MĀ52 āhārasūtram

[Translated originally from the Sanskrit Sarvāstivāda Madhyamāgama to Classical Chinese by a team led by Sarvāstivāda scholar Gautama Saṃghadeva of Kāśmīra in 398CE.
Translated from the Chinese Taisho Tripiṭaka back to Sanskrit by Ramakrishnan Suryanarayanan in 2024-26.]

madhyamāgame'bhyāsasaṃyuktavarga āhārasūtramekādaśamam.

evaṃ mayā śrutam. ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme.

tasminsamaye bhagavānbhikṣūnāmantrayata—bhavatṛṣṇāyā, bhikṣavaḥ, pūrvakoṭirna prajñāyate—itaḥ pūrvaṃ bhavatṛṣṇā nāsīdatha paścātsamabhavaditi. api tu prajñāyate—idannidānā bhavatṛṣṇeti. sāhārā bhavatṛṣṇā, nānāhārā. kaśca bhavatṛṣṇāyā āhāraḥ? avidyeti vaktavyam. avidyāpi sāhārā, nānāhārā. kaścāvidyāyā āhāraḥ? pañca nīvaraṇānīti vaktavyam. pañca nīvaraṇānyapi sāhārāṇi, nānāhārāṇi. kaśca pañcānāṃ nīvaraṇānāmāhāraḥ? trīṇi duścaritānīti vaktavyam. trīṇyapi duścaritāni sāhārāṇi, nānāhārāṇi. kaśca trayāṇāṃ duścaritānāmāhāraḥ? indriyāsaṃvara iti vaktavyam. indriyāsaṃvaro'pi sāhāro, nānāhāraḥ. kaścaindriyāsaṃvarasyāhāraḥ? asmṛtyasamprajanyamiti vaktavyam. asmṛtyasamprajanyamapi sāhāraṃ, nānāhāram. kaścāsmṛtyasamprajanyasyāhāraḥ? ayoniśomanasikāra iti vaktavyam. ayoniśomanasikāro'pi sāhāro, nānāhāraḥ. kaścāyoniśomanasikārasyāhāraḥ? aśrāddhyamiti vaktavyam. aśrāddhyamapi sāhāraṃ, nānāhāram. kaścāśrāddhyasyāhāraḥ? asaddharmaśravaṇamiti vaktavyam. asaddharmaśravaṇamapi sāhāraṃ, nānāhāram. kaścāsaddharmaśravaṇasyāhāraḥ? pāpamitrāsevaneti vaktavyam. pāpamitrāsevanāpi sāhārā, nānāhārā. kaśca pāpamitrāsevanāyā āhāraḥ? asatpuruṣa iti vaktavyam.

iti hyasatpuruṣe paripūrṇe pāpamitrāsevanā paripūryate. pāpamitrāsevanāyāṃ paripūrṇāyāmasaddharmaśravaṇaṃ paripūryate. asaddharmaśravaṇe paripūrṇe'śrāddhyaṃ paripūryate. aśrāddhye paripūrṇe'yoniśomanasikāraḥ paripūryate. ayoniśomanasikāre paripūrṇe'smṛtyasamprajanyaṃ paripūryate. asmṛtyasamprajanye paripūrṇa indriyāsaṃvaraḥ paripūryate. indriyāsaṃvare paripūrṇe trīṇi duścaritāni paripūryante. triṣu duścariteṣu paripūrṇeṣu pañca nīvaraṇāni paripūryante. pañcasu nīvaraṇeṣu paripūrṇeṣvavidyā paripūryate. avidyāyāṃ paripūrṇāyāṃ bhavatṛṣṇā paripūryate. evameṣā bhavatṛṣṇā paramparayā paripūryate.

