राघवजन्मभूविमर्शः

पुरा किलोज्जयिन्यामवनीपतिः प्रतापनिधिर्विक्रमादित्यो नाम बभूव। स कदाचित्स्वान्त इदं व्यमृशद्यन्मया सरयूपकण्ठवर्तिन्याः श्रीरामजन्मभुवो गवेषणा कार्येति। इत्थं कृतमतिः स तस्य पुण्यस्थलस्य मार्गणाय कतिपयैर्भटैः सार्धं प्रातिष्ठत।

अचिरेण स सरयूतटं ससाद। तत्र तु तस्य नयनगोचरं घोरं वनमभवत्। स निजभटैस्तद्वनं समन्तात्पर्यासरत्किन्तु राघवस्य जन्मस्थलीं नाधिजगाम। ततः स नितरां विषादमापन्नः कस्यचिन्महीरुहस्य मूले शुशोचोपविष्टः।

अस्मिन्नवसरे कश्चित्तेजोराशिः पुमान् तुरगमारूढस्तमुद्देशमाजगाम। तस्य वपुः श्यामलेन वर्णेन रञ्जितमासीत्। स सरितस्तटमुपेत्य तस्याः सलिलेषु निमग्नस्तिरोभावमगमत्। इदमालोक्य विक्रमादित्यो विस्मयाविष्टचेता बभूव। क्षणान्तरे स श्यामलः पुमान् शुक्लीभूतवपुः सरितः समुत्थाय तीरे प्रत्यतिष्ठत्।

विक्रमादित्यस्तु सत्वरमुपसृत्य तं प्रणिपत्य पप्रच्छ – ‘भगवन्! किमिदमाश्चर्यम्? कोऽस्य वृत्तान्तस्य नेपथ्यविचारः?’ इति। तेनेति पृष्टः स तेजोमयः पुमान्प्रत्युवाच – ‘अहं वै तीर्थराजः प्रयागः। प्रतिसंवत्सरं मकरसङ्क्रान्तौ मर्त्या निजकल्मषप्रक्षालनाय मामुपयान्ति। तेषामागतैरेव पातकैरहं श्यामतामेमि। तस्यैव कल्मषस्य क्षालनार्थमहमत्र सरयूमभ्येमि। अंहसोऽपगमे पुनरहं शौक्ल्यं प्रतिपत्स्ये’ इति।

तच्छ्रुत्वा विक्रमादित्योऽवादीत् – ‘अहो तीर्थराज! दिष्ट्या मे भवान् दृग्गोचरीभूतः। अहं राघवस्य जन्मभुवं गवेषयन्नत्रागतोऽस्मि। तत्किं भवान्ममास्मिन्विषये साहाय्यकमाचरितुं प्रभवेत्?’ इति।

ततः प्रयागराजस्तमादिदेश – ‘यस्मिन्भूतले काचिद्गौः स्वयमेव स्तन्यधारां प्रवर्षेत्, तदेव राघवस्य जन्मधामेत्यवधार्यताम्। अतः तादृशं स्थानं विचिन्वताम्’ इत्यभिधाय स तत्रैवान्तर्दधे।

परेद्युरेव विक्रमादित्यस्तादृशस्य स्थलस्य गवेषणाय कृतोद्यमोऽभवत्। अथ कदाचिद्वने विचरता तेन स्वयमेव पयः क्षरन्ती काचिद्धेनुरदृश्यत। तदा स परं परितोषमवाप्य निजभटैस्तं प्रदेशमखानयत्। तस्मिंश्च खन्यमाने भूभागे मन्दिरमेकं प्रादुरभूत्। विक्रमादित्यस्तस्मिन्नेव स्थाने भव्यं देवालयं निर्मापयामास, यदेव पश्चाद्राममन्दिरमिति प्रथामगात्। कालान्तरे तु आक्रमणकारिणा बाबरेणास्य देवालयस्य विध्वंसः कृतः।