ऋतवाक्कुशाग्रबुद्धिर्बालकः

अनुपस्थिते गुरुवर्ये कक्षायां कलकलं चक्रुर्माणवकाः। एकस्मिन्नेव दारुपीठे निषण्णास्तेषु हरिः शिवो नरेन्द्रश्चाविद्यन्त। जगाद निजौ वयस्यौ नरेन्द्रः—“ह्यो मया काचिदपूर्वा कथावाचि। महते कौतुकायालमुपाख्यानमिदम्। कदाचित् किल सहसा दस्यवो ग्राममेकमभिपेदिरे…” इति।

अन्तरा कक्षां प्राविक्षदुपाध्यायः। “अद्य सस्याङ्गान्यधिकृत्य वक्ष्यामि” इत्युदीर्य कृष्णफलके सस्यं विलिख्य “अदो मूलम्, असौ प्रकाण्डः, इदं पुष्पम्” इति व्याचचक्षे। कथाश्रवणकुतूहलाक्रान्तस्वान्तौ तु हरिशिवौ। उपांशु पप्रच्छ हरिः—“वयस्य ! ततः किमजायत?” इति।

अन्ववर्ततोपांशु नरेन्द्रः—“दस्यूनवलोक्य भयत्रस्ताः पलायाञ्चक्रिरे ग्रामीणाः। तावता दस्युपतिरादिदेश—'यावन्ति गृहेष्वाभरणानि वसूनि च विद्यन्ते तानि सर्वाणि ममाग्रत उपहरेयुः। ये मच्छासनं नानुवर्तेरन्, तेषां प्राणानपहरेयम्' इति। अतो भीता जनाः…”

एतस्मिन्नन्तरे हरौ न्यपतदुपाध्यायस्य दृष्टिः। “अये हरे ! उत्तिष्ठ ! मयोपदिश्यमाने त्वमन्यज्जल्पसि ! कियन्मया तावदुदितमिति ब्रूहि” इत्यभर्त्सयत्।

प्रतिवक्तुमनीशः सवावृतमुखोऽवातिष्ठत हरिः। शिवमनुयुयोज गुरुः। सोऽपि निरुत्तरोऽभूत्। “युवामुभावपि पीठेऽस्मिन्नुत्तिष्ठतम्” इत्याज्ञाप्य नरेन्द्रमब्रवीत्—“त्वं वद कियन्मयाध्यापितम्” इति।

उत्थाय प्रत्युवाच नरेन्द्रः—“आचार्य ! सस्याङ्गानि भवता प्रपञ्चितानि। तद्यथा—मूलं, प्रकाण्डः, शाखा, पुष्पं, बीजानि चेति। पुष्पस्याङ्गानि तु…” इति व्याहर्तुं प्रारेभे।

“साधु ! अवहितमनसा त्वया श्रुतो विषयः। निषीद” इत्याह गुरुः।

तदा नरेन्द्रोऽभ्यधत्त—“भगवन् ! क्षम्यतामपराधी जनः। मयाप्यपराद्धम्। आभ्यामुपाख्यानं कथयता मयैवानयोरवधानं पाठादपसारितम्। तन्मुख्यदोषभाग् अहमेव।…”

“यद्येवं, कथं त्वया पाठोऽवगतः?”

“कथां कथयन्नपि पाठेऽवदधाम्। युगपत्कार्यद्वयेऽप्यवधानं दातुमीष्टे मे मनः” इति सविनयमवोचन्नरेन्द्रः।

क्षणमनुध्याय गुरुर्बभाषे—“नरेन्द्र ! साधु भोः ! ऋतवागसि। कुशाग्रबुद्धिश्च। 'इतः परं न पुनरेवमाचरेम' इति प्रतिज्ञाय त्रयोऽपि यूयमुपविशत” इति।

ततस्त्रयोऽपि गुरूपदिष्टमार्गेण क्षमां प्रार्थ्य निषेदिरुः।