MĀ70 cakravartisūtram
[Translated originally from the Sanskrit Sarvāstivāda Madhyamāgama to Classical Chinese by a team led by Sarvāstivāda scholar Gautama Saṃghadeva of Kāśmīra in 398CE.
Translated from the Chinese Taisho Tripiṭaka back to Sanskrit by Ramakrishnan Suryanarayanan in 2024-26.]
madhyamāgame rājasaṃyuktavarge cakravartisūtraṃ ṣaṣṭham
evam mayā śrutam ekasmin samaye bhagavān mātulāyāṃ viharati sma kṣatriyeṣvāmravane kṣiprāyā nadyāstīre.
tasmin samaye bhagavān bhikṣūn āmantrayata. ātmadīpā bhikṣavo viharatātmaśaraṇā ananyadīpā ananyaśaraṇāḥ, dharmadīpā viharata dharmaśaraṇā ananyadīpā ananyaśaraṇāḥ. ye hi bhikṣava ātmadīpā ātmaśaraṇā ananyadīpā ananyaśaraṇā viharanti, ye ca dharmadīpā dharmaśaraṇā ananyadīpā ananyaśaraṇā viharanti, te prabhūtam artham adhigamiṣyanti vipulaṃ ca puṇyam prāpsyanti. tat kasmād dhetoḥ? bhūtapūrvaṃ bhikṣavo'tīte'dhvani rājā dṛḍhanemir nāmābhūc cakravartī dhārmiko dharmarājā caturaṅgabalaḥ pṛthivīvijetā svavaśī saptaratnasamanvāgataś catasṛbhir mānuṣyābhir ṛddhibhiḥ sampannaḥ. kathaṃ ca saptaratnasamanvāgataś catasṛbhir mānuṣyābhir ṛddhibhiḥ sampannaḥ? yathā pūrvam uktam.
atha dṛḍhanemer mahārājasya dīrghasyādhvano'tyayād divyaṃ cakraratnaṃ sthānāc cyavo'bhūt. tad dhi kenacit puruṣeṇa dṛṣṭam, sa yena dṛḍhanemī rājā tenopasaṅkramyaitad avocat. deva yadi vā jānīyā divyaṃ cakraratnaṃ sthānāc cyutam iti. rājā dṛḍhanemiḥ śrutvā kumāram āha. kumāra divyaṃ me cakraratnaṃ sthānāc cyutam. śrutaṃ ca me pūrvakebhya ṛṣibhyaḥ, yasya rājñaś cakravartino divyaṃ cakraratnaṃ sthānāc cyavate sa rājā na ciraṃ jīvati nāsya dīrgham āyur bhavati. kumāra bhuktā mayā mānuṣyakāḥ kāmā idānīm ahaṃ divyān kāmān paryeṣiṣye. kumārāhaṃ keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayāgārād anagārikāṃ pravrajiṣyāmi. kumāremāṃ cāturdvīpikāṃ mahāpṛthivīṃ tubhyaṃ pradadāmi, tāṃ dharmeṇānuśādhi mādharmeṇa, mā ca te rāṣṭre'kuśalāni karmāṇy abrahmajanā vā prādurvabhūvan. kumāra yadā tvam api paścāt paśyer divyaṃ cakraratnaṃ sthānāc cyutam, tadā tvam api rājyaṃ svaputrāya dattvā sādhvanuśāsya ca keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayāgārād anagārikāṃ pravrajeḥ. rājā dṛḍhanemiḥ putrāya rājyaṃ dattvā sādhu cānuśāsya keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayāgārād anagārikāṃ pravrajitaḥ.
tasmin rājñi pravrajite saptāhātīte divyaṃ cakraratnam antarhitam. cakraratne'ntarhite sa kṣatriyo mūrdhābhiṣikto rājā ārtodīno daurmanasyajāto vimanā abhavat. sa kṣatriyo mūrdhābhiṣikto rājā yena pitā dṛḍhanemī rājarṣis tenaivopasaṅkrāntaḥ, upasaṅkramyovāca. deva yadi vā jānīyās tvayi pravrajite saptāhātīte divyaṃ cakraratnam antarhitam. pitā dṛḍhanemī rājarṣiḥ putraṃ kṣatriyaṃ mūrdhābhiṣiktarājānam āha. kumāra mā divye cakraratne'ntarhite śocaṃ kārṣīr mā vimanā bhavaḥ. tat kasmād dhetoḥ? na hi te divyaṃ cakraratnaṃ paitṛko dāyaḥ. sa kṣatriyo mūrdhābhiṣikto rājā pitaram āha. deva mayedānīṃ kiṃ kartavyam.
pitā dṛḍhanemī rājarṣiḥ putram āha. kumāra tvaṃ pāramparyacakravartidharmaṃ śikṣasva. yadi tvaṃ pāramparyacakravartidharmaṃ śikṣethās tataḥ pañcadaśyām upavasathe prātimokṣoddeśasamaye snātaśirasaḥ prāsādatalaṃ gatasya pūrvasyā diśo divyaṃ cakraratnaṃ prādurbhaviṣyati sahasrāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sarvākāraparipūrṇaṃ viśuddham amānuṣyaṃ svayambhūtaṃ jvaladagnivarṇaṃ dīptimad bhrājiṣṇu ca.
kṣatriyo mūrdhābhiṣikto rājā pitaram āha. deva ko'sau pāramparyacakravartidharmo yam ahaṃ śikṣeyam, yasmin śikṣite pañcadaśyām upavasathe prātimokṣoddeśasamaye snātaśirasaḥ prāsādatalaṃ gatasya pūrvasyā diśo divyaṃ cakraratnaṃ prādurbhavet sahasrāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sarvākāraparipūrṇaṃ viśuddham amānuṣyaṃ svayambhūtaṃ jvaladagnivarṇaṃ dīptimad bhrājiṣṇu ca.
