MĀ68 mahāsudarśanasūtram
[Translated originally from the Sanskrit Sarvāstivāda Madhyamāgama to Classical Chinese by a team led by Sarvāstivāda scholar Gautama Saṃghadeva of Kāśmīra in 398CE.
Translated from the Chinese Taisho Tripiṭaka back to Sanskrit by Ramakrishnan Suryanarayanan in 2024-26.]
madhyamāgame rājasaṃyuktavarge mahāsudarśanasūtraṃ caturtham.
evaṃ mayā śrutam. ekasminsamaye bhagavānkuśinagare viharati sma mallānāmupavartane śālavane.
tena khalu samayena bhagavānpaścime kāle parinirvāṇasamaye āyuṣmantamānandamāmantrayata—gaccha tvamānanda yamakaśālānāmantare tathāgatasyottaraśiraskaṃ mañcaṃ prajñapaya. tathāgato'rdharātre parinirvāsyatīti.
āyuṣmānānandastathāgatasya pratiśrutya yena yamakaśālau tenopajagāma. upetya yamakaśālānāmantare tathāgatasyottaraśiraskaṃ mañcaṃ prajñapayāmāsa. mañcaṃ prajñapayitvā yena bhagavāṃstenopajagāma. upetya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte'sthāt. ekāntasthita āyuṣmānānando bhagavantametadavocat—prajñapto me bhagavaṃstathāgatasyottaraśirasko mañco yamakaśālānāmantare. yasyedānīṃ bhagavānkālaṃ manyata iti.
atha khalu bhagavānsārdhamāyuṣmatānandena yena yamakaśālau tenopajagāma. upetya caturguṇamuttarāsaṅgaṃ prajñapayitvā saṅghāṭyā śira āveṣṭya dakṣiṇena pārśvena śayyāṃ kalpayāmāsa pāde pādamādhāya paścime kāle parinirvāṇasamaye.
tatra khalvāyuṣmānānando vyajanamādāya bhagavantamupavījayati sma. athāyuṣmānānandaḥ kṛtāñjalirbhagavantametadavocat—santi bhagavannanyāni mahānagarāṇi tadyathā campā śrāvastī vaiśālī rājagṛhaṃ vārāṇasī kapilavastu ca. tatra bhagavānna parinirvāti. kiṃ nu khalu bhagavānasmiṅkṣudranagare pāṃśunagare viṣamanagare parinirvāti yatsarvanagarāṇāmavaramiti.
evamukte bhagavānāyuṣmantamānandametadavocat—mā tvamānandaivamavocaḥ kṣudranagaramidaṃ pāṃśunagaraṃ viṣamanagaraṃ sarvanagarāṇāmavaramiti. tatkasya hetoḥ? bhūtapūrvamānandātīte'dhvanīdaṃ kuśinagaraṃ rājadhānī kuśāvatī nāmnābhūt. ṛddhā ca sphītā ca kṣemā ca subhikṣā cākīrṇabahujanamanuṣyā ca. ānanda kuśāvatī rājadhānī dvādaśayojanānyāyāmenāyātā saptayojanāni vistareṇa. ānanda tasyāṃ kūṭāgārāṇi māpitāni puruṣamātroccāni dvipuruṣamātroccāni tripuruṣamātroccāni catuṣpuruṣamātroccāni yāvatsaptapuruṣamātroccāni. ānanda kuśāvatīṃ rājadhānīṃ saptaprākārāḥ samantātparikṣipanti sma. te ca prākārāścaturnāṃ ratnānāmabhūvansuvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. teṣāṃ mūle catasro ratnavālukāḥ stṛtāḥ suvarṇavālukā rūpyavālukā vaiḍūryavālukā sphaṭikavālukā ca. ānanda kuśāvatīṃ rājadhānīṃ saptaparikhāḥ samantātparikṣipanti sma. tāḥ parikhāścaturnāṃ ratnānāmabhūvansuvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. ānanda kuśāvatīṃ rājadhānīṃ saptatālapaṅktayaḥ samantātparikṣipanti sma. suvarṇamayānāṃ tālānāṃ rūpyamayāni patrapuṣpaphalānyabhūvan. rūpyamayānāṃ tālānāṃ suvarṇamayāni patrapuṣpaphalānyabhūvan. vaiḍūryamayānāṃ tālānāṃ sphaṭikamayāni patrapuṣpaphalānyabhūvan. sphaṭikamayānāṃ tālānāṃ vaiḍūryamayāni patrapuṣpaphalānyabhūvan.
