MĀ 19 nirgranthasūtram
[Translated originally from the Sanskrit Sarvāstivāda Madhyamāgama to Classical Chinese by a team led by Sarvāstivāda scholar Gautama Saṃghadeva of Kāśmīra in 398CE.
Translated from the Chinese Taisho Tripiṭaka back to Sanskrit by Ramakrishnan Suryanarayanan in 2024-26.]
madhyamāgame karmasaṃyuktavarge nirgranthasūtraṃ navamam.
evaṃ mayā śrutam. ekasminsamaye bhagavāñchākyeṣu cārikāṃ carandevahradanigame viharati sma.
tatra bhagavānbhikṣūnāmantrayata—santi, bhikṣavo, nirgranthā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ—yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvaṃ pūrvakṛtahetukam, purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā prahāṇād navānāṃ karmaṇāmakaraṇātsarvakarmakṣayaḥ, karmakṣayādduḥkhakṣayaḥ, duḥkhakṣayādduḥkhānta iti. so'haṃ tānnirgranthānupasaṅkramyaivamavocam—kaccidyūyaṃ, nirgranthāḥ, satyamevaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ—yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvaṃ pūrvakṛtahetukam, purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā prahāṇād navānāṃ karmaṇāmakaraṇātsarvakarmakṣayaḥ, karmakṣayādduḥkhakṣayo duḥkhakṣayādduḥkhānta iti? te mayā pṛṣṭā evamavocan—evaṃ, bho gautameti.
punarahaṃ tānnirgranthānapṛccham—api nu yūyaṃ, nirgranthāḥ, svayaṃ pariśuddhābhijñānena jānītha, abhūma vayamatītamadhvānam, nābhūma vayamatītamadhvānam, akārṣma vayamatītamadhvānaṃ pāpakaṃ karma, nākārṣma pāpakaṃ karma, iyadduḥkhaṃ kṣīṇam, iyadduḥkhamavaśiṣṭam, kṣīṇe ca tasminkṣīṇaṃ bhavati, dṛṣṭa eva dharme pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇaṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmupasampadaṃ sākṣātkṛtvā viharāmiti? te mayā pṛṣṭā evamavocan—no hīdaṃ, bho gautameti.
punarahaṃ tānnirgranthānavocam—yadi yūyaṃ, nirgranthāḥ, na svayaṃ pariśuddhābhijñānena jānītha, abhūma vayamatītamadhvānam, nābhūma vayamatītamadhvānam, akārṣma vayamatītamadhvānaṃ pāpakaṃ karma, nākārṣma pāpakaṃ karma, iyadduḥkhaṃ kṣīṇam, iyadduḥkhamavaśiṣṭam, kṣīṇe ca tasminkṣīṇaṃ bhavati, dṛṣṭa eva dharme pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇaṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmupasampadaṃ sākṣātkṛtvā viharāmiti, kathaṃ vo yujyate vyākaraṇam, yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvaṃ pūrvakṛtahetukam, purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā prahāṇād navānāṃ karmaṇāmakaraṇātsarvakarmakṣayaḥ, karmakṣayādduḥkhakṣayo duḥkhakṣayādduḥkhānta iti? yadi yūyaṃ, nirgranthāḥ, svayaṃ pariśuddhābhijñānena jānīyāta, abhūma vayamatītamadhvānam, nābhūma vayamatītamadhvānam, akārṣma vayamatītamadhvānaṃ pāpakaṃ karma, nākārṣma pāpakaṃ karma, iyadduḥkhaṃ kṣīṇam, iyadduḥkhamavaśiṣṭam, kṣīṇe ca tasminkṣīṇaṃ bhavati, dṛṣṭa eva dharme pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇaṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmupasampadaṃ sākṣātkṛtvā viharāmiti, tadā vo yujyeta vyākaraṇam, yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvaṃ pūrvakṛtahetukam, purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā prahāṇād navānāṃ karmaṇāmakaraṇātsarvakarmakṣayaḥ, karmakṣayādduḥkhakṣayo duḥkhakṣayādduḥkhānta iti.