pitā dṛḍhanemī rājarṣīḥ putram āha. kumāra dharmam evānupaśyan dharmaṃ caran dharmeṇaiva mahiṣyantaḥpure kumārāmātyabaleṣu śramaṇabrāhmaṇeṣu kṛmipipīlikāsu yāvan mṛgapakṣiṣu dhārmikāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhatsva. aṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ pañcadaśyāṃ copavasathaṃ kuruśva. dānaṃ dehi. kṛpaṇeṣu śramaṇabrāhmaṇeṣu dīnānātheṣu dūrād āgateṣu yācakeṣu cānnapānavastrayānamālyagandhaśayanāsanarallakatūlikāpreṣyadīpān prayaccha. yadi te vijite śīlavanto guṇavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā bhaveyuḥ, tāṃs tvaṃ kālena kālam upasaṅkramya paripṛccheḥ. bhadantāḥ kiṃ kuśalaṃ kim akuśalam, kiṃ sāvadyam kim anavadyam, kiṃ praṇītaṃ kiṃ hīnam, kiṃ kṛṣṇaṃ kiṃ śuklam, kṛṣṇaśuklā dharmāḥ kutaḥ samutpannāḥ, ko dṛṣṭadhārmiko'rthaḥ ko sāmparāyiko'rthaḥ, kathaṃ kurvāṇaḥ śubham evādhigaccheyaṃ nāśubham iti. teṣām antikāc chrutvā yathoktaṃ tathā pratipadyasva. yadi te rāṣṭre daridrāḥ syus tebhyo dhanaṃ prayaccha. kumāra eṣa eva pāramparyacakravartidharmo yas tvayā śikṣitavyaḥ. yadi tvam atrānanaśikṣethās tasya te pañcadaśyām upavasathe prātimokṣoddeśasamaye snātaśirasaḥ prāsādatalaṃ gatasya pūrvasyā diśo divyaṃ cakraratnaṃ prādurbhaviṣyati sahasrāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sarvākāraparipūrṇaṃ viśuddham amānuṣyaṃ svayambhūtaṃ jvaladagnivarṇaṃ dīptimad bhrājiṣṇu ca.
sa kṣatriyo mūrdhābhiṣikto rājā tat parijñāya dharmam evānupaśyan dharmaṃ caran dharmeṇaiva mahiṣyantaḥpure kumārāmātyabaleṣu śramaṇabrāhmaṇeṣu kṛmipipīlikāsu yāvan mṛgapakṣiṣu dhārmikāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidadhau. aṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ pañcadaśyāṃ copavasathaṃ cakāra. dānaṃ dadau, kṛpaṇeṣu śramaṇabrāhmaṇeṣu dīnānātheṣu dūrād āgateṣu yācakeṣu cānnapānavastrayānamālyagandhaśayanāsanarallakatūlikāpreṣyadīpān prāyacchat. yadi tasya rāṣṭre śīlavanto guṇavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā abhavan, tāṃs sa kālena kālam upasaṅkramya paripapraccha. bhadantāḥ kiṃ kuśalaṃ kim akuśalam, kiṃ sāvadyam kim anavadyam, kiṃ praṇītaṃ kiṃ hīnam, kiṃ kṛṣṇaṃ kiṃ śuklam, kṛṣṇaśuklā dharmāḥ kutaḥ samutpannāḥ, ko dṛṣṭadhārmiko'rthaḥ ko sāmparāyiko'rthaḥ, kathaṃ kurvāṇaḥ śubham evādhigaccheyaṃ nāśubham iti. teṣām antikāc chrutvā yathoktaṃ tathā prapede. ye cāsya rāṣṭre daridrā āsaṃs tebhyo dhanaṃ pradadau. tasya khalu kṣatriyasya mūrdhābhiṣiktasya rājñaḥ pañcadaśyām upavasathe prātimokṣoddeśasamaye snātaśirasaḥ prāsādatalaṃ gatasya pūrvasyā diśo divyaṃ cakraratnam prādurabhūt sahasrāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sarvākāraparipūrṇaṃ viśuddham amānuṣyaṃ svayambhūtaṃ jvaladagnivarṇaṃ dīptimad bhrājiṣṇu ca. so'pi rājā cakravarty abhavat saptaratnasamanvāgataś catasṛbhir mānuṣyābhir ṛddhibhiḥ sampanno yathā pūrvam uktam.
tasya khalu cakravartino dīrghasyādhvano'tyayād divyaṃ cakraratnaṃ sthānāc cyavo'bhūt. tad dhi kenacit puruṣeṇa dṛṣṭam, sa yena rājā cakravartī tenopasaṅkramyaitad avocat. deva yadi vā jānīyā divyaṃ cakraratnaṃ sthānāc cyutam iti. rājā cakravartī śrutvā kumāram āha. kumāra divyaṃ me cakraratnaṃ sthānāc cyutam. śrutaṃ ca me pitur dṛḍhanemer rājarṣeḥ, yasya rājñaś cakravartino divyaṃ cakraratnaṃ sthānāc cyavate sa rājā na ciraṃ jīvati nāsya dīrgham āyur bhavati. kumāra bhuktā mayā mānuṣyakāḥ kāmā idānīm ahaṃ divyān kāmān paryeṣiṣye. kumārāhaṃ keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayāgārād anagārikāṃ pravrajiṣyāmi. kumāremāṃ cāturdvīpikāṃ mahāpṛthivīṃ tubhyaṃ pradadāmi, tāṃ dharmeṇānuśādhi mādharmeṇa, mā ca te rāṣṭre'kuśalāni karmāṇy abrahmajanā vā prādurvabhūvan. kumāra yadā tvam api paścāt paśyer divyaṃ cakraratnaṃ sthānāc cyutam, tadā tvam api rājyaṃ svaputrāya dattvā sādhvanuśāsya ca keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayāgārād anagārikāṃ pravrajeḥ. sa cakravartī putrāya rājyaṃ dattvā sādhu cānuśāsya keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayāgārād anagārikāṃ pravrajitaḥ.