ānanda teṣāṃ tālānāmantare nānāvidhāni puṣpataḍāgāni māpitānyutpalataḍāgāni padmataḍāgāni kumudataḍāgāni puṇḍarīkataḍāgāni ca. ānanda teṣāṃ puṣpataḍāgānāṃ tīrāṇi caturṇāṃ ratnānāmabhūvansuvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. teṣāṃ mūle catasro ratnavālukāḥ stṛtāḥ suvarṇavālukā rūpyavālukā vaiḍūryavālukā sphaṭikavālukā ca. ānanda teṣu taḍāgeṣu caturṇāṃ ratnānāṃ sopānāni māpitāni suvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamayānāṃ sopānānāṃ rūpyamayāni phalakāni. rūpyamayānāṃ sopānānāṃ suvarṇamayāni phalakāni. vaiḍūryamayānāṃ sopānānāṃ sphaṭikamayāni phalakāni. sphaṭikamayānāṃ sopānānāṃ vaiḍūryamayāni phalakāni. ānanda teṣāṃ taḍāgānāṃ samantāccaturṇāṃ ratnānāṃ vedikā māpitāḥ suvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamayyā vedikāyā rūpyamayī sūciḥ. rūpyamayyā vedikāyāḥ suvarṇamayī sūciḥ. vaiḍūryamayyā vedikāyāḥ sphaṭikamayī sūciḥ. sphaṭikamayyā vedikāyā vaiḍūryamayī sūciḥ. ānanda tāni taḍāgāni kiṅkiṇījālapraticchannānyabhūvan. tāni kiṅkiṇījālāni caturṇāṃ ratnānāmabhūvansuvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamayyāḥ kiṅkiṇyā rūpyamayaḥ prālambaḥ. rūpyamayyāḥ kiṅkiṇyāḥ suvarṇamayaḥ prālambaḥ. vaiḍūryamayyāḥ kiṅkiṇyāḥ sphaṭikamayaḥ prālambaḥ. sphaṭikamayyāḥ kiṅkiṇyā vaiḍūryamayaḥ prālambaḥ.
ānanda teṣu taḍāgeṣu nānāvidhāni jalajāni puṣpāṇi ropitānyutpalāni padmāni kumudāni puṇḍarīkāṇi ca nityajalāni nityapuṣpāṇyarakṣitāni sarvajanasādhāraṇāni. ānanda teṣāṃ puṣpataḍāgānāṃ tīre nānāvidhāni sthalajāni puṣpāṇi ropitāni sumanā vārṣikī campakaḥ sugandhirmadhugandhiratimuktakaḥ pāṭalā ca.
ānanda teṣāṃ puṣpataḍāgānāṃ tīre bahvyaḥ striyo vasanti sma snigdhagātryo viśuddhāḥ prabhāsvarā atimānuṣavarṇā īṣadūnadevakanyāḥ prāsādikā darśanīyā nānāvidhairalaṅkārairvibhūṣitāḥ. tatra tāḥ satkāraṃ kurvanti sma. annārthibhyo'nnaṃ pānārthibhyaḥ pānaṃ vastrārthibhyo vastraṃ yānārthibhyo yānaṃ veśmārthibhyo veśma śayyārthibhyaḥ śayyāṃ kambalārthibhyaḥ kambalaṃ preṣyārthibhyaḥ preṣyaṃ pradīpārthibhyaḥ pradīpamiti sarvaṃ dadyuḥ.
ānanda teṣāṃ tālapatrāṇāṃ vāteritānāmeṣarūpo valguḥ śabdo niścarati sma madhuro ramaṇīyaḥ prāsādikaḥ. tadyathāpi nāma pañcāṅgikasya tūryasya suśikṣitairvādakairvādyamānasya valguḥ śabdo niścarati madhuro ramaṇīyaḥ sampratidhvaniḥ. ānanda teṣāṃ tālapatrāṇāṃ vāteritānāmeṣarūpo valguḥ śabdo niścarati sma. ānanda tatrāpi kuśāvatyāṃ rājadhānyāṃ ye kṛpaṇā varākā manuṣyāstatkālaṃ pañcāṅgikatūryaśabdaṃ śrotukāmāste tālānāmantaramupagatvā yathākāmaṃ ramanti sma krīḍanti sma paricārayanti sma. ānanda kuśāvatī rājadhānī dvādaśabhiḥ śabdairabhināditābhūdanuparatā. tadyathā hastyaśvarathapattiśaṅkhadundubhipaṭahamṛdaṅgagītanṛtyāśanapānadānaśabdaiḥ.
ānanda tasyāṃ kuśāvatīrājadhānyāṃ rājā mahāsudarśano nāma babhūva cakravartī dhārmiko dharmarājaścāturanto vijitāvī saptaratnasamanvāgataścatasṛbhirmanuṣyarddhibhiḥ samanvāgataḥ. kathaṃ ca rājā saptaratnasamanvāgataścatasṛbhirmanuṣyarddhibhiḥ samanvāgato bhavati? yathā pūrvamuktaṃ tathā saptaratnāni catasro manuṣyarddhayaścāvagantavyāḥ. ānanda tasyāṃ kuśāvatīrājadhānyāṃ brāhmaṇagṛhapatayaḥ prabhūtaṃ maṇiratnaṃ kambalaratnaṃ ca gṛhītvā yena rājā mahāsudarśanastenopajagmuḥ. upetya rājānaṃ mahāsudarśanametadavocan—devasyedaṃ prabhūtaṃ maṇiratnaṃ kambalaratnaṃ copanītam. anukampāmupādāya pratigṛhṇātu deva iti. rājā mahāsudarśano brāhmaṇagṛhapatīnetadavocat—alaṃ me bhavanto nārtho me'nena ratnena. vidyate me svakaṃ ratnamiti.
