वैविध्यं खलु श्रियै

ररक्ष महीम् कश्चन भूपतिः, यस्य सम्यक्परिपालिते राष्ट्रे निरातङ्का मुमुदिरे प्रकृतयः। अतुदत्तु कोऽपि विषादोऽस्य चेतः, यतः स्वविषये नानाव्रतधराणां नैव सामरस्यं व्यलोकयत सः। “विनिन्दन्ति ह्येकममरमुपासीना अन्यान्, परस्परमवक्षिप्य च देवताराधकैर्नीयन्ते वासराः” इति चिन्तया परितताप सः।

सङ्गमयामास स भूपतिर्नानादर्शनधुरन्धरान्, बभाषे च— “कामो मे यदमुष्मिन् राष्ट्रे सर्वैरेकैवोपासनापद्धतिराद्रियेत। या हि रीतिः श्रेयसी तामेव सर्वे पौरा अनुवर्तेरन्। तदिदं विमृश्य यूयं वरीष्ठं व्रतमेकं चिनुत। यदि वा विद्यमानेषु सम्प्रदायेषु न कोऽपि निरवद्यः, तर्हि सर्वतः कल्याणगुणानुपादाय कस्याश्चिन्नवीनाया एव रीतेः स्वरूपं निर्धारयत” इति।

मिथः सङ्घर्षमाणा अपि श्रेष्ठतयां कामपि पद्धतिं निर्णिनीषवो न शेकुस्ते विपश्चितः। नापि च सर्वसम्मतामभिनवां काञ्चित् सरणिं सिसृक्षवोऽपि प्रबभूवुः।

आजगाम चाथ कदाचित् कोऽपि परिव्राजकोऽमुं देशम्। राज्ञो मनोगतमाकलय्य स भूपालं समेत्य तेनैव सार्धं तदीयं कोष्ठागारं विवेश। तत्र च सञ्चितानि नानाविधानि धान्यानि विलोक्य पप्रच्छ सः— “किमर्थमत्र बहुप्रकाराणि सस्यानि सङ्गृह्णासि त्वम्?” इति।

“उत्पाद्यन्ते हि प्रकृतिभिरनेकप्रकाराणि धान्यानि, तत एव खल्विमे नानाविधा राशयः कोष्ठागारे सञ्चीयन्ते मया” इति प्रत्युवाच पार्थिवः।

पप्रच्छ च यतिः— “किमर्थं पुनस्ताभिरनेकविधानि सस्यानि प्ररोह्यन्ते? कुतो नैकविधमेव धान्यं वर्ध्यते ताभिः?” इति।

“देशभेदाद्भिन्नरुचयो हि मानवाः। जलवायुवैषम्याच्चापेक्षाणामपि वैविध्यं जायते। किञ्च, कायपोषणाय नानाविधानामन्नजातानामस्ति खलु प्रयोजनम्। अत एव कृषीवला बहुविधानि धान्यानि वपन्ति। सर्वत्राप्येकस्यैव सस्यस्य प्ररोहणं न केवलमयुक्तम्, अपि तु प्रकृतयस्तन्न सहेरन्। स्वास्थ्यदृष्ट्यापि न तत् साधीयः” इत्यवददवनिपालः।

निशम्यैतदन्वशाद्यतिः— “यथा सस्येषु वैचित्र्यमपेक्ष्यते, तथैवोपासनादिष्वपि वैविध्यमवश्यं मृग्यते। कृत्स्नेऽपि राष्ट्रे नैकैवाचारपद्धतिः प्रभवितुमर्हति। नृणां खलु रुचयो वासनाः प्रवृत्तयश्चातीव भिद्यन्ते। तदनुरूपमेव ते स्वमुपासनाक्रमं वृणते। तस्मादुपासनासु वैविध्यं श्रेयस एव कल्पते, न दोषाय” इति।