tasmin rājñi pravrajite saptāhātīte divyaṃ cakraratnam antarhitam. cakraratne'ntarhite sa kṣatriyo mūrdhābhiṣikto rājā naiva śuśoca, api tu kāmeṣv abhiṣakto lubdho grathito mūrcchito'dhyāpanno nānādīnavadarśī naniḥsaraṇaprajñaḥ svamatenaivādhiṣṭhāya rājyam akārayat. svamatena rājye kāryamāṇe rāṣṭraṃ kṣīyate sma na cāvardhata. tadyathā atīte'dhvani cakravartibhiḥ pāramparye dharme śikṣite rāṣṭraṃ sphītaṃ babhūva naivāparihīyata, tathāyam apy ananuśikṣya svamatenaivādhiṣṭhāya rājyam akārayat tasmād rāṣṭraṃ kṣīyate sma na cāvardhata.
tatra rāṣṭrapurohito brāhmaṇo janapadacārikāṃ caran rāṣṭrasya hāniṃ paśyati sma. dṛṣṭvā cintayāmāsa. ayaṃ kṣatriyo mūrdhābhiṣikto rājā svamatena rājyaṃ kārayati tena rāṣṭraṃ kṣīyate na vardhate, tadyathātīte'dhvani rājabhiś cakravartibhiḥ pāramparye dharme śikṣite rāṣṭraṃ sphītaṃ babhūva tathāyanna bhavati. yan nv ahaṃ yena sa kṣatriyo mūrdhābhiṣiktas tenopasaṅkrāmeyam.
purohito brāhmaṇo rājānaṃ kṣatriyaṃ mūrdhābhiṣiktam upasaṅkramyaitad avocat. deva yadi vā jānīyā devo svamatena rājyaṃ kārayati tena rāṣṭraṃ kṣīyate na vardhate. tadyathātīte'dhvani rājabhiś cakravartibhiḥ pāramparye dharme śikṣite rāṣṭram avardhata na hy evaṃ adya devādhipate na vardhate. kṣatriyo mūrdhābhiṣikto rājā śrutvovāca. brāhmaṇa mayedānīṃ kiṃ kartavyam. purohito brāhmaṇa āha. deva santi rāṣṭre medhāvinaḥ prajñāvanto gaṇanākuśalā ye cāgamajñā āgamadharā asmat sadṛśā amātyaparivārāḥ pāramparyaṃ rājñāṃ dharmaṃ jānanti. devas taṃ pāramparyaṃ rājñāṃ dharmaṃ śikṣatām. yadi devaḥ pāramparyacakravartidharmaṃ śikṣet, tataḥ pañcadaśyām upavasathe prātimokṣoddeśasamaye snātaśirasaḥ prāsādatalaṃ gatasya pūrvasyā diśo divyaṃ cakraratnaṃ prādurbhaviṣyati sahasrāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sarvākāraparipūrṇaṃ viśuddham amānuṣyaṃ svayambhūtaṃ jvaladagnivarṇaṃ dīptimad bhrājiṣṇu ca.
kṣatriyo mūrdhābhiṣikto rājā papraccha. brāhmaṇa ko'sau pāramparyacakravartidharmo yam ahaṃ śikṣeyam, yasmin śikṣite pañcadaśyām upavasathe prātimokṣoddeśasamaye snātaśirasaḥ prāsādatalaṃ gatasya pūrvasyā diśo divyaṃ cakraratnaṃ prādurbhavet sahasrāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sarvākāraparipūrṇaṃ viśuddham amānuṣyaṃ svayambhūtaṃ jvaladagnivarṇaṃ dīptimad bhrājiṣṇu ca.
purohito brāhmaṇa āha. deva dharmam evānupaśyan dharmaṃ caran dharmeṇaiva mahiṣyantaḥpure kumārāmātyabaleṣu śramaṇabrāhmaṇeṣu kṛmipipīlikāsu yāvan mṛgapakṣiṣu dhārmikāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhatsva. aṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ pañcadaśyāṃ copavasathaṃ kuruśva. dānaṃ dehi. kṛpaṇeṣu śramaṇabrāhmaṇeṣu dīnānātheṣu dūrād āgateṣu yācakeṣu cānnapānavastrayānamālyagandhaśayanāsanarallakatūlikāpreṣyadīpān prayaccha. yadi te vijite śīlavanto guṇavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā bhaveyuḥ, tāṃs tvaṃ kālena kālam upasaṅkramya paripṛccheḥ. bhadantāḥ kiṃ kuśalaṃ kim akuśalam, kiṃ sāvadyam kim anavadyam, kiṃ praṇītaṃ kiṃ hīnam, kiṃ kṛṣṇaṃ kiṃ śuklam, kṛṣṇaśuklā dharmāḥ kutaḥ samutpannāḥ, ko dṛṣṭadhārmiko'rthaḥ ko sāmparāyiko'rthaḥ, kathaṃ kurvāṇaḥ śubham evādhigaccheyaṃ nāśubham iti. teṣām antikāc chrutvā yathoktaṃ tathā pratipadyasva. yadi te rāṣṭre daridrāḥ syus tebhyo dhanaṃ prayaccha. deva eṣa eva pāramparyacakravartidharmo yas tvayā śikṣitavyaḥ. yadi devo'trānuśikṣet tasya pañcadaśyām upavasathe… yāvad divyaṃ cakraratnaṃ prādurbhaviṣyati.