ānanda tataścaturaśītisahasrāṇi koṭṭarājāno yena rājā mahāsudarśanastenopajagmuḥ. upetya rājānaṃ mahāsudarśanametadavocan—icchāmo vayaṃ devasya prāsādaṃ kārayitumiti. rājā mahāsudarśanastānetadavocat—alaṃ me bhavanto nārtho me prāsādena. vidyate me svaprāsāda iti. caturaśītisahasrāṇi koṭṭarājāno dvitīyamapi tṛtīyamapi kṛtāñjalayo bhūtvā rājānaṃ mahāsudarśanametadavocan—icchāmo vayaṃ devasya prāsādaṃ kārayitumicchāmo vayaṃ devasya prāsādaṃ kārayitumiti. atha khalu rājā mahāsudarśanaścaturaśīteḥ koṭṭarājasahasrāṇāmanukampāmupādāya tūṣṇīṃbhāvenādhivāsayāmāsa. atha khalu caturaśītisahasrāṇi koṭṭarājāno rājño mahāsudarśanasya tūṣṇīṃbhāvaṃ viditvā rājānaṃ mahāsudarśanamabhivādya pradakṣiṇīkṛtya prakraman. te ca svāni svāni nagarāṇi gatvā caturaśītisahasrarathaiḥ kṛtākṛtaṃ suvarṇaṃ svayaṃ vāhayitvā ekaikaṃ ca ratnastambhaṃ gṛhītvā punaḥ kuśinagaraṃ pratyājagmuḥ. nagarasyāvidūre mahāprāsādaṃ māpayāmāsuḥ.
ānanda sa mahāprāsādo yojanamāyāmenāyāto yojanaṃ vistareṇa babhūva. ānanda sa mahāprāsādaścaturnāṃ ratnānāmabhūtsuvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. ānanda tasminmahāprāsāde caturṇāṃ ratnānāṃ sopānāni māpitāni suvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamayānāṃ sopānānāṃ rūpyamayāni phalakāni. rūpyamayānāṃ sopānānāṃ suvarṇamayāni phalakāni. vaiḍūryamayānāṃ sopānānāṃ sphaṭikamayāni phalakāni. sphaṭikamayānāṃ sopānānāṃ vaiḍūryamayāni phalakāni. ānanda tasminmahāprāsāde caturaśītisahasraṃ stambhāścaturnāṃ ratnānāṃ māpitāḥ suvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamayānāṃ stambhānāṃ rūpyamayī kumbhī. rūpyamayānāṃ stambhānāṃ suvarṇamayī kumbhī. vaiḍūryamayānāṃ stambhānāṃ sphaṭikamayī kumbhī. sphaṭikamayānāṃ stambhānāṃ vaiḍūryamayī kumbhī. ānanda tasminmahāprāsāde caturaśītisahasraṃ kūṭāgārāṇi caturṇāṃ ratnānāṃ māpitāni suvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamayānāṃ kūṭāgārāṇāṃ rūpyamayī chadiḥ. rūpyamayānāṃ kūṭāgārāṇāṃ suvarṇamayī chadiḥ. vaiḍūryamayānāṃ kūṭāgārāṇāṃ sphaṭikamayī chadiḥ. sphaṭikamayānāṃ kūṭāgārāṇāṃ vaiḍūryamayī chadiḥ.
ānanda tasminmahāprāsāde caturaśītisahasraṃ paryaṅkāścaturnāṃ ratnānāṃ māpitāḥ suvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamaye kūṭāgāre rūpyamayaḥ paryaṅko māpitaḥ. tatrāstṛtagomatikā āstṛtapaṭikā āstṛtapaṭalikāḥ kāliṅgaprāvārāḥ pratyāstaraṇāni sobhayatopadhānāḥ stṛtāḥ. evaṃ rūpyamaye kūṭāgāre suvarṇamayaḥ paryaṅko māpitaḥ. vaiḍūryamaye kūṭāgāre sphaṭikamayaḥ paryaṅko māpitaḥ. sphaṭikamaye kūṭāgāre vaiḍūryamayaḥ paryaṅko māpitaḥ. tatrāstṛtagomatikā āstṛtapaṭikā āstṛtapaṭalikāḥ kāliṅgaprāvārāḥ pratyāstaraṇāni sobhayatopadhānāḥ stṛtāḥ. ānanda tasya mahāprāsādasya samantāccaturṇāṃ ratnānāṃ vedikā māpitāḥ suvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamayyā vedikāyā rūpyamayī sūciḥ. rūpyamayyā vedikāyāḥ suvarṇamayī sūciḥ. vaiḍūryamayyā vedikāyāḥ sphaṭikamayī sūciḥ. sphaṭikamayyā vedikāyā vaiḍūryamayī sūciḥ. ānanda sa mahāprāsādaḥ kiṅkiṇījālapraticchanno'bhūt. tāni kiṅkiṇījālāni caturṇāṃ ratnānāmabhūvansuvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamayyāḥ kiṅkiṇyā rūpyamayaḥ prālambaḥ. rūpyamayyāḥ kiṅkiṇyāḥ suvarṇamayaḥ prālambaḥ. vaiḍūryamayyāḥ kiṅkiṇyāḥ sphaṭikamayaḥ prālambaḥ. sphaṭikamayyāḥ kiṅkiṇyā vaiḍūryamayaḥ prālambaḥ.