mahāsamudro'pi sāhāro, nānāhāraḥ. kaśca mahāsamudrasyāhāraḥ? mahānadya iti vaktavyam. mahānadyo'pi sāhārā, nānāhārāḥ. kaśca mahānadīnāmāhāraḥ? kunadya iti vaktavyam. kunadyo'pi sāhārā, nānāhārāḥ. kaśca kunadīnāmāhāraḥ? mahāśvabhrā iti vaktavyam. mahāśvabhrā api sāhārā, nānāhārāḥ. kaśca mahāśvabhrāṇāmāhāraḥ? kṣudraśvabhrā iti vaktavyam. kṣudraśvabhrā api sāhārā, nānāhārāḥ. kaśca kṣudraśvabhrāṇāmāhāraḥ? parvatakandarapradarapalvalānīti vaktavyam. parvatakandarapradarapalvalānyapi sāhārāṇi, nānāhārāṇi. kaśca parvatakandarapradarapalvalānāmāhāraḥ? varṣamiti vaktavyam. bhavati sa samayo yadā mahāvarṣaṃ varṣati. mahāvarṣe vṛṣṭe parvatakandarapradarapalvalāni paripūryante. parvatakandarapradarapalvaleṣu paripūrṇeṣu kṣudraśvabhrāḥ paripūryante. kṣudraśvabhreṣu paripūrṇeṣu mahāśvabhrāḥ paripūryante. mahāśvabhreṣu paripūrṇeṣu kunadyaḥ paripūryante. kunadīṣu paripūrṇāsu mahānadyaḥ paripūryante. mahānadīṣu paripūrṇāsu mahāsamudraḥ paripūryate. evameṣa mahāsamudraḥ paramparayā paripūryate.

evameva, bhikṣavaḥ, bhavatṛṣṇāpi sāhārā, nānāhārā. kaśca bhavatṛṣṇāyā āhāraḥ? avidyeti vaktavyam. avidyāpi sāhārā, nānāhārā. kaścāvidyāyā āhāraḥ? pañca nīvaraṇānīti vaktavyam. pañca nīvaraṇānyapi sāhārāṇi, nānāhārāṇi. kaśca pañcānāṃ nīvaraṇānāmāhāraḥ? trīṇi duścaritānīti vaktavyam. trīṇyapi duścaritāni sāhārāṇi, nānāhārāṇi. kaśca trayāṇāṃ duścaritānāmāhāraḥ? indriyāsaṃvara iti vaktavyam. indriyāsaṃvaro'pi sāhāro, nānāhāraḥ. kaścaindriyāsaṃvarasyāhāraḥ? asmṛtyasamprajanyamiti vaktavyam. asmṛtyasamprajanyamapi sāhāraṃ, nānāhāram. kaścāsmṛtyasamprajanyasyāhāraḥ? ayoniśomanasikāra iti vaktavyam. ayoniśomanasikāro'pi sāhāro, nānāhāraḥ. kaścāyoniśomanasikārasyāhāraḥ? aśrāddhyamiti vaktavyam. aśrāddhyamapi sāhāraṃ, nānāhāram. kaścāśrāddhyasyāhāraḥ? asaddharmaśravaṇamiti vaktavyam. asaddharmaśravaṇamapi sāhāraṃ, nānāhāram. kaścāsaddharmaśravaṇasyāhāraḥ? pāpamitrāsevaneti vaktavyam. pāpamitrāsevanāpi sāhārā, nānāhārā. kaśca pāpamitrāsevanāyā āhāraḥ? asatpuruṣa iti vaktavyam.

iti hyasatpuruṣe paripūrṇe pāpamitrāsevanā paripūryate. pāpamitrāsevanāyāṃ paripūrṇāyāmasaddharmaśravaṇaṃ paripūryate. asaddharmaśravaṇe paripūrṇe'śrāddhyaṃ paripūryate. aśrāddhye paripūrṇe'yoniśomanasikāraḥ paripūryate. ayoniśomanasikāre paripūrṇe'smṛtyasamprajanyaṃ paripūryate. asmṛtyasamprajanye paripūrṇa indriyāsaṃvaraḥ paripūryate. indriyāsaṃvare paripūrṇe trīṇi duścaritāni paripūryante. triṣu duścariteṣu paripūrṇeṣu pañca nīvaraṇāni paripūryante. pañcasu nīvaraṇeṣu paripūrṇeṣvavidyā paripūryate. avidyāyāṃ paripūrṇāyāṃ bhavatṛṣṇā paripūryate. evameṣā bhavatṛṣṇā paramparayā paripūryate.

