अगाधबोधजलधिः

आसीत् कश्चिदनवधिबोधराशिराचार्यवर्यो, यदनुशासनमधिगन्तुकामा विद्यार्थिनो बहवस्तदन्तिकमुपससर्पुः। विद्वत्परिषत्सु प्रकृष्टमादरास्पदं स बभूव, तथापि नास्य चेष्टितेषु मनागप्यहङ्कृतिरदृश्यत। सततं स्वाध्याय एव सोऽयमरमत।

अथैकदा कश्चिदन्तेवासी तं गुरुं जगाद – “भगवन्! अहो भवतः प्रज्ञातिशयोऽसाधारणः। न खलु त्वत्सदृशोऽपरो विचक्षणोऽस्मिन् जगति विद्यते” इत्येवं ब्रुवाणमेव तं शिष्यं मध्ये निवारयन् गुरुः प्रत्युवाच – “भद्र, विरम्यतामीदृशाः स्तुतिवादात्। यन्मयाधिगतं तत् स्तोकमेव, अध्येतव्यं पुनरनन्तम् अवशिष्यते।”

अन्तेवासी पुनरब्रवीत् – “गुरो! साक्षात्त्वं बोधपयोनिधिरेव। अमुमपारं विद्यार्णवं त्वया कथमासादितमिति विज्ञातुं नोत्सहेऽहम्। इदं तव पाण्डित्यं मे चेतसि परं कौतुकमातनोति।”

गुरुणा तदा न किमपि प्रत्यभाषि। स तु तेनान्तेवासिना साकं वेलाभूमिमुपजगाम, यष्टिमेकामादाय च सागरस्य सलिले निममज्ज। अथोदकात् तेन सा यष्टिरुदधारि। ततो गुरुः शिष्यं पप्रच्छ – “कथय, अनेन दण्डेन महोदधेः कियद्वारि समाहृतम्?”

ततस्तं प्रत्यबोधयत् – “आयुष्मन्! पञ्चषाः केवलं जलकणाः। एकवारमुदकनिमज्जितो दण्डः कथमिव प्रभवेद् बहुलमुदकमुद्धर्तुम्? ममाप्यधिगतो बोधस्तादृगेव स्तोकः। यथायमर्णवोऽनन्तः, तथैव ज्ञानविस्तरोऽप्यनधिगम्यपारः। वयं यत्किञ्चिद् महता यत्नेनाधीमहे, तत्तु तावन्मात्रमेव स्याद्, यावन्मात्रमम्बु दण्डनिमज्जनादस्मादम्बुधेरुपात्तम्।”

एवं गुरुणा प्रतिबोध्यमानः स विनेयो विस्मयविस्फारिताक्षस्तदाननं विलोकयंस्तूष्णीं बभूव।

ततो गुरुस्तं भूयोऽप्यभाषत – “यदधिगतं तत्प्रभूतमिति मतिस्तु केवलं विभ्रम एव। अनधिगतं हि भूयिष्ठम्। अतः सदा बोधजलधेरपारतामेव चेतसि निधाय स्वलब्धविद्याया इयत्तास्माभिरवधार्या, न पुनः स्वीयां प्रज्ञामवलेपं वावलम्ब्य।”