ānanda tasminmahāprāsāde sampūrṇe caturaśītisahasrāṇi koṭṭarājāno mahāprāsādasyāvidūre mahāpuṣpataḍāgaṃ māpayāmāsuḥ. ānanda sa mahāpuṣpataḍāgo yojanamāyāmenāyāto yojanaṃ vistareṇa babhūva. ānanda sa mahāpuṣpataḍāgaścaturnāṃ ratnānāmabhūtsuvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. tasya mūle catasro ratnavālukāḥ stṛtāḥ suvarṇavālukā rūpyavālukā vaiḍūryavālukā sphaṭikavālukā ca. ānanda tasminmahāpuṣpataḍāge caturṇāṃ ratnānāṃ sopānāni māpitāni suvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamayānāṃ sopānānāṃ rūpyamayāni phalakāni. rūpyamayānāṃ sopānānāṃ suvarṇamayāni phalakāni. vaiḍūryamayānāṃ sopānānāṃ sphaṭikamayāni phalakāni. sphaṭikamayānāṃ sopānānāṃ vaiḍūryamayāni phalakāni.
ānanda tasya mahāpuṣpataḍāgasya samantāccaturṇāṃ ratnānāṃ vedikā māpitāḥ suvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamayyā vedikāyā rūpyamayī sūciḥ. rūpyamayyā vedikāyāḥ suvarṇamayī sūciḥ. vaiḍūryamayyā vedikāyāḥ sphaṭikamayī sūciḥ. sphaṭikamayyā vedikāyā vaiḍūryamayī sūciḥ. ānanda sa mahāpuṣpataḍāgaḥ kiṅkiṇījālapraticchanno'bhūt. tāni kiṅkiṇījālāni caturṇāṃ ratnānāmabhūvansuvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamayyāḥ kiṅkiṇyā rūpyamayaḥ prālambaḥ. rūpyamayyāḥ kiṅkiṇyāḥ suvarṇamayaḥ prālambaḥ. vaiḍūryamayyāḥ kiṅkiṇyāḥ sphaṭikamayaḥ prālambaḥ. sphaṭikamayyāḥ kiṅkiṇyā vaiḍūryamayaḥ prālambaḥ.
ānanda tasminmahāpuṣpataḍāge nānāvidhāni jalajāni puṣpāṇi ropitānyutpalāni padmāni kumudāni puṇḍarīkāṇi ca nityajalāni nityapuṣpāṇyarakṣitāni na sarvajanasādhāraṇāni. ānanda tasya mahāpuṣpataḍāgasya tīre nānāvidhāni sthalajāni puṣpāṇi ropitāni sumanā vārṣikī campakaḥ sugandhirmadhugandhiratimuktakaḥ pāṭalā ca.
ānanda tasminmahāprāsāde mahāpuṣpataḍāge ca sampūrṇe caturaśītisahasrāṇi koṭṭarājāno mahāprāsādasyāvidūre mahātālavanaṃ māpayāmāsuḥ. ānanda tanmahātālavanaṃ yojanamāyāmenāyātaṃ yojanaṃ vistareṇa babhūva. ānanda tasminmahātālavane caturaśītisahasraṃ tālāścaturnāṃ ratnānāṃ māpitāḥ suvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamayānāṃ tālānāṃ rūpyamayāni patrapuṣpaphalānyabhūvan. rūpyamayānāṃ tālānāṃ suvarṇamayāni patrapuṣpaphalānyabhūvan. vaiḍūryamayānāṃ tālānāṃ sphaṭikamayāni patrapuṣpaphalānyabhūvan. sphaṭikamayānāṃ tālānāṃ vaiḍūryamayāni patrapuṣpaphalānyabhūvan. ānanda tasya mahātālavanasya samantāccaturṇāṃ ratnānāṃ vedikā māpitāḥ suvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamayyā vedikāyā rūpyamayī sūciḥ. rūpyamayyā vedikāyāḥ suvarṇamayī sūciḥ. vaiḍūryamayyā vedikāyāḥ sphaṭikamayī sūciḥ. sphaṭikamayyā vedikāyā vaiḍūryamayī sūciḥ. ānanda tanmahātālavanaṃ kiṅkiṇījālapraticchannamabhūt. tāni kiṅkiṇījālāni caturṇāṃ ratnānāmabhūvansuvarṇasya rūpyasya vaiḍūryasya sphaṭikasya ca. suvarṇamayyāḥ kiṅkiṇyā rūpyamayaḥ prālambaḥ. rūpyamayyāḥ kiṅkiṇyāḥ suvarṇamayaḥ prālambaḥ. vaiḍūryamayyāḥ kiṅkiṇyāḥ sphaṭikamayaḥ prālambaḥ. sphaṭikamayyāḥ kiṅkiṇyā vaiḍūryamayaḥ prālambaḥ.