vidyāvimuktirapi sāhārā, nānāhārā. kaśca vidyāvimukterāhāraḥ? sapta bodhyaṅgānīti vaktavyam. sapta bodhyaṅgānyapi sāhārāṇi, nānāhārāṇi. kaśca saptānāṃ bodhyaṅgānāmāhāraḥ? catvāri smṛtyupasthānānīti vaktavyam. catvāri smṛtyupasthānānyapi sāhārāṇi, nānāhārāṇi. kaśca caturṇāṃ smṛtyupasthānānāmāhāraḥ? trīṇi sucaritānīti vaktavyam. trīṇyapi sucaritāni sāhārāṇi, nānāhārāṇi. kaśca trayāṇāṃ sucaritānāmāhāraḥ? indriyasaṃvara iti vaktavyam. indriyasaṃvaro'pi sāhāro, nānāhāraḥ. kaścendriyasaṃvarasyāhāraḥ? smṛtisamprajanyamiti vaktavyam. smṛtisamprajanyamapi sāhāraṃ, nānāhāram. kaśca smṛtisamprajanyasyāhāraḥ? yoniśomanasikāra iti vaktavyam. yoniśomanasikāro'pi sāhāro, nānāhāraḥ. kaścāyoniśomanasikārasyāhāraḥ? śraddheti vaktavyam. śraddhāpi sāhārā, nānāhārā. kaśca śraddhāyā āhāraḥ? saddharmaśravaṇamiti vaktavyam. saddharmaśravaṇamapi sāhāraṃ, nānāhāram. kaścāsaddharmaśravaṇasyāhāraḥ? kalyāṇamitrāsevaneti vaktavyam. kalyāṇamitrāsevanāpi sāhārā, nānāhārā. kaśca kalyāṇamitrāsevanāyā āhāraḥ? satpuruṣa iti vaktavyam.

iti hi satpuruṣe paripūrṇe kalyāṇamitrāsevanā paripūryate. kalyāṇamitrāsevanāyāṃ paripūrṇāyāṃ saddharmaśravaṇaṃ paripūryate. saddharmaśravaṇe paripūrṇe śraddhā paripūryate. śraddhāyāṃ paripūrṇāyāṃ yoniśomanasikāraḥ paripūryate. yoniśomanasikāre paripūrṇe smṛtisamprajanyaṃ paripūryate. smṛtisamprajanye paripūrṇa indriyasaṃvaraḥ paripūryate. indriyasaṃvare paripūrṇe trīṇi sucaritāni paripūryante. triṣu sucariteṣu paripūrṇeṣu catvāri smṛtyupasthānāni paripūryante. caturṣu smṛtyupasthāneṣu paripūrṇeṣu sapta bodhyaṅgāni paripūryante. saptasu bodhyaṅgeṣu paripūrṇeṣu vidyāvimuktiḥ paripūryate. evameṣā vidyāvimuktiḥ paramparayā paripūryate.