sa kṣatriyo mūrdhābhiṣikto rājā tat parijñāya dharmam evānupaśyan dharmaṃ caran dharmeṇaiva mahiṣyantaḥpure kumārāmātyabaleṣu śramaṇabrāhmaṇeṣu kṛmipipīlikāsu yāvan mṛgapakṣiṣu dhārmikāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidadhau. aṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ pañcadaśyāṃ copavasathaṃ cakāra. dānaṃ dadau. yadi tasya rāṣṭre śīlavanto guṇavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā abhavan, tāṃs sa kālena kālam upasaṅkramya paripapraccha… teṣām antikāc chrutvā yathoktaṃ tathā prapede.
sa ca rāṣṭre daridrebhyo dhanaṃ na pradadau. daridrebhyo dhane'pradīyamāne dāridryaṃ bhūyaḥ prarūḍham. dāridrye bhūyaḥ prarūḍhe cauryaṃ bhūyaḥ prarūḍham. caurye bhūyaḥ prarūḍhe cauraḥ svāminā gṛhīto baddhvā kṣatriyasya mūrdhābhiṣiktasya rājñaḥ sakāśaṃ nītaḥ. nītvā cāha. devāyaṃ cauro mamārthaṃ coritavān, devam enaṃ daṇḍayatu. rājā cauraṃ papraccha. he puruṣa kaccit tvayā cauryaṃ kṛtam iti. caura āha. deva satyaṃ cauryaṃ kṛtam. tat kasya hetoḥ? dāridryād na me jīvikābhavatīti. rājā tasmai dhanaṃ pradadāv uvāca ca. tvaṃ gaccha mā ca punar itthaṃ kārṣīḥ. iti śrutvā rāṣṭre jano'cintayat. cauraṃ rājā dhanena satkarotīti śrutvā vayam api cauryaṃ samādāya varteyāmeti. tataḥ cauryaṃ bhūyaḥ prarūḍham. iti dāridrye bhūyaḥ prarūḍhe cauryaṃ bhūyaḥ prarūḍham. caurye bhūyaḥ prarūḍhe teṣām āyuḥ kṣīyate sma varṇaś ca kṣīyate sma. evam āyuṣi kṣīṇe varṇe ca kṣīṇe aśītisahasravarṣāyuṣkāṇāṃ pitṝṇāṃ catvāriṃśatsahasravarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavaḥ catvāriṃśatsahasravarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu cauraḥ svāminā gṛhīto baddhvā rājñaḥ sakāśaṃ nītaḥ. nītvā cāha. devāyaṃ cauro mamārthaṃ coritavān. rājā cauraṃ papraccha. he puruṣa kaccit tvayā cauryaṃ kṛtam iti. caura āha. deva satyaṃ cauryaṃ kṛtam. tat kasya hetoḥ? dāridryād na me jīvikābhavatīti. rājā śrutvā cintayāmāsa. yadi tv evam ahaṃ caurebhyo dhanaṃ prayacchāmi tadaivaṃ rājakośo rikto bhaviṣyati caurāś ca vardhiṣyante. yan nv ahaṃ tīkṣṇam asiṃ kārayeyaṃ yena caurān gṛhītvonnatadhvajādhastān niṣādayitvā śirāṃsi chindyāmiti.
tato rājā tīkṣṇam asiṃ kārayitvā ājñāpayāmāsa. yo rāṣṭre cauryaṃ kuryāt taṃ gṛhītvonnatadhvajādhastān niṣādayitvā śiraś chindyād iti. rāṣṭre jano rājña ājñāṃ śrutvācintayat. rājñā tīkṣṇo'siḥ kṛto yena caurāṇāṃ śirāṃsi chindanti. yan nv aham api tīkṣṇam asiṃ kṛtvā corayeyaṃ coraṇānantaraṃ ca svāmināṃ śirāṃsi chindyāmiti. tataḥ paścāt te tīkṣṇam asiṃ kṛtvā corayanti svāmināṃ ca śirāṃsi chindanti sma. iti dāridrye bhūyaḥ prarūḍhe cauryaṃ bhūyaḥ prarūḍham. caurye bhūyaḥ prarūḍhe śastraṃ bhūyaḥ prarūḍham. śastre bhūyaḥ prarūḍhe teṣām āyuḥ kṣīyate sma varṇaś ca kṣīyate sma. evam āyuṣi kṣīṇe varṇe ca kṣīṇe catvāriṃśatsahasravarṣāyuṣkāṇāṃ pitṝṇāṃ viṃśatisahasravarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo viṃśatisahasravarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu cauraḥ svāminā gṛhīto baddhvā rājñaḥ sakāśaṃ nītaḥ. nītvā cāha. devāyaṃ cauro mamārthaṃ coritavān. rājā cauraṃ papraccha. he puruṣa kaccit tvayā cauryaṃ kṛtam iti. cauraś cintayāmāsa. yadi me tattvaṃ brūyāṃ rājā māṃ daṇḍayiṣyati kaśābhir vā prahariṣyati vivāsayiṣyati daṇḍadhanaṃ grahīṣyati vadhiṣyati vā śūlam āropayiṣyati śiro vā chetsyati. tan mahopakramaṃ mṛṣāṃ brūyāmiti. tata āha. deva nāhaṃ corayāmīti. iti dāridrye prarūḍhe cauryaṃ prarūḍham. caurye prarūḍhe śastraṃ prarūḍham. śastre prarūḍhe mṛṣāvādaś ca paiśunyaṃ ca bhūyaḥ prarūḍham. mṛṣāvāde paiśunye ca bhūyaḥ prarūḍhe teṣām āyuḥ kṣīyate varṇaś ca. evam āyuṣi kṣīṇe varṇe ca kṣīṇe viṃśatisahasravarṣāyuṣkāṇāṃ pitṝṇāṃ daśasahasravarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo daśasahasravarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu rāṣṭre puṇyavantaś cāpuṇyavantaś