tadyathāpi nāma, nirgranthāḥ, kaścitpuruṣaḥ śalyena viddho bhavedviṣāktena. sa tena viṣaśalyena viddhastīvrāḥ kharāḥ kaṭukā duḥkhā vedanā vedayeta. tasya jñātayaḥ suhṛdaḥ snehino hitakāmā yogakṣemakāmā anukampakāḥ śalyahartāraṃ bhiṣajaṃ vaidyamānayeyuḥ. sa bhiṣaktīkṣṇena śastreṇa vraṇaṃ parikartet. vraṇaparikartane'pi sa puruṣastīvrāḥ kharāḥ kaṭukā duḥkhā vedanā vedayeta. tata eṣaṇyā śalyamanviṣyet. anveṣaṇe'pi sa puruṣastīvrāḥ kharāḥ kaṭukā duḥkhā vedanā vedayeta. tataḥ śalyamuddharet. śalyoddharaṇe'pi sa puruṣastīvrāḥ kharāḥ kaṭukā duḥkhā vedanā vedayeta. tato vraṇamauṣadhena pralipya paṭṭena veṣṭayet. pralepane'pi sa puruṣastīvrāḥ kharāḥ kaṭukā duḥkhā vedanā vedayeta. sa kālāntareṇa śalyoddharaṇādarogī bhavedbalavānnirogo'vikalendriyaḥ prakṛtisthaḥ. sa evaṃ cintayet—ahamasmi pūrvaṃ śalyena viddho'bhūvaṃ viṣāktena. tatonidānaṃ tīvrāḥ kharāḥ kaṭukā duḥkhā vedanā avedayiṣi. mama jñātayaḥ suhṛdaḥ snehino hitakāmā yogakṣemakāmā anukampakāḥ śalyahartāraṃ bhiṣajaṃ vaidyamānayan, yāvat—idānīmarogī bhavāmi balavānnirogo'vikalendriyaḥ prakṛtistha iti.
evameva, nirgranthāḥ, yadi yūyaṃ svayaṃ pariśuddhābhijñānena jānīyāta, abhūma vayamatītamadhvānam (yāvat) kuśalānāṃ dharmāṇāmupasampadaṃ sākṣātkṛtvā viharāmiti, tadā vo yujyeta vyākaraṇam, yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvaṃ pūrvakṛtahetukam, yāvadduḥkhānta iti. te mayā evaṃ pṛṣṭāḥ santo nirgranthā na śaknuvanti prativaktum—evaṃ, bho gautama, naivaṃ veti.
punarahaṃ tānnirgranthānevamapṛccham—yadi yūyaṃ, nirgranthāḥ, adhimātraṃ pradhānamadhimātraṃ tapo'bhikrāmatha, api nu yūyaṃ tasmin samaye'dhimātrāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayadhvamiti? te'vocan—evaṃ, bho gautameti. yadi madhyamaṃ pradhānam madhyamaṃ tapo'bhikrāmatha, api nu yūyaṃ tasmin samaye madhyamāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayadhvamiti? te'vocan—evaṃ, bho gautameti. yadi mṛdu pradhānam mṛdu tapo'bhikrāmatha, api nu yūyaṃ tasmin samaye mṛduṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayadhvamiti? te'vocan—evaṃ, bho gautameti. yadi yūyaṃ, nirgranthāḥ, adhimātreṇa pradhānenādhimātreṇa tapasādhimātrāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayadhve, madhyamena madhyamām, mṛdunā mṛdviṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayadhve, yadi ca pradhānāttapasa uparamatha tarhi duḥkhāduparamatha, tathā sati dṛṣṭa eva dharme yūyaṃ svasaṃkṣobheṇa svavyāyāmena duḥkhamutpādayatha. te yūyamavidyānivṛtā mohābhibhūtā evamvādino bhavatha—yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvaṃ pūrvakṛtahetukam, yāvadduḥkhānta iti. te mayā evaṃ pṛṣṭāḥ santo nirgranthā na śaknuvanti prativaktum—evaṃ, bho gautama, naivaṃ veti.
