MĀ 21 samacittasūtram

[Translated originally from the Sanskrit Sarvāstivāda Madhyamāgama to Classical Chinese by a team led by Sarvāstivāda scholar Gautama Saṃghadeva of Kāśmīra in 398CE.
Translated from the Chinese Taisho Tripiṭaka back to Sanskrit by Ramakrishnan Suryanarayanan in 2024-26.]

madhyamāgame śāriputrasaṃyuktavarge samacittasūtraṃ prathamam.

evaṃ mayā śrutam. ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme.

tasminsamaye āyuṣmāñchāriputro rātrau bhikṣusaṅghena sārdhamupasthānaśālāyāṃ saṃnipatito'bhūt. tatra tenādhyātmasaṃyojanaṃ bahirdhāsaṃyojanaṃ cārabhya bhikṣubhyo'rtho vyākṛtaḥ— “dvāvimāvāyuṣmantaḥ pudgalau loke saṃvidyete. katamau dvau? adhyātmasaṃyojano'nāgāmyanāvartītthatvāya, bahirdhāsaṃyojano nānāgāmī punarāvartītthatvāya.

“kathaṃ cāyuṣmanto'dhyātmasaṃyojanaḥ pudgalo'nāgāmyanāvartītthatvāya bhavati? ihāyuṣmanta ekatyaḥ pudgalaḥ śīlāni bhāvayati akhaṇḍānyacchidrāṇyaśabalānyakalmāṣāṇi vipulānyaparāmṛṣṭānyāryakāntāni sucaritāni susamādattāni. sa tāni śīlāni bhāvayitvākhaṇḍānyacchidrāṇyaśabalānyakalmāṣāṇi vipulānyaparāmṛṣṭānyāryakāntāni sucaritāni susamādattāni kāmanirvide kāmavirāgāya kāmanirodhāya śikṣate. sa kāmanirvide kāmavirāgāya kāmanirodhāya śikṣitvā śāntāṃ cittavimuktiṃ spṛśati. tāṃ spṛṣṭvā tatraiva ramate, tāmevāsvādayati, tasyāmevādhyavasitastiṣṭhati. dṛṣṭe ca dharme nājñāmārādhayati. sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātkavaḍīkārāhārān devān samatikramyānyatamaṃ manomayaṃ devanikāyamupapadyate. sa tatropapannaḥ samāna evaṃ pratisaṃvedayate— 'ahaṃ pūrvaṃ manuṣyabhūtaḥ śīlāni bhāvitavānakhaṇḍānyacchidrāṇyaśabalānyakalmāṣāṇi vipulānyaparāmṛṣṭānyāryakāntāni sucaritāni susamādattāni. tasmācchīlabhāvanāddhetorahaṃ kāmanirvide kāmavirāgāya kāmanirodhāya śikṣitavān. tasmācchikṣaṇāddhetormayā śāntā cittavimuktiḥ spṛṣṭā. tāṃ spṛṣṭvā tatraivāhaṃ rataḥ, tāmevāsvāditavān, tasyāmevādhyavasitaḥ sthitaḥ. dṛṣṭe ca dharme nājñāmārādhitavān. ihādānīṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātkavaḍīkārāhārān devān samatikramyātra manomayeṣu deveṣūpapanno'smi' iti.