ca janā abhavan. tatrāpuṇyavantaḥ puṇyavatām īrṣyanto dāreṣu mithyācaranti sma. iti dāridrye prarūḍhe cauryaṃ prarūḍham. caurye prarūḍhe śastraṃ prarūḍham. śastre prarūḍhe mṛṣāvādaḥ paiśunyaṃ ca prarūḍham. mṛṣāvāde paiśunye ca prarūḍhe īrṣyā ca kāmeṣu mithyācāraś ca bhūyaḥ prarūḍhaḥ. īrṣyāyāṃ kāmeṣu mithyācāre ca bhūyaḥ prarūḍhe teṣām āyuḥ kṣīyate varṇaś ca. evam āyuṣi kṣīṇe varṇe ca kṣīṇe daśasahasravarṣāyuṣkāṇāṃ pitṝṇāṃ pañcasahasravarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo pañcasahasravarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu trayo dharmā bhūyaḥ prarūḍhā bhaviṣyanty adharmarāgo viṣamalobho mithyādharmaś ca. teṣu triṣv akuśaleṣu dharmeṣu bhūyaḥ prarūḍheṣu teṣām āyuḥ kṣīyate varṇaś ca. evam āyuṣi kṣīṇe varṇe ca kṣīṇe pañcasahasravarṣāyuṣkāṇāṃ pitṝṇām ardhatṛtīyasahasravarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo'rdhatṛtīyasahasravarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu punas trayo dharmā bhūyaḥ prarūḍhā bhaviṣyanti paiśunyaṃ pāruṣyaṃ sambhinnapralāpaś ca. teṣu bhūyaḥ prarūḍheṣu teṣām āyuḥ kṣīyate varṇaś ca. evam āyuṣi kṣīṇe varṇe ca kṣīṇe'rdhatṛtīyasahasravarṣāyuṣkāṇāṃ pitṝṇāṃ sahasravarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo sahasravarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣv eko dharmo bhūyaḥ prarūḍho mithyādṛṣṭiḥ. tasmin bhūyaḥ prarūḍhe teṣām āyuḥ kṣīyate varṇaś ca. evam āyuṣi kṣīṇe varṇe ca kṣīṇe sahasravarṣāyuṣkāṇāṃ pitṝṇāṃ pañcaśatavarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo pañcaśatavarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu yāvajjīvaṃ mātaraṃ na namasyanti pitaraṃ na namasyanti śramaṇabrāhmaṇān na satkurvanti kule jyeṣṭhān apacāyino niyataṃ puṇyakarmāṇy akurvāṇāḥ paralokāvadyam apaśyantaḥ. tatas teṣām āyuḥ kṣīyate varṇaś ca. evam āyuṣi kṣīṇe varṇe ca kṣīṇe pañcaśatavarṣāyuṣkāṇāṃ pitṝṇām ardhatṛtīyaśatavarṣāyuṣkā dviśatavarṣāyuṣkā vā putrā abhavan. ye ca bhikṣavo hy adya dīrghāyuṣas te varṣaśataṃ jīvanti kiñcid vā nyūnam atimātraṃ ca.
bhagavān punar āha. bhaviṣyati bhikṣavo'dhvā yasmin kāle daśavarṣāyuṣo manuṣyā bhaviṣyanti. bhikṣavo daśavarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu pañcamāsikāḥ kumāryo vivāhaṃ prapadyante. bhikṣavo daśavarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu śyāmākaḥ śasyānām agryo bhaviṣyati. tadyathā tarhi śālyodanaṃ praṇītam bhavati tathā śyāmākaḥ śasyānām agryo bhaviṣyati. bhikṣavo daśavarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu yat kiñcid rasaṃ ghṛtaṃ tailaṃ lavaṇaṃ madhu phāṇitaṃ ceti sarvam evāntardhāsyati. bhikṣavo daśavarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu ye daśākuśalakarmapathasamanvāgatās teṣām eva satkāraḥ pūjā ca bhaviṣyati. tadyathā tarhi daśakuśalakarmapathasamanvāgatānāṃ tathā teṣāṃ satkāraḥ pūjā ca bhaviṣyati. bhikṣavo daśavarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu kuśalam iti nāpi śabdo bhaviṣyati kutaḥ punar daśakuśalakarmapathāḥ.
bhikṣavo daśavarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu dāṇḍikā nāma puruṣāḥ paryatanto gṛhād gṛhaṃ gatvā daṇḍena prahariṣyanti. bhikṣavo daśavarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu mātā putre tīvram āghātam utpādayiṣyati, putro'pi mātari tīvram āghātam utpādayiṣyati, pitāputrau bhrātābhaginyau jñātayaś cānyonyaṃ dṛṣṭvā tīvram āghātam utpādayiṣyanti vadhacittam utpādayiṣyanti. tadyathā lubdhako mṛgaṃ dṛṣṭvā vadhacittaṃ gṛhṇāti, tathaivānyonyaṃ vadhacittaṃ gṛhīṣyanti. bhikṣavo daśavarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu saptāhaṃ śastrāntarakalpo bhaviṣyati. teṣāṃ tṛṇāny api haste gṛhītāni tīkṣṇāni śastrāṇi prādurbhaviṣyanti pādapāś ca śastrāṇi prādurbhaviṣyanti. te'nyonyaṃ jīvitād vyaparopayiṣyanti, tatra te saptāhaṃ yāvat tatraiva naśyanti.