punarahaṃ tānnirgranthānevamapṛccham—yadyasti sukhavipākaṃ karma, api nu tatkarma pradhānena tapasā duḥkhavipākaṃ kartumutsahadhvamiti? te'vocan—no hīdaṃ, bho gautameti. yadyasti duḥkhavipākaṃ karma, api nu tatkarma pradhānena tapasā sukhavipākaṃ kartumutsahadhvamiti? te'vocan—no hīdaṃ, bho gautameti. yadyasti dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma, api nu tatkarma pradhānena tapasopapadyavedanīyaṃ kartumutsahadhvamiti? te'vocan—no hīdaṃ, bho gautameti. yadyastyupapadyavedanīyaṃ karma, api nu tatkarma pradhānena tapasā dṛṣṭadharmavedanīyaṃ kartumutsahadhvamiti? te'vocan—no hīdaṃ, bho gautameti. yadyastyaparipakvaṃ karma, api nu tatkarma pradhānena tapasā paripakvaṃ kartumutsahadhvamiti? te'vocan—no hīdaṃ, bho gautameti. yadyasti paripakvaṃ karma, api nu tatkarma pradhānena tapasānyathā kartumutsahadhvamiti? te'vocan—no hīdaṃ, bho gautameti. yasmātsukhavipākaṃ karma na pradhānena tapasā duḥkhavipākaṃ kartumutsahadhvam, duḥkhavipākaṃ karma na pradhānena tapasā sukhavipākaṃ kartumutsahadhvam, dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma na pradhānena tapasopapadyavedanīyaṃ kartumutsahadhvam, upapadyavedanīyaṃ karma na pradhānena tapasā dṛṣṭadharmavedanīyaṃ kartumutsahadhvam, aparipakvaṃ karma na pradhānena tapasā paripakvaṃ kartumutsahadhvam, paripakvaṃ karma na pradhānena tapasānyathā kartumutsahadhvam, tasmāttarhi, nirgranthāḥ, mithyā vo vyāyāmaḥ, moghaṃ pradhānam, niṣphalamiti.
atha te nirgranthā māmavocan—astyasmākaṃ, bho gautama, śāstā nirgrantho jñātiputraḥ. sa evamāha—yad yūyaṃ, nirgranthāḥ, pūrvaṃ pāpakaṃ karma kṛtavantaḥ, tatsarvamanena tapasā vyantīkurutha, yadidānīṃ kāyaguptā vāgguptā manoguptā viharatha, tenāyatyāṃ pāpasyākaraṇaṃ bhavatīti. punarahaṃ tānnirgranthānapṛccham—kiṃ nu yūyaṃ śāstari nirgranthe jñātiputre'viśaṅkāḥ prasannāḥ? te'vocan—evaṃ, bho gautama, vayamaviśaṅkāḥ prasannā iti. punarahaṃ tānnirgranthānavocam—santi, nirgranthāḥ, pañca dharmā dṛṣṭe dharme dvidhāvipākāḥ. katame pañca? śraddhā ruciranuśrava ākāraparivitarko dṛṣṭinidhyānakṣāntiśca. kiṃ nu manusyeṣu mṛṣāvādaḥ śraddhātuṃ śakyo rocayitumanuśrotumākārato vitarkayituṃ dṛṣṭyā nidhyātuṃ śakya iti? te'vocan—evaṃ, bho gautameti. punarahaṃ tānnirgranthānavocam—kathaṃ mṛṣāvādaḥ śraddhātuṃ śakyo rocayitumanuśrotumākārato vitarkayituṃ dṛṣṭyā nidhyātuṃ śakyaḥ? yaduta manusyeṣu mṛṣāvādasya śraddhā ruciranuśrava ākāraparivitarko dṛṣṭinidhyānakṣāntiśca bhavati.