“punaraparaṃ hyāyuṣmanta ekatyaḥ pudgalaḥ śīlāni bhāvayatyakhaṇḍānyacchidrāṇyaśabalānyakalmāṣāṇi vipulānyaparāmṛṣṭānyāryakāntāni sucaritāni susamādattāni. sa tāni śīlāni bhāvayitvākhaṇḍānyacchidrāṇyaśabalānyakalmāṣāṇi vipulānyaparāmṛṣṭānyāryakāntāni sucaritāni susamādattāni rūpabhavaprahāṇāya rāgaprahāṇāya karmaprahāṇāya kāmavivekāya ca śikṣate. sa rūpabhavaprahāṇāya rāgaprahāṇāya karmaprahāṇāya kāmavivekāya ca śikṣitvā śāntāṃ cittavimuktiṃ spṛśati. tāṃ spṛṣṭvā tatraiva ramate, tāmevāsvādayati, tasyāmevādhyavasitastiṣṭhati. dṛṣṭe ca dharme nājñāmārādhayati. sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātkavaḍīkārāhārān devān samatikramyānyatamaṃ manomayaṃ devanikāyamupapadyate. sa tatropapannaḥ samāna evaṃ pratisaṃvedayate— 'ahaṃ pūrvaṃ manuṣyabhūtaḥ śīlāni bhāvitavānakhaṇḍānyacchidrāṇyaśabalānyakalmāṣāṇi vipulānyaparāmṛṣṭānyāryakāntāni sucaritāni susamādattāni. tasmācchīlabhāvanāddhetorahaṃ rūpabhavaprahāṇāya rāgaprahāṇāya karmaprahāṇāya kāmavivekāya ca śikṣitavān. tasmācchikṣaṇāddhetormayā śāntā cittavimuktiḥ spṛṣṭā. tāṃ spṛṣṭvā tatraivāhaṃ rataḥ, tāmevāsvāditavān, tasyāmevādhyavasitaḥ sthitaḥ. dṛṣṭe ca dharme nājñāmārādhitavān. ihādānīṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātkavaḍīkārāhārān devān samatikramyātra manomayeṣu deveṣūpapanno'smi' iti. ayamucyata āyuṣmanto'dhyātmasaṃyojanaḥ pudgalo'nāgāmyanāvartītthatvāya.

“kathaṃ cāyuṣmanto bahirdhāsaṃyojanaḥ pudgalo nānāgāmī punarāvartītthatvāya? ihāyuṣmanta ekatyaḥ pudgalaḥ śīlāni bhāvayati, prātimokṣasaṃvarasaṃvṛto viharatyācāragocarasampanno'ṇumātreṣvavadyeṣu bhayadarśī, samādāya śikṣate śikṣāpadeṣu. ayamucyata āyuṣmanto bahirdhāsaṃyojanaḥ pudgalo nānāgāmī punarāvartītthatvāya.”

tasminsamaye saṃbahulāḥ samacittā devatā abhikrāntāyāṃ rātrāvabhikrāntavarṇāḥ kevalakalpaṃ jetavanamavabhāsayitvā yena bhagavāṃstenopajagmuḥ. upetya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte tasthuḥ. ekānte sthitāstā devatā bhagavantametadavocan— “bhagavan, āyuṣmāñchāriputro hyo rātrau bhikṣusaṅghena sārdhamupasthānaśālāyāṃ saṃnipatito'bhūt. tatra tenādhyātmasaṃyojanaṃ bahirdhāsaṃyojanaṃ cārabhya bhikṣubhyo'rtho vyākṛtaḥ— 'dvāvimāvāyuṣmantaḥ pudgalau loke saṃvidyete. adhyātmasaṃyojano bahirdhāsaṃyojanaśca' iti. bhagavan, pariṣat pramuditā. sādhu bhagavānanukampāmupādāya yenopasthānaśālā tenopasaṅkrāmatu” iti. tasminsamaye bhagavāṃstāsāṃ samacittānāṃ devatānāmanukampāmupādāya tūṣṇīṃbhāvenādhivāsitavān. atha tāḥ samacittā devatā bhagavatastūṣṇīṃbhāvenādhivāsanāṃ viditvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantaṃ triḥpradakṣiṇīkṛtya tatraivāntarhitā abhūvan.