ānanda evaṃ mahāprāsāde mahāpuṣpataḍāge mahātālavane ca sampūrṇe caturaśītisahasrāṇi koṭṭarājāno yena rājā mahāsudarśanastenopajagmuḥ. upetya rājānaṃ mahāsudarśanametadavocan—deva yujyate devasya mahāprāsādo mahāpuṣpataḍāgo mahātālavanaṃ ca sampūrṇam. yasyedānīṃ devaḥ kālaṃ manyata iti. ānanda tatra rājā mahāsudarśana idamacintayat—na me pratirūpaṃ syādyadahamasya mahāprāsādasyāgre svayameva paribhuñjīya. yannvahamasmiṅkuśāvatīrājadhānyāmāśritānpravarāñchramaṇabrāhmaṇānāhūyāsminmahāprāsāde niviśya praṇītena khādanīyena bhojanīyena lehyena peyenopatiṣṭheyaṃ svahastaṃ santarpayitvā sampravārayitvā bhuktavata udakaprakṣālitahastānapanītapātrānsvasti vācayitvā visarjayeyamiti.
ānanda tato rājā mahāsudarśanaḥ śramaṇabrāhmaṇānāśritāṅkuśāvatīrājadhānyāmāhūyāsminmahāprāsāde niviśya praṇītena khādanīyena bhojanīyena lehyena peyenopatiṣṭhata, svahastaṃ santarpayitvā sampravārayitvā bhuktavata udakaprakṣālitahastānapanītapātrānsvasti vācayitvā visarjayāmāsa.
ānanda rājā mahāsudarśanaḥ punaracintayat—na me pratirūpaṃ syādyadahamasminmahāprāsāde kāmabhogānparibhuñjīya. yannvahamekākī ekenaiva paricārakeṇa sārdhaṃ mahāprāsādamabhiroheyamiti. ānanda rājā mahāsudarśanaḥ paścime kāle ekenaiva paricārakeṇa sārdhaṃ mahāprāsādamabhiruhya suvarṇamayaṃ kūṭāgāraṃ praviśya rūpyamaye paryaṅke niṣasāda. tatrāstṛtagomatikā āstṛtapaṭikā āstṛtapaṭalikāḥ kāliṅgaprāvārāḥ pratyāstaraṇāni sobhayatopadhānāḥ stṛtāḥ. sa niṣadya vivicyaiva kāmebhyo vivicya pāpakebhyo'kuśalebhyo dharmebhyaḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya vyahārṣīt. suvarṇamayātkūṭāgārānniṣkramya rūpyamayaṃ kūṭāgāraṃ praviśya suvarṇamaye paryaṅke niṣasāda. tatrāstṛtagomatikā āstṛtapaṭikā āstṛtapaṭalikāḥ kāliṅgaprāvārāḥ pratyāstaraṇāni sobhayatopadhānāḥ stṛtāḥ. sa niṣadya vivicyaiva kāmebhyo vivicya pāpakebhyo'kuśalebhyo dharmebhyaḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya vyahārṣīt. rūpyamayātkūṭāgārānniṣkramya vaiḍūryamayaṃ kūṭāgāraṃ praviśya sphaṭikamaye paryaṅke niṣasāda. tatrāstṛtagomatikā āstṛtapaṭikā āstṛtapaṭalikāḥ kāliṅgaprāvārāḥ pratyāstaraṇāni sobhayatopadhānāḥ stṛtāḥ. sa niṣadya vivicyaiva kāmebhyo vivicya pāpakebhyo'kuśalebhyo dharmebhyaḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya vyahārṣīt. vaiḍūryamayātkūṭāgārānniṣkramya sphaṭikamayaṃ kūṭāgāraṃ praviśya vaiḍūryamaye paryaṅke niṣasāda. tatrāstṛtagomatikā āstṛtapaṭikā āstṛtapaṭalikāḥ kāliṅgaprāvārāḥ pratyāstaraṇāni sobhayatopadhānāḥ stṛtāḥ. sa niṣadya vivicyaiva kāmebhyo vivicya pāpakebhyo'kuśalebhyo dharmebhyaḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya vyahārṣīt.
