पारमार्थिकोपायनत्रयी

बभूव किल काचन नवयौवनोद्भिन्नलावण्या कन्यका, यस्यास्तु जनको निखिलदर्शनतत्त्वमर्मज्ञो मनीषिप्रवर आसीत्। अथ कदाचनाविर्भूतवति तस्या जन्मदिने, तदेवोपलक्ष्य स प्रज्ञावान् पिता निगूढतत्त्वगर्भिणीं काञ्चित् सम्पुटिकामस्यै सम्प्रददौ, व्याजहार च— “अयि वत्से! तवेदं प्रादुर्भावदिनमधिकृत्य मयेदमुपढौकनं प्रदीयते। अस्या ह्यन्तराल एवास्ते निगूढं समग्रजीवनस्य पारमार्थिकं दर्शनम्” इति।

सा च तरुणी तदुपायनमादाय स्वकीयमन्तःपुरप्रकोष्ठं प्रविश्य, जागरूकतया तमुदघाटयत्। तदन्तराले च चित्ताकर्षिकास्तिस्रो लघ्व्यो मञ्जूषा न्यस्ता व्यराजन्त। कौतूहलाविष्टा सा प्रथमां मञ्जूषामपववार, यस्यामन्तरे कश्चिदादर्शः समदृश्यत। तत्र चेदमभिलिखितमभूत्— 'अद्यतनी त्वम्' इति। द्वितीयायां चोद्घाटितायां पेटिकायां कश्चिन्मुण्डकपालः प्रादुरभूत्, यत्राङ्कितमासीत्— 'भाविनी त्वम्' इति। अनयोर्द्वयोस्तत्त्वमनवगच्छन्ती सा मुग्धा तृतीयां मञ्जूषां व्यपावृणोत्। तस्यां च ध्यानस्तिमितलोचनस्य कस्यचिद्योगिनो लघ्वी प्रतिमा ददृशे। तत्पार्श्वे च विलिखितमासीत्— 'तवेदं शाश्वतं रूपम्' इति।

त्रयाणामप्येतेषामुपायनानामन्तरार्थमजानाना सा बालानधिगततत्त्वा स्वपितामहीमुपेत्य प्रवृत्तं निखिलं वृत्तान्तं न्यवेदयत्, अप्राक्षीच्च— “आर्ये! किमु खल्वेतेषां त्रयाणामपि वस्तूनां गूढं तात्पर्यम्?” इति।

मुहूर्तमात्रं ध्यात्वा पितामही प्रत्यवादीत्— “आयुष्मति! वर्तमानक्षणस्य खल्वसावादर्शः सङ्केतः। यादृशी त्वं वर्तसे, तादृशमेव ते रूपमयं निर्दिशति। प्रत्यहमादर्शे स्वात्मानं विलोक्य निजस्वरूपस्य विमर्शनं त्वया विधेयमिति प्रथमस्योपायनस्य गूढार्थः। भाविनीं दशां त्वदो द्वितीयमुपायनं कपालः सूचयति। 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः' इत्येतच्छाश्वतं तत्त्वं स त्वां स्मारयति। तृतीयं तूपायनमिदमस्मास्वन्तर्निहितां दिव्यतां द्योतयति। सर्वस्मिन्नपि प्राणिनि सा दिव्यता विराजत एव। तामेव दिव्यतां मनसि निधाय तद्विकासाय नैरन्तर्येण यतितव्यम्। अस्माकं शाश्वतं स्वरूपं तदेव। तस्यैवाभिविकासात् सर्वेऽपि साफल्यमधिगच्छन्ति। इत्थमात्मनिरीक्षणपरायणैः सर्वैरपि जनैर्जीवनस्याशाश्वततां हृदि निधाय दिव्यत्वप्राप्तये निरन्तरं प्रयतितव्यम्। एतदेव खलु जीवनतत्त्वम्, यत्ते पित्रा स्मारितम्” इति।