mahāsamudro'pi sāhāro, nānāhāraḥ. kaśca mahāsamudrasyāhāraḥ? mahānadya iti vaktavyam. mahānadyo'pi sāhārā, nānāhārāḥ. kaśca mahānadīnāmāhāraḥ? kunadya iti vaktavyam. kunadyo'pi sāhārā, nānāhārāḥ. kaśca kunadīnāmāhāraḥ? mahāśvabhrā iti vaktavyam. mahāśvabhrā api sāhārā, nānāhārāḥ. kaśca mahāśvabhrāṇāmāhāraḥ? kṣudraśvabhrā iti vaktavyam. kṣudraśvabhrā api sāhārā, nānāhārāḥ. kaśca kṣudraśvabhrāṇāmāhāraḥ? parvatakandarapradarapalvalānīti vaktavyam. parvatakandarapradarapalvalānyapi sāhārāṇi, nānāhārāṇi. kaśca parvatakandarapradarapalvalānāmāhāraḥ? varṣamiti vaktavyam. bhavati sa samayo yadā mahāvarṣaṃ varṣati. mahāvarṣe vṛṣṭe parvatakandarapradarapalvalāni paripūryante. parvatakandarapradarapalvaleṣu paripūrṇeṣu kṣudraśvabhrāḥ paripūryante. kṣudraśvabhreṣu paripūrṇeṣu mahāśvabhrāḥ paripūryante. mahāśvabhreṣu paripūrṇeṣu kunadyaḥ paripūryante. kunadīṣu paripūrṇāsu mahānadyaḥ paripūryante. mahānadīṣu paripūrṇāsu mahāsamudraḥ paripūryate. evameṣa mahāsamudraḥ paramparayā paripūryate.

evameva, bhikṣavaḥ, vidyāvimuktirapi sāhārā, nānāhārā. kaśca vidyāvimukterāhāraḥ? sapta bodhyaṅgānīti vaktavyam. sapta bodhyaṅgānyapi sāhārāṇi, nānāhārāṇi. kaśca saptānāṃ bodhyaṅgānāmāhāraḥ? catvāri smṛtyupasthānānīti vaktavyam. catvāri smṛtyupasthānānyapi sāhārāṇi, nānāhārāṇi. kaśca caturṇāṃ smṛtyupasthānānāmāhāraḥ? trīṇi sucaritānīti vaktavyam. trīṇyapi sucaritāni sāhārāṇi, nānāhārāṇi. kaśca trayāṇāṃ sucaritānāmāhāraḥ? indriyasaṃvara iti vaktavyam. indriyasaṃvaro'pi sāhāro, nānāhāraḥ. kaścendriyasaṃvarasyāhāraḥ? smṛtisamprajanyamiti vaktavyam. smṛtisamprajanyamapi sāhāraṃ, nānāhāram. kaśca smṛtisamprajanyasyāhāraḥ? yoniśomanasikāra iti vaktavyam. yoniśomanasikāro'pi sāhāro, nānāhāraḥ. kaścāyoniśomanasikārasyāhāraḥ? śraddheti vaktavyam. śraddhāpi sāhārā, nānāhārā. kaśca śraddhāyā āhāraḥ? saddharmaśravaṇamiti vaktavyam. saddharmaśravaṇamapi sāhāraṃ, nānāhāram. kaścāsaddharmaśravaṇasyāhāraḥ? kalyāṇamitrāsevaneti vaktavyam. kalyāṇamitrāsevanāpi sāhārā, nānāhārā. kaśca kalyāṇamitrāsevanāyā āhāraḥ? satpuruṣa iti vaktavyam.

iti hi satpuruṣe paripūrṇe kalyāṇamitrāsevanā paripūryate. kalyāṇamitrāsevanāyāṃ paripūrṇāyāṃ saddharmaśravaṇaṃ paripūryate. saddharmaśravaṇe paripūrṇe śraddhā paripūryate. śraddhāyāṃ paripūrṇāyāṃ yoniśomanasikāraḥ paripūryate. yoniśomanasikāre paripūrṇe smṛtisamprajanyaṃ paripūryate. smṛtisamprajanye paripūrṇa indriyasaṃvaraḥ paripūryate. indriyasaṃvare paripūrṇe trīṇi sucaritāni paripūryante. triṣu sucariteṣu paripūrṇeṣu catvāri smṛtyupasthānāni paripūryante. caturṣu smṛtyupasthāneṣu paripūrṇeṣu sapta bodhyaṅgāni paripūryante. saptasu bodhyaṅgeṣu paripūrṇeṣu vidyāvimuktiḥ paripūryate. evameṣā vidyāvimuktiḥ paramparayā paripūryate.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandan.

āhārasūtramekādaśamaṃ samāptam.