tatra ye hy eke manuṣyā lajjino'jugupsina ātmānaṃ rakṣitukāmās te durgasthāneṣu parvatagahvareṣu nilīnā bhavanti. tataḥ saptāhātīte durgasthānebhyaḥ parvatagahvarebhyo nirgatya cānyonyaṃ dṛṣṭvā sametya maitrīṃ karuṇāṃ ca bhāvayiṣyanti, paramāṃ prītiṃ prāpsyanti. tadyathā mātā ekaṃ putraṃ ciraviyuktaṃ dūrād āgataṃ dṛṣṭvā sametya harṣitaṃ maitrīṃ karuṇāṃ ca prāpnoti, tathaivānyonyaṃ dṛṣṭvā paramāṃ prītiṃ prāpsyanti. tataḥ samāgamya evam ālāpaṃ kariṣyanti. aho vayam idānīṃ jīvāmaḥ kṣemāḥ smaḥ. vayam akuśaladharmasamudācārād dhetor imān svajñātīn mṛtān paśyāmaḥ. yan nv avayaṃ kuśalaṃ śikṣāmahe. kathān vayaṃ kuśalaṃ śikṣāmahe. sarve vayaṃ prāṇihiṃsakās tad yan nv avayaṃ prāṇātipātaprahīṇā bhūyāsma prāṇātipātāt prativirameveti. te prāṇātipātāt prativiratāḥ kuśalam adhvānaṃ ceruḥ. ta idaṃ kuśaladharmaṃ cerus tena teṣām āyur avardhata varṇaś ca prakṛṣṭaḥ. evam āyuṣi vardhite varṇe ca prakṛṣṭe daśavarṣāyuṣkāṇām manuṣyāṇām viṃśativarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo viṃśativarṣāyuṣkā manuṣyā etad acintayan. yadi vayaṃ kuśalaṃ śikṣāmahe āyur vardhate varṇaś ca prakṛṣyate, tad asmābhir bhūya eva kuśalaṃ caritavyam. kiṃ ca vayaṃ bhūyo'pi carāma. asmābhiḥ prāṇātipātaḥ prahīṇaḥ prativiratāḥ smaḥ, kiṃ tv adattādānam eva carāma. yan nv avayam adattādānaṃ jahyāma adattādānāt prativirameveti. ta idaṃ kuśaladharmaṃ ceruḥ. tac caritvā teṣām āyur avardhata varṇaś ca prakṛṣṭaḥ. evam āyuṣi vardhite varṇe ca prakṛṣṭe viṃśativarṣāyuṣkāṇām manuṣyāṇāṃ catvāriṃśadvarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavaś catvāriṃśadvarṣāyuṣkā manuṣyā etad acintayan. yadi vayaṃ kuśalaṃ śikṣāmahe āyur vardhate varṇaś ca prakṛṣyate, tad asmābhir bhūya eva kuśalaṃ caritavyam. kiṃ ca vayaṃ bhūyo'pi carāma. asmābhiḥ prāṇātipātaḥ prahīṇo'dattādānaṃ prahīṇaṃ kiṃ tu kāmeṣu mithyācāraṃ carāma. yan nv avayaṃ kāmeṣu mithyācāraṃ jahyāma kāmeṣu mithyācārāt prativirameveti. ta idaṃ kuśaladharmaṃ ceruḥ. tac caritvā teṣām āyur avardhata varṇaś ca prakṛṣṭaḥ. evam āyuṣi vardhite varṇe ca prakṛṣṭe catvāriṃśadvarṣāyuṣkāṇām manuṣyāṇām aśītivarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo'śītivarṣāyuṣkā manuṣyā etad acintayan. yadi vayaṃ kuśalaṃ śikṣāmahe āyur vardhate varṇaś ca prakṛṣyate, tad asmābhir bhūya eva kuśalaṃ caritavyam. kiṃ ca vayaṃ bhūyo'pi carāma. asmābhiḥ prāṇātipātaḥ prahīṇo'dattādānaṃ prahīṇaṃ kāmeṣu mithyācāraḥ prahīṇaḥ kiṃ tu mṛṣāvādaṃ carāma. yan nv avayaṃ mṛṣāvādaṃ jahyāma mṛṣāvādāt prativirameveti. ta idaṃ kuśaladharmaṃ ceruḥ. tac caritvā teṣām āyur avardhata varṇaś ca prakṛṣṭaḥ. evam āyuṣi vardhite varṇe ca prakṛṣṭe aśītivarṣāyuṣkāṇām manuṣyāṇāṃ ṣaṣṭhyuttaraśatavarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo ṣaṣṭhyuttaraśatavarṣāyuṣkā manuṣyā etad acintayan. yadi vayaṃ kuśalaṃ śikṣāmahe āyur vardhate varṇaś ca prakṛṣyate, tad asmābhir bhūya eva kuśalaṃ caritavyam. kiṃ ca vayaṃ bhūyo'pi carāma. asmābhiḥ prāṇātipātaḥ prahīṇo'dattādānaṃ prahīṇaṃ kāmeṣu mithyācāraḥ prahīṇo mṛṣāvādaḥ prahīṇaḥ kiṃ tu paiśunyaṃ carāma. yan nv avayaṃ paiśunyaṃ jahyāma paiśunyāt prativirameveti. ta idaṃ kuśaladharmaṃ ceruḥ. tac caritvā teṣām āyur avardhata varṇaś ca prakṛṣṭaḥ. evam āyuṣi vardhite varṇe ca prakṛṣṭe ṣaṣṭhyuttaraśatavarṣāyuṣkāṇām manuṣyāṇāṃ viṃśatyuttaratriśatavarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo viṃśatyuttaratriśatavarṣāyuṣkā manuṣyā etad acintayan. yadi vayaṃ kuśalaṃ śikṣāmahe āyur vardhate varṇaś ca prakṛṣyate, tad asmābhir bhūya eva kuśalaṃ caritavyam. kiṃ ca vayaṃ bhūyo'pi carāma. asmābhiḥ prāṇātipātaḥ prahīṇo'dattādānaṃ prahīṇaṃ kāmeṣu mithyācāraḥ prahīṇo mṛṣāvādaḥ prahīṇaḥ paiśunyaṃ prahīṇaṃ kiṃ tu pāruṣyaṃ carāma. yan nv avayaṃ pāruṣyaṃ jahyāma pāruṣyāt prativirameveti. ta idaṃ kuśaladharmaṃ ceruḥ. tac caritvā teṣām āyur avardhata