṭha jānīhi brahmā śakro vijānatām ..
evamukte, vāsiṣṭhabhāradvājau māṇavau bhagavantametadavocatām — abhikrāntaṃ, bho gautama, abhikrāntaṃ, bho gautama ! tadyathāpi, bho gautama, nyubjitaṃ votkubjayet, praticchannaṃ vā vivṛṇuyāt, mūḍhasya vā mārgamācakṣīt, andhakāre vā tailapradīpaṃ dhārayet — cakṣuṣmanto rūpāṇi drakṣyantīti — evameva bhotā gautamenānekaparyāyeṇa dharmaḥ prakāśitaḥ. etāvāvāṃ bhavantaṃ gautamaṃ śaraṇaṃ gacchāvo dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca. upāsakau nau bhavān gautamo dhārayatvadyāgreṇa prāṇopetau śaraṇaṃ gatāviti.
vāsiṣṭhasūtraṃ samāptamaṣṭamam.