ānanda tena khalu samayena caturaśītisahasrāṇi strīṇāṃ strīratnaṃ ca cirādadṛṣṭvā mahāsudarśanaṃ rājānaṃ darśanakāmā abhūvan. tatra caturaśītisahasrāṇi strīṇāṃ yena strīratnaṃ tenopajagmuḥ. upetya strīratnametadavocan—cirādadṛṣṭo'smābhirdevaḥ. icchāmo vayaṃ devaṃ draṣṭumiti. strīratnaṃ senāpatiratnamāhūyaitadavocat—cirādadṛṣṭo'smābhirdevaḥ. icchāmo vayaṃ devaṃ draṣṭumiti. senāpatiratnaṃ śrutvā caturaśītisahasrāṇi strīṇāṃ strīratnaṃ ca mahāprāsādamupānayat. caturaśītisahasrāṇi hastināṃ caturaśītisahasrāṇyaśvānāṃ caturaśītisahasrāṇi rathānāṃ caturaśītisahasrāṇi pattīnāṃ caturaśītisahasrāṇi koṭṭarājānāṃ ca samanuprāyurmahāprāsādam. teṣāṃ gacchatāṃ mahāñchabdo'bhūnmahānnirghoṣaḥ. rājā mahāsudarśanastaṃ mahāntaṃ śabdaṃ mahāntaṃ nirghoṣaṃ śrutvopasthāyakamāmantrayata—kasyāyaṃ mahāñchabdo mahānnirghoṣa iti. upasthāyako rājānametadavocat—deva caturaśītisahasrāṇi strīṇāṃ strīratnaṃ ca devaṃ draṣṭukāmā āgacchanti. caturaśītisahasrāṇi hastināṃ caturaśītisahasrāṇyaśvānāṃ caturaśītisahasrāṇi rathānāṃ caturaśītisahasrāṇi pattīnāṃ caturaśītisahasrāṇi koṭṭarājānāṃ cāgacchanti. tenāyaṃ mahāñchabdo mahānnirghoṣa iti. rājā mahāsudarśanaḥ śrutvopasthāyakametadavocat—gaccha tvamavaruhya bahirdhā muktākāśe suvarṇamayaṃ paryaṅkaṃ prajñapaya prajñapya ca māṃ nivedayeti. upasthāyakaḥ pratiśrutyāvaruhya bahirdhā muktākāśe suvarṇamayaṃ paryaṅkaṃ prajñapya rājānametadavocat—prajñapto deva bahirdhā muktākāśe suvarṇamayaḥ paryaṅkaḥ. yasyedānīṃ devaḥ kālaṃ manyata iti.
ānanda rājā mahāsudarśana upasthāyakena sārdhaṃ mahāprāsādādavaruhya bahirdhā muktākāśe suvarṇamaye paryaṅke nyaṣīdatparyaṅkamābhujya. ānanda tatra caturaśītisahasrāṇi strīṇāṃ strīratnaṃ ca yena rājā mahāsudarśanastenopajagmuḥ. ānanda rājā mahāsudarśano dūrādeva tānāgacchato dṛṣṭvendriyāṇi saṃvavāra. atha caturaśītisahasrāṇi strīṇāṃ strīratnaṃ ca rājānaṃ dṛṣṭvendriyāṇi saṃvṛṇvantaṃ dṛṣṭvācintayan—nūnaṃ rājāsmākaṃ naiva sasmāra. yasmāddṛṣṭvaivāsmānindriyāṇi saṃvavāreti.
ānanda atha khalu strīratnaṃ yena rājā mahāsudarśanastenopajagāma. upetya rājānametadavocat—imāni deva caturaśītisahasrāṇi strīṇāṃ devasyaivānucārīṇi. anukampatāṃ deva āsāmāyuṣo'ntaṃ yāvat. imāni caturaśītisahasrāṇi hastināṃ caturaśītisahasrāṇyaśvānāṃ caturaśītisahasrāṇi rathānāṃ caturaśītisahasrāṇi pattīnāṃ caturaśītisahasrāṇi koṭṭarājānāṃ ca devasyaivānucārīṇi. anukampatāṃ deva teṣāmāyuṣo'ntaṃ yāvaditi.
rājā mahāsudarśanaḥ śrutvā strīratnametadavocat—bhaginyaḥ dīrgharātraṃ yūyaṃ māmakuśalāyāśiṣadhvaṃ na kuśalāya. bhaginyo'dyāgreṇa yūyaṃ māṃ kuśalāyāśāśadhvaṃ mākuśalāyeti. ānanda tāni caturaśītisahasrāṇi strīṇāṃ strīratnaṃ caikānte sthitvā rudantyo'śrūṇi pravartayantyo'bhūvan—na vayaṃ devasya bhaginyaḥ. atha ca devo'smānbhaginya iti nāmnāmantrayatīti.
ānanda tāni caturaśītisahasrāṇi strīṇāṃ strīratnaṃ ca svasvaiḥ paṭairaśrūṇi pramṛjya yena rājā mahāsudarśanastenopajagmuḥ. upetya strīratnametadavocat—kathaṃ deva vayaṃ devaṃ kuśalāyāśāśāmahai mākuśalāyeti. rājā mahāsudarśano'bravīt—bhaginya evaṃ māmāśāśadhvam. alpāyurhi devo'muṃ lokaṃ gamiṣyati. brahmacaryaṃ devaścaratu śreyo'rtham. yaddhi taccedaṃ bhaginyo nāma maraṇaṃ sarvalokavipranāśakaṃ sarvabhedakaṃ tacca vaśyamāgamiṣyati. tasmāddeva imāni caturaśītisahasrāṇi strīṇāṃ devasyaivetyatra chandarāgaṃ prajahātu devasteṣu cānte rāgaṃ mā karotu. imāni caturaśītisahasrāṇi hastināṃ caturaśītisahasrāṇyaśvānāṃ caturaśītisahasrāṇi rathānāṃ caturaśītisahasrāṇi pattīnāṃ caturaśītisahasrāṇi koṭṭarājānāṃ ca devasyaivetyatra chandarāgaṃ prajahātu devasteṣu cānte rāgaṃ mā karotu. bhaginya evaṃ māmāśāśadhvaṃ kuśalāya mākuśalāyeti.