varṇaś ca prakṛṣṭaḥ. evam āyuṣi vardhite varṇe ca prakṛṣṭe viṃśatyuttaratriśatavarṣāyuṣkāṇām manuṣyāṇāṃ catvāriṃśaduttaraṣaṭśatavarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavaś catvāriṃśaduttaraṣaṭśatavarṣāyuṣkā manuṣyā etad acintayan. yadi vayaṃ kuśalaṃ śikṣāmahe āyur vardhate varṇaś ca prakṛṣyate, tad asmābhir bhūya eva kuśalaṃ caritavyam. kiṃ ca vayaṃ bhūyo'pi carāma. asmābhiḥ prāṇātipātaḥ prahīṇo'dattādānaṃ prahīṇaṃ kāmeṣu mithyācāraḥ prahīṇo mṛṣāvādaḥ prahīṇaḥ paiśunyaṃ prahīṇaṃ pāruṣyaṃ prahīṇaṃ kiṃ tu sambhinnapralāpaṃ carāma. yan nv avayaṃ sambhinnapralāpaṃ jahyāma sambhinnapralāpāt prativirameveti. ta idaṃ kuśaladharmaṃ ceruḥ. tac caritvā teṣām āyur avardhata varṇaś ca prakṛṣṭaḥ. evam āyuṣi vardhite varṇe ca prakṛṣṭe catvāriṃśaduttaraṣaṭśatavarṣāyuṣkāṇām manuṣyāṇām ardhatṛtīyasahasravarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo'rdhatṛtīyasahasravarṣāyuṣkā manuṣyā etad acintayan. yadi vayaṃ kuśalaṃ śikṣāmahe āyur vardhate varṇaś ca prakṛṣyate, tad asmābhir bhūya eva kuśalaṃ caritavyam. kiṃ ca vayaṃ bhūyo'pi carāma. asmābhiḥ prāṇātipātaḥ prahīṇo'dattādānaṃ prahīṇaṃ kāmeṣu mithyācāraḥ prahīṇo mṛṣāvādaḥ prahīṇaḥ paiśunyaṃ prahīṇaṃ pāruṣyaṃ prahīṇaṃ sambhinnapralāpaḥ prahīṇaḥ kiṃ tv abhidhyāmātsarye carāma. yan nv avayam abhidhyāmātsarye jahyāmābhidhyāmātsaryāt prativirameveti. ta idaṃ kuśaladharmaṃ ceruḥ. tac caritvā teṣām āyur avardhata varṇaś ca prakṛṣṭaḥ. evam āyuṣi vardhite varṇe ca prakṛṣṭe'rdhatṛtīyasahasravarṣāyuṣkāṇām manuṣyāṇāṃ pañcasahasravarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo pañcasahasravarṣāyuṣkā manuṣyā etad acintayan. yadi vayaṃ kuśalaṃ śikṣāmahe āyur vardhate varṇaś ca prakṛṣyate, tad asmābhir bhūya eva kuśalaṃ caritavyam. kiṃ ca vayaṃ bhūyo'pi carāma. asmābhiḥ prāṇātipātaḥ prahīṇo'dattādānaṃ prahīṇaṃ kāmeṣu mithyācāraḥ prahīṇo mṛṣāvādaḥ prahīṇaḥ paiśunyaṃ prahīṇaṃ pāruṣyaṃ prahīṇaṃ sambhinnapralāpaḥ prahīṇo'bhidhyāmātsarye prahīṇe kiṃ tu vyāpādaṃ carāma. yan nv avayaṃ vyāpādaṃ jahyāma vyāpādāt prativirameveti. ta idaṃ kuśaladharmaṃ ceruḥ. tac caritvā teṣām āyur avardhata varṇaś ca prakṛṣṭaḥ. evam āyuṣi vardhite varṇe ca prakṛṣṭe pañcasahasravarṣāyuṣkāṇām manuṣyāṇāṃ daśasahasravarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo daśasahasravarṣāyuṣkā manuṣyā etad acintayan. yadi vayaṃ kuśalaṃ śikṣāmahe āyur vardhate varṇaś ca prakṛṣyate, tad asmābhir bhūya eva kuśalaṃ caritavyam. kiṃ ca vayaṃ bhūyo'pi carāma. asmābhiḥ prāṇātipātaḥ prahīṇo… vyāpādaḥ prahīṇaḥ kiṃ tu mithyādṛṣṭiṃ carāma. yan nv avayaṃ mithyādṛṣṭiṃ jahyāma mithyādṛṣṭeḥ prativirameveti. ta idaṃ kuśaladharmaṃ ceruḥ. tac caritvā teṣām āyur avardhata varṇaś ca prakṛṣṭaḥ. evam āyuṣi vardhite varṇe ca prakṛṣṭe daśasahasravarṣāyuṣkāṇām manuṣyāṇāṃ viṃśatisahasravarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo viṃśatisahasravarṣāyuṣkā manuṣyā etad acintayan. yadi vayaṃ kuśalaṃ śikṣāmahe āyur vardhate varṇaś ca prakṛṣyate, tad asmābhir bhūya eva kuśalaṃ caritavyam. kiṃ ca vayaṃ bhūyo'pi carāma. asmābhiḥ prāṇātipātaḥ prahīṇo… mithyādṛṣṭiḥ prahīṇā, kiṃ tv adharmarāgo viṣamalobho mithyādharmaś ceti trīn akuśaladharmāṃś carāma. yan nv avayam imāṃs trīn akuśaladharmān jahyāmaiteṣāṃ prativirameveti. ta idaṃ kuśaladharmaṃ ceruḥ. tac caritvā teṣām āyur avardhata varṇaś ca prakṛṣṭaḥ. evam āyuṣi vardhite varṇe ca prakṛṣṭe viṃśatisahasravarṣāyuṣkāṇām manuṣyāṇāṃ catvāriṃśatsahasravarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavaś catvāriṃśatsahasravarṣāyuṣkā manuṣyā mātaraṃ na namasyanti pitaraṃ na namasyanti śramaṇabrāhmaṇān sammānya pūjayanti kule jyeṣṭhān apacāyino'bhavan puṇyakarmāṇi cakruḥ paralokāvadyam apaśyan. tair evam ācaritair dharmeṣu teṣāṃ pitṝṇāṃ catvāriṃśatsahasravarṣāyuṣkāṇām aśītisahasravarṣāyuṣkāḥ putrā abhavan.