ye te nirgranthā evamvādinas tānahaṃ pañcabhiḥ sahadhārmikairvādānuvādairgarhyasthānaṃ prāpayāmi. yadi yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvaṃ pūrvakṛtahetukam, tarhi niścitaṃ nirgranthāḥ pūrvaṃ pāpakarmakāriṇo yena ta idānīmevarūpāṃ tīvrāṃ kaṭukāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayante. idaṃ prathamaṃ sahadhārmikaṃ vādānuvādaṃ garhyasthānam. yadi yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvaṃ saṅgatihetukam, tarhi niścitaṃ nirgranthāḥ pūrvaṃ pāpasaṅgatayo yena ta idānīmevarūpāṃ tīvrāṃ kaṭukāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayante. idaṃ dvitīyaṃ sahadhārmikaṃ vādānuvādaṃ garhyasthānam. yadi yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvamājīvahetukam, tarhi niścitaṃ nirgranthāḥ pūrvaṃ pāpājīvā yena ta idānīmevarūpāṃ tīvrāṃ kaṭukāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayante. idaṃ tṛtīyaṃ sahadhārmikaṃ vādānuvādaṃ garhyasthānam. yadi yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvaṃ dṛṣṭihetukam, tarhi niścitaṃ nirgranthāḥ pūrvaṃ pāpadṛṣṭayo yena ta idānīmevarūpāṃ tīvrāṃ kaṭukāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayante. idaṃ caturthaṃ sahadhārmikaṃ vādānuvādaṃ garhyasthānam. yadi yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvamīśvaranirmāṇahetukam, tarhi niścitaṃ nirgranthāḥ pūrvaṃ pāpeśvaranirmitā yena ta idānīmevarūpāṃ tīvrāṃ kaṭukāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayante. idaṃ pañcamaṃ sahadhārmikaṃ vādānuvādaṃ garhyasthānam. yasmānnirgranthāḥ pūrvakṛtāpāpakarmāṇaḥ pāpasaṅgatayaḥ pāpājīvāḥ pāpadṛṣṭayaḥ pāpeśvaranirmitāśca, yato hetostetīvrāṃ kaṭukāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayante, tasmātte garhyā bhavanti.
yo me dharmo svayaṃ jñātaḥ svayamabhisaṃbuddho yuṣmākamākhyātaḥ, sa śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacidvā punarloke'nigṛhīto'saṃkliṣṭo'pratikruṣṭaḥ. katamaśca me dharmo svayaṃ jñātaḥ svayamabhisaṃbuddho yuṣmākamākhyātaḥ, yaḥ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacidvā punarloke'nigṛhīto'saṃkliṣṭo'pratikruṣṭaḥ? iha bhikṣuḥ kāyikamakuśalaṃ karma prahāya kāyikaṃ kuśalaṃ karma bhāvayati, vācasikaṃ mānasikaṃ cākuśalaṃ karma prahāya vācasikaṃ mānasikaṃ ca kuśalaṃ karma bhāvayati. sa anāgate duḥkhe—nāsti me'nāgataṃ duḥkhamiti svayaṃ jānāti. sa yathādharmaṃ sukhamadhigacchati na ca tyajati. sa yadi duḥkhanidānaṃ prahātukāmaśchandaṃ janayati, yadi vā duḥkhanidānaṃ prahātukāma upekṣāṃ bhāvayati; yadi duḥkhanidānaṃ prahātukāmaśchandaṃ janayati, tasmiṃśchinne nidāne duḥkhasyāntaṃ karoti; yadi duḥkhanidānaṃ prahātukāma upekṣāṃ bhāvayati, tasyāpi tasmiṃśchinne nidāne duḥkhasyāntaṃ karoti. sa evamanuvicintayati—yathākāriṇo me yathāpratipannasyākuśalā dharmā utpadyante kuśalāśca dharmā nirudhyante, yadi punarahaṃ svayameva duḥkhamutchindyām, tasmiṃśchinne'kuśalā dharmā nirudhyeran kuśalāśca dharmā bhāvanāpāripūriṃ gaccheyuḥ. yannvahaṃ svayameva duḥkhamutchindyāmiti. sa svayameva duḥkhamutchinatti. tasmiṃśchinne'kuśalā dharmā nirudhyante kuśalāśca dharmā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. sa na punarduḥkhamutchinatti. tatkasya hetoḥ? yadarthaṃ vīryamārabdhaṃ so'rtho'bhiniṣpannaḥ, kṛtārthatvānna punarduḥkhamutchinatti, naitatsthānaṃ vidyate.