ānanda tāni caturaśītisahasrāṇi strīṇāṃ strīratnaṃ ca rājānametadavocan—adyāgreṇa deva vayaṃ devaṃ kuśalāyāśāśāmahai mākuśalāya. alpāyurhi devo'muṃ lokaṃ gamiṣyati. brahmacaryaṃ devaścaratu śreyo'rtham. yaddhi taccedaṃ maraṇaṃ sarvalokavipranāśakaṃ sarvabhedakaṃ tacca vaśyamāgamiṣyati. tasmāddeva imāni caturaśītisahasrāṇi strīṇāṃ devasyaivetyatra chandarāgaṃ prajahātu devasteṣu cānte rāgaṃ mā karotu. imāni caturaśītisahasrāṇi hastināṃ caturaśītisahasrāṇyaśvānāṃ caturaśītisahasrāṇi rathānāṃ caturaśītisahasrāṇi pattīnāṃ caturaśītisahasrāṇi koṭṭarājānāṃ ca devasyaivetyatra chandarāgaṃ prajahātu devasteṣu cānte rāgaṃ mā karotviti. ānanda rājā mahāsudarśano dharmyayā kathayā tāni caturaśītisahasrāṇi strīṇāṃ strīratnaṃ ca sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣya visarjayāmāsa. ānanda tāni caturaśītisahasrāṇi strīṇāṃ strīratnaṃ ca rājño visarjanaṃ viditvābhivādya pradakṣiṇīkṛtya prakraman.
ānanda teṣu dūramagateṣu rājā mahāsudarśana upasthāyakena sārdhammahāprāsādamabhiruhya suvarṇamayaṃ kūṭāgāraṃ praviśya rūpyamaye paryaṅke niṣasāda. tatrāstṛtagomatikā āstṛtapaṭikā āstṛtapaṭalikāḥ kāliṅgaprāvārāḥ pratyāstaraṇāni sobhayatopadhānāḥ stṛtāḥ. sa niṣadyaivamacintayat—paścimako me'yaṃ kāmavitarkaḥ paścimako vyāpādavitarkaḥ paścimako vihiṃsāvitarkaḥ, kalahabhaṇḍanavigrahavivādaśāṭhyamāyāmṛṣāvādānantāḥ pāpakā akuśalā dharmāḥ paścimakā iti. viditvā sa maitrīsahagatena cittenaikāṃ diśaṃ spharitvopasampadya viharati sma. tathā dvitīyāṃ tathā tṛtīyāṃ tathā caturthīm. iti tiryagūrdhvamadhaḥ samantaṃ sarvatratāyai sarvāvantamlokaṃ maitrīsahagatena cittenāgranthenāvaireṇāsapatnenāvyāpādenāraṇena vipulena mahadgatenāpramāṇena subhāvitena spharitvopasampadya viharati sma.
suvarṇamayātkūṭāgārānniṣkramya rūpyamayaṃ kūṭāgāraṃ praviśya suvarṇamaye paryaṅke niṣasāda. tatrāstṛtagomatikā āstṛtapaṭikā āstṛtapaṭalikāḥ kāliṅgaprāvārāḥ pratyāstaraṇāni sobhayatopadhānāḥ stṛtāḥ. sa niṣadyaivamacintayat—paścimako me'yaṃ kāmavitarkaḥ paścimako vyāpādavitarkaḥ paścimako vihiṃsāvitarkaḥ, kalahabhaṇḍanavigrahavivādaśāṭhyamāyāmṛṣāvādānantāḥ pāpakā akuśalā dharmāḥ paścimakā iti. viditvā sa karuṇāsahagatena cittenaikāṃ diśaṃ spharitvopasampadya viharati sma. tathā dvitīyāṃ tathā tṛtīyāṃ tathā caturthīm. iti tiryagūrdhvamadhaḥ samantaṃ sarvatratāyai sarvāvantamlokaṃ karuṇāsahagatena cittenāgranthenāvaireṇāsapatnenāvyāpādenāraṇena vipulena mahadgatenāpramāṇena subhāvitena spharitvopasampadya viharati sma.