bhikṣavo'śītisahasravarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣv ayaṃ jambudvīpa ṛddhaś ca bhaviṣyati sphītaś ca pūrṇo manuṣyabāhulyaṃ kukkuṭasaṃpātamātreṇa saṃśliṣṭāni grāmanigamarāṣṭrāṇi bhaviṣyanti. bhikṣavo'śītisahasravarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu pañcaśatavarṣikā kumārī vivāhaṃ prapadyeta. bhikṣavo'śītisahasravarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu traya eva vyādhayo bhaviṣyanti yaduta śītamoṣṇam uccārapraśravaṇam icchā anaśanaṃ jarā ca naivānyā vyādhayo bhaviṣyanti.
bhikṣavo'śītisahasravarṣāyuṣkeṣu manuṣyeṣu śaṅkho nāma rājā cakravartī bhaviṣyati dhārmiko dharmarājā caturaṅgabalaḥ pṛthivīvijetā svavaśī saptaratnasamanvāgataḥ. katham? cakraratnaṃ hastiratnam aśvaratnaṃ maṇiratnaṃ strīratnaṃ gṛhapatiratnaṃ pariṇāyakaratnam eva ca saptamam. pūrṇaṃ cāsya sahasraṃ putrāṇāṃ bhaviṣyati śūrāṇāṃ vīrāṇāṃ varāṅgarūpāṇāṃ parasainyapramardanānām. sa imāṃ samudraparyantāṃ mahāpṛthivīm adaṇḍenāśastreṇa dharmeṇaiva vijityānuśāsiṣyati prajāḥ sukhe cāvasthāpayiṣyati. bhikṣavaḥ ye te kṣatriyā mūrdhābhiṣiktā rājānaḥ svaṃ paitṛkaṃ viṣayaṃ caranti, tatra caranto nāyuṣā parihīyante, na varṇena parihīyante, na sukhena parihīyante, na balena parihīyante. tasmāt tarhi bhikṣavo yuṣmābhir api keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayāgārād anagārikāṃ pravrajitaiḥ svaṃ paitṛkaṃ viṣayaṃ caritavyam. tathā caranto yuṣmākam āyur na kṣeṣyate varṇaś ca na kṣeṣyate sukhaṃ na hāsyate balaṃ ca na hāsyate.
kaś ca bhikṣoḥ svakaḥ paitṛko viṣayaḥ? yadutādhyātmaṃ kāye kāyānupaśyī viharati, vedanāsu citte dharmeṣu dharmānupaśyī viharati. ayaṃ bhikṣoḥ svakaḥ paitṛko viṣayaḥ. kiṃ bhikṣor āyuḥ? iha bhikṣuś chandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatam ṛddhipādaṃ bhāvayati vivekaniśritaṃ virāganiśritaṃ nirodhaniśritaṃ vyavasargapariṇāmam, evaṃ vīryasamādhiṃ cittasamādhiṃ mīmāṃsāsamādhim. idam ucyate bhikṣor āyuḥ.
kiṃ varṇo bhikṣoḥ? bhikṣuḥ prātimokṣasaṃvarasaṃvṛto viharati ācāragocarasampanno'ṇumātreṣv avadyeṣu bhayadarśī samādāya śikṣate śikṣāpadeṣu. idam ucyate bhikṣor varṇaḥ. kiṃ sukhaṃ bhikṣoḥ? bhikṣur vivicyaiva kāmair vivicya pāpakair akuśalair dharmair yāvac caturthaṃ dhyānam upasampadya viharati. idam ucyate bhikṣoḥ sukham. kiṃ balaṃ bhikṣoḥ? bhikṣur āsravāṇāṃ kṣayād anāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ ca dṛṣṭa eva dharme svayam abhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharati, kṣīṇā me jātir uṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparam asmād bhavaparyāyam iti prajānāti. idam ucyate bhikṣor balam.
nāhaṃ bhikṣavo'nyaṃ balam evam ajeyaṃ samanupaśyāmi tadyathā mārabalam, yat tat kṣīṇāsravo bhikṣur anuttarayāryaprajñayā balena vijinoti.
idam avocad bhagavān. āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan.
cakravartisūtraṃ ṣaṣṭhaṃ samāptam