tadyathāpi nāma, bhikṣo, iṣukāraḥ saṃnāmanyāmiṣuṃ praveśya nāmayati. tasminnṛjubhūte karmaṇye na punareva saṃnāmanīṃ prayuṅkte. tatkasya hetoḥ? yadarthaṃ saṃnāmanī prayuktā so'rtho'bhiniṣpannaḥ, kṛtārthatvānna punaḥ saṃnāmanīṃ prayuṅkte, naitatsthānaṃ vidyate. evameva, bhikṣo, sa evamanuvicintayati—yathākāriṇo me yathāpratipannasyākuśalā dharmā utpadyante kuśalāśca dharmā nirudhyante, yadi punarahaṃ svayameva duḥkhamutchindyām, tasmiṃśchinne'kuśalā dharmā nirudhyeran kuśalāśca dharmā bhāvanāpāripūriṃ gaccheyuḥ. yannvahaṃ svayameva duḥkhamutchindyāmiti. sa svayameva duḥkhamutchinatti. tasmiṃśchinne'kuśalā dharmā nirudhyante kuśalāśca dharmā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. sa na punarduḥkhamutchinatti. tatkasya hetoḥ? yadarthaṃ vīryamārabdhaṃ so'rtho'bhiniṣpannaḥ, kṛtārthatvānna punarduḥkhamutchinatti, naitatsthānaṃ vidyate.
tadyathā, bhikṣo, kaścitpuruṣaḥ kasyāñcidyuvatyāṃ rakto gṛddho grathito mūrcchito'dhyavasannaḥ. sā ca yuvatiranyena puruṣeṇa sārdhaṃ saṃlapetsaṃtiṣṭhetsaṃniṣīdet, api nu sa puruṣastatonidānaṃ tīvraṃ duḥkhaṃ daurmanasyamupāyāsaṃ pratisaṃvedayeta? bhikṣuruvāca—evam, bhagavan. tatkasya hetoḥ? tasya hi puruṣasya tasyāṃ yuvatyāmanurāgas, tenāsya duḥkhaṃ daurmanasyamutpadyata iti. bhagavānavocat—yadi sa puruṣa evamanuvicintayet—ahaṃ mudhā tasyāṃ yuvatyāṃ rakto gṛddhas, tasyāśanyena puruṣeṇa sārdhaṃ saṃlapantyāḥ saṃtiṣṭhamānayā me duḥkhaṃ daurmanasyamutpadyate, yannvahamātmaduḥkhadaurmanasyaparihārārthaṃ tasyāṃ yuvatyāmanurāgaṃ chindyāmiti. so'tmaduḥkhadaurmanasyaparihārārthaṃ tasyāṃ yuvatyāmanurāgaṃ chindyāt. chinne cānurāge, yadi sā yuvatiranyena puruṣeṇa sārdhaṃ saṃlapetsaṃtiṣṭhet, api nu sa puruṣastatonidānaṃ tīvraṃ duḥkhaṃ daurmanasyamupāyāsaṃ pratisaṃvedayeta? bhikṣuruvāca—no hīdam, bhagavan. tatkasya hetoḥ? vītarāgatvāt. chinne'nurāge yadi sā yuvatiranyena puruṣeṇa sārdhaṃ saṃlapetsaṃtiṣṭhet, na sa puruṣastatonidānaṃ tīvraṃ duḥkhaṃ daurmanasyamupāyāsaṃ pratisaṃvedayeta, naitatsthānaṃ vidyate.