rūpyamayātkūṭāgārānniṣkramya vaiḍūryamayaṃ kūṭāgāraṃ praviśya sphaṭikamaye paryaṅke niṣasāda. tatrāstṛtagomatikā āstṛtapaṭikā āstṛtapaṭalikāḥ kāliṅgaprāvārāḥ pratyāstaraṇāni sobhayatopadhānāḥ stṛtāḥ. sa niṣadyaivamacintayat—paścimako me'yaṃ kāmavitarkaḥ paścimako vyāpādavitarkaḥ paścimako vihiṃsāvitarkaḥ, kalahabhaṇḍanavigrahavivādaśāṭhyamāyāmṛṣāvādānantāḥ pāpakā akuśalā dharmāḥ paścimakā iti. viditvā sa muditāsahagatena cittenaikāṃ diśaṃ spharitvopasampadya viharati sma. tathā dvitīyāṃ tathā tṛtīyāṃ tathā caturthīm. iti tiryagūrdhvamadhaḥ samantaṃ sarvatratāyai sarvāvantamlokaṃ muditāsahagatena cittenāgranthenāvaireṇāsapatnenāvyāpādenāraṇena vipulena mahadgatenāpramāṇena subhāvitena spharitvopasampadya viharati sma.
vaiḍūryamayātkūṭāgārānniṣkramya sphaṭikamayaṃ kūṭāgāraṃ praviśya vaiḍūryamaye paryaṅke niṣasāda. tatrāstṛtagomatikā āstṛtapaṭikā āstṛtapaṭalikāḥ kāliṅgaprāvārāḥ pratyāstaraṇāni sobhayatopadhānāḥ stṛtāḥ. sa niṣadyaivamacintayat—paścimako me'yaṃ kāmavitarkaḥ paścimako vyāpādavitarkaḥ paścimako vihiṃsāvitarkaḥ, kalahabhaṇḍanavigrahavivādaśāṭhyamāyāmṛṣāvādānantāḥ pāpakā akuśalā dharmāḥ paścimakā iti. viditvā sa upekṣāsahagatena cittenaikāṃ diśaṃ spharitvopasampadya viharati sma. tathā dvitīyāṃ tathā tṛtīyāṃ tathā caturthīm. iti tiryagūrdhvamadhaḥ samantaṃ sarvatratāyai sarvāvantamlokaṃ upekṣāsahagatena cittenāgranthenāvaireṇāsapatnenāvyāpādenāraṇena vipulena mahadgatenāpramāṇena subhāvitena spharitvopasampadya viharati sma.
ānanda rājā mahāsudarśanaḥ paścime kāle mandaṃ mandaṃ mṛtyuduḥkhamanubabhuva. tadyathāpi nāma gṛhapatirgṛhapatiputro vā praṇītamāhāraṃ bhuktavānmandaṃ mandaṃ pariṇāmaduḥkhamanubhavati, ānanda rājā mahāsudarśanaḥ paścime kāle mandaṃ mandaṃ mṛtyuduḥkhamapyevamanubabhuva. ānanda rājā mahāsudarśanaścaturo brahmavihārānbhāvayitvā kāmaṃ tyaktvā kālaṃ kṛtvā brahmalokopago'bhūt.
ānanda syātte kāṅkṣā vā vimatirvānyo'sau tena kālena rājā mahāsudarśano'bhūditi. mā tvamānandaivaṃ sasmāra. ahamevāsaṃ tena kālena rājā mahāsudarśanaḥ. ānanda mayā tena kālenātmahitaṃ caritaṃ parahitaṃ bahujanahitanca lokānukampāyai devamanuṣyānāmarthāya hitāya sukhāya. tatra nātyantikā dharmadeśanābhūnnātyantikaṃ viśuddhaṃ brahmacaryaṃ na cātyantiko jarāmaraṇaduḥkhakṣayaḥ, aśrūparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāśca nātyantikaṃ pramuktāḥ.
idānīmānandāhaṃ tathāgato'rhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyānāṃ buddho bhagavān. ahamidānīmātmahitaṃ carāmi parahitaṃ bahujanahitanca lokānukampāyai devamanuṣyānāmarthāya hitāya sukhāya. idānīmahaṃ dharmaṃ deśayāmyātyantikaṃ viśuddhaṃ brahmacaryamātyantikaṃ duḥkhakṣayamātyantikaṃ jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsapramuktam.
ānanda mayā saptakṛtvaḥ iha kuśinagare śarīraṃ nikṣiptam. mallānāmupavartane śālavane nairañjanāyā nadyāḥ kakutthāyā nadyā makuṭabandhanācca caityādyāvadiha mamaitāni saptakṛtvaḥ śarīranikṣepaṇāni. ṣaṭkṛtvaścakravartirājabhūtena saptamaṃ tvidānīṃ tathāgatenārhatā samyaksambuddhena.
ānanda na punarahaṃ paśyāmi sadevake loke samārake sabrahmake saśramaṇabrāhmaṇikāyāṃ prajāyāṃ sadevamanuṣyāyāṃ yaddivyo vā mānuṣyo vā punarapi śarīranikṣepaṇāyāgamiṣyatīti. nedaṃ sthānaṃ vidyate. ānandeyam me paścimā jātirantimo bhavo'ntimakaṃ śarīramantimaśca nirvedhaḥ, duḥkhasyāntamahaṃ vadāmīti.
idamavocadbhagavān. āttamanasa āyuṣmānānandaste ca bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandan.
mahāsudarśanasūtraṃ caturthaṃ samāptam.