tāsu samacittāsu devatāsvaciraprakrāntāsu, bhagavānyenopasthānaśālā tenopajagāma. upetya bhikṣusaṅghasyāgrataḥ prajñapta evāsane nyaṣīdat. niṣaṇṇo bhagavānāyuṣmantaṃ śāriputramāmantrayata— “sādhu sādhu śāriputra, suṣṭhu te śāriputra. tatkasya hetoḥ? tvaṃ hi śāriputra, hyo rātrau bhikṣusaṅghena sārdhamupasthānaśālāyāṃ saṃnipatito'dhyātmasaṃyojanaṃ bahirdhāsaṃyojanaṃ cārabhya bhikṣubhyo'rthaṃ vyākārṣīḥ— 'dvāvimāvāyuṣmantaḥ pudgalau loke saṃvidyete. katamau dvau? adhyātmasaṃyojano bahirdhāsaṃyojanaśca' iti. śāriputra, hyo rātrau prabhātāyāṃ rajanyāmabhikrāntavarṇāḥ saṃbahulāḥ samacittā devatā yenāhaṃ tenopajagmuḥ. upetya mama pādau śirasā vanditvaikānte tasthuḥ. ekānte sthitāḥ śāriputra, tā devatā māmetadavocan— 'bhagavan, āyuṣmāñchāriputro hyo rātrau bhikṣusaṅghena sārdhamupasthānaśālāyāṃ saṃnipatito'bhūt. tatra tenādhyātmasaṃyojanaṃ bahirdhāsaṃyojanaṃ cārabhya bhikṣubhyo'rtho vyākṛtaḥ— “dvāvimāvāyuṣmantaḥ pudgalau loke saṃvidyete. katamau dvau? adhyātmasaṃyojano bahirdhāsaṃyojanaśca” iti. bhagavan, pariṣat pramuditā. sādhu bhagavānanukampāmupādāya yenopasthānaśālā tenopasaṅkrāmatu' iti. tato'haṃ śāriputra, tāsāṃ samacittānāṃ devatānāmanukampāmupādāya tūṣṇīṃbhāvenādhivāsitavān. atha tāḥ samacittā devatā mama tūṣṇīṃbhāvenādhivāsanāṃ viditvā mama pādau śirasā vanditvā māṃ triḥpradakṣiṇīkṛtya tatraivāntarhitā abhūvan.

“śāriputra, tāḥ samacittā devatā daśa vā viṃśatirvā triṃśadvā catvāriṃśadvā pañcāśadvā ṣaṣṭirvārāgrakoṭimātre deśe sāmānyenāvatiṣṭhante sma na cānyonyaṃ vyābādhante sma. na hi śāriputra, tāḥ samacittā devatāstatropapannāḥ satyo nūnameva tathā vipulaṃ mahadgataṃ kuśalacittaṃ bhāvitavatyaḥ, yatonidānaṃ tāḥ samacittā devatā daśa vā viṃśatirvā triṃśadvā catvāriṃśadvā pañcāśadvā ṣaṣṭirvārāgrakoṭimātre deśe sāmānyenāvatiṣṭheran na cānyonyaṃ vyābādheran. api tu śāriputra, tāḥ samacittā devatāḥ pūrvaṃ manuṣyabhūtāḥ satyaḥ pūrvameva tathā vipulaṃ mahadgataṃ kuśalacittaṃ bhāvitavatyaḥ, yatonidānaṃ tāḥ samacittā devatā daśa vā viṃśatirvā triṃśadvā catvāriṃśadvā pañcāśadvā ṣaṣṭirvārāgrakoṭimātre deśe sāmānyenāvatiṣṭhante sma na cānyonyaṃ vyābādhante sma.

“tasmāttarhi śāriputraivaṃ śikṣitavyam— śāntā bhaviṣyāmaḥ, śāntendriyāḥ śāntamānasāḥ śāntakāyavāṅmanaskarmāṇaḥ, bhagavantaṃ prati vijñān sabrahmacāriṇaśca prati śāntā eva sthāsyāma iti. śāriputra, dīrgharātramupahatāḥ parihīṇāśca te mṛṣāvādīnastīrthyāḥ parivrājakāḥ. tatkasya hetoḥ? yadutevaṃrūpaṃ saddharmaṃ śrotuṃ na labhanta iti.”

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandan.

samacittasūtraṃ prathamaṃ samāptam.