evameva, bhikṣo, sa evamanuvicintayati—yathākāriṇo me yathāpratipannasyākuśalā dharmā utpadyante kuśalāśca dharmā nirudhyante, yadi punarahaṃ svayameva duḥkhamutchindyām, tasmiṃśchinne'kuśalā dharmā nirudhyeran kuśalāśca dharmā bhāvanāpāripūriṃ gaccheyuḥ. yannvahaṃ svayameva duḥkhamutchindyāmiti. sa svayameva duḥkhamutchinatti. tasmiṃśchinne'kuśalā dharmā nirudhyante kuśalāśca dharmā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. sa na punarduḥkhamutchinatti. tatkasya hetoḥ? yadarthaṃ vīryamārabdhaṃ so'rtho'bhiniṣpannaḥ, kṛtārthatvānna punarduḥkhamutchinatti, naitatsthānaṃ vidyate.
sa evamanuvicintayati—yāni tāni duḥkhanidānāni tāni mayā pracchinnāni, kiṃtvahamanurāgacchinne'pi kāmeṣvavītarāgaḥ, yannvahaṃ kāmarāgaprahāṇāya vyāyaccheyamiti. sa kāmarāgaprahāṇāya vyāyacchate. sa kāmarāgaprahāṇārthamekākī vivikto viharati, araṇyamupagato vā vṛkṣamūlamupagato vā śūnyāgāramupagato vā, śilāguhāṃ vā palālapuñjaṃ vā kānanaṃ vā śmaśānaṃ vā. sa tatrāraṇyagato vā vṛkṣamūlagato vā śūnyāgāragato vā niṣīdati paryaṅkamābhujya ṛjuṃ kāyaṃ praṇidhāya pratimukhāṃ smṛtimupasthāpya. sa loke'bhidhyāṃ prahāya vigatābhidhyena cetasā viharati, yatparavittopakaraṇaṃ tatrāspṛhayannaho vata yatparasya tanmama syāditi. abhidhyāyāścittaṃ pariśodhayati. evameva vyāpādaṃ styānamiddhamauddhatyakaukṛtyaṃ vicikitsāṃ prahāya tīrṇavicikitso viharatyakathaṃkathaḥ kuśaleṣu dharmeṣu, vicikitsāyāścittaṃ pariśodhayati.
sa imāni pañcāvaraṇāni prahāya cittasyopakleśānprajñāyā durbalīkaraṇān, vivicyaiva kāmebhyo vivicya pāpakebhyo'kuśalebhyo dharmebhyas, (yāvat) caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati. sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe ṛjubhūte karmaṇye sthite āniñjyaprāpte āsravāṇāṃ kṣayajñānāya cittaṃ mukhīkaroti. sa idaṃ duḥkhamiti yathābhūtaṃ prajānāti. ayaṃ duḥkhasamudayo'yaṃ duḥkhanirodha iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti. ime āsravā, ayamāsravasamudayo, 'yamāsravanirodha, iyamāsravanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti. tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsravāccittaṃ vimucyate, bhavāsravādavidyāsravāccittaṃ vimucyate. citte vimukte vimuktamiti jñānaṃ bhavati. kṣīṇā me jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamasmādbhavaparyāyamiti prajānāti.
sa evaṃ samyakcittavimuktas tathāgataḥ pañcasu sthāneṣu praśasyo bhavati sahadhārmiko 'pratikruṣṭaḥ priyo manāpaś ca. katameṣu pañcasu? yadi yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvaṃ pūrvakṛtahetukam, tarhi niścitaṃ tathāgataḥ pūrvaṃ kalyāṇakarmakārī yena sa idānīmanāsravaṃ śāntaṃ praṇītamupaśamasukhaṃ pratisaṃvedayate. idaṃ prathamaṃ praśaṃsāsthānam. yadi yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvaṃ saṅgatihetukam, tarhi niścitaṃ tathāgataḥ pūrvaṃ kalyāṇasaṅgatiryena sa idānīmanāsravaṃ śāntaṃ praṇītamupaśamasukhaṃ pratisaṃvedayate. idaṃ dvitīyaṃ praśaṃsāsthānam. yadi yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvamājīvahetukam, tarhi niścitaṃ tathāgataḥ pūrvaṃ kalyāṇājīvo yena sa idānīmanāsravaṃ śāntaṃ praṇītamupaśamasukhaṃ pratisaṃvedayate. idaṃ tṛtīyaṃ praśaṃsāsthānam. yadi yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvaṃ dṛṣṭihetukam, tarhi niścitaṃ tathāgataḥ pūrvaṃ kalyāṇadṛṣṭiryena sa idānīmanāsravaṃ śāntaṃ praṇītamupaśamasukhaṃ pratisaṃvedayate. idaṃ caturthaṃ praśaṃsāsthānam. yadi yatkiñcidayaṃ puruṣaḥ pratisaṃvedayate tatsarvamīśvaranirmāṇahetukam, tarhi niścitaṃ tathāgataḥ pūrvaṃ kalyāṇeśvaranirmito yena sa idānīmanāsravaṃ śāntaṃ praṇītamupaśamasukhaṃ pratisaṃvedayate. idaṃ pañcamaṃ praśaṃsāsthānam. yasmāttathāgataḥ pūrvakalyāṇakarmakārī kalyāṇasaṅgatiḥ kalyāṇājīvaḥ kalyāṇadṛṣṭiḥ kalyāṇeśvaranirmitaśca, yato hetoḥ sa idānīmanāsravaṃ śāntaṃ praṇītamupaśamasukhaṃ pratisaṃvedayate, tasmāttathāgata etāni pañca praśaṃsāsthānāni labhate.
pañcemāni nidānāni yebhyo daurmanasyamupāyāsaścotpadyate. katamāni pañca? kāmacchandanīvaraṇahetordaumansyamupāyāsaścotpadyate. evameva vyāpādastyānamiddhauddhatyakaukṛtyavicikitsānīvaraṇahetordaurmanasyamupāyāsaścotpadyate. imāni pañca nidānāni yebhyo daurmanasyamupāyāsaścotpadyate.
pañcemāni nidānāni yebhyo daurmanasyamupāyāsaśca nirudhyate. katamāni pañca? kāmacchandanīvaraṇahetordaumansyamupāyāsaścotpadyate, kāmacchandanīvaraṇe prahīṇe daurmanasyamupāyāsaśca nirudhyate. tasminkṣīṇe kṣīṇaṃ bhavati. dṛṣṭa eva dharme'nāsravaṃ nirvāṇaṃ śītībhūtaṃ śāśvatamapariṇāmadharma jñātaṃ dṛṣṭamāryaiḥ. evameva vyāpādastyānamiddhauddhatyakaukṛtyavicikitsānīvaraṇahetordaurmanasyamupāyāsaścotpadyate, vicikitsānīvaraṇe prahīṇe daurmanasyamupāyāsaśca nirudhyate. tasminkṣīṇe kṣīṇaṃ bhavati. dṛṣṭa eva dharme'nāsravaṃ nirvāṇaṃ śītībhūtaṃ śāśvatamapariṇāmadharma jñātaṃ dṛṣṭamāryaiḥ. imāni pañca nidānāni yebhyo daurmanasyamupāyāsaśca nirudhyate.
punaraparamastyanyā pratipadyayā dṛṣṭa eva dharme'nāsravaṃ nirvāṇaṃ śītībhūtaṃ śāśvatamapariṇāmadharma jñātaṃ dṛṣṭamāryaiḥ. katamā sā pratipat? yadutāryāṣṭāṅgo mārgaḥ, samyagdṛṣṭiryāvatsamyaksamādhirityaṣṭau. iyamucyate sā pratipadyayā dṛṣṭa eva dharme'nāsravaṃ nirvāṇaṃ śītībhūtaṃ śāśvatamapariṇāmadharma jñātaṃ dṛṣṭamāryaiḥ.
idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandan.
nirgranthasūtraṃ navamaṃ samāptam.