MN115 bahudhātukasūtram
Summary: The Buddha expounds the multifaceted wisdom of the accomplished disciple through skill in the elements (dhātus), sense bases (āyatanas), dependent origination (pratītyasamutpāda), and the knowledge of what is possible and impossible. He demonstrates that a sage grounded in these analytical domains penetrates the causal dynamics of reality and recognizes that two perfectly enlightened Buddhas can never arise simultaneously in a single world system.
मध्यमनिकाय उपरिपञ्चाशत्पाठेऽनुपदवर्गे बहुधातुकसूत्रं पञ्चमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनाममन्त्रत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवतः प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —
यानि कानिचिद्भिक्षवो भयान्युत्पद्यन्ते, सर्वाणि तानि बालादुत्पद्यन्ते, नो पण्डितात् — ये केचिदुपद्रवा उत्पद्यन्ते, सर्वे ते बालादुत्पद्यन्ते, नो पण्डितात् — ये केचिदुपसर्गा उत्पद्यन्ते, सर्वे ते बालादुत्पद्यन्ते, नो पण्डितात्। तद्यथापि भिक्षवो नलागाराद्वा तृणागाराद्वाग्निर्मुक्तः कूटागाराण्यपि दहत्युल्लिप्तावलिप्तानि निवातानि स्पृष्टार्गलानि पिहितवातपानानि — एवमेव खलु भिक्षवो यानि कानिचिद्भयान्युत्पद्यन्ते, सर्वाणि तानि बालादुत्पद्यन्ते, नो पण्डितात् — ये केचिदुपद्रवा उत्पद्यन्ते, सर्वे ते बालादुत्पद्यन्ते, नो पण्डितात् — ये केचिदुपसर्गा उत्पद्यन्ते, सर्वे ते बालादुत्पद्यन्ते, नो पण्डितात्। इति खलु भिक्षवः सप्रतिभयो बालोऽप्रतिभयः पण्डितः, सोपद्रवो बालोऽनुपद्रवः पण्डितः, सोपसर्गो बालोऽनुपसर्गः पण्डितः। नास्ति भिक्षवः पण्डिताद्भयम् — नास्ति पण्डितादुपद्रवः — नास्ति पण्डितादुपसर्गः। तस्मात्तर्हि भिक्षवः पण्डिता भविष्यामो मीमांसका इति — एवं हि वो भिक्षवः शिक्षितव्यमिति।
एवमुक्त आयुष्मानानन्दो भगवन्तमेतदवोचत् — कियता नु खलु भदन्त पण्डितो भिक्षुर्मीमांसक इत्यलं वचनायेति? यतः खल्वानन्द भिक्षुर्धातुकुशलश्च भवत्यायतनकुशलश्च भवति, प्रतीत्यसमुत्पादकुशलश्च भवति, स्थानास्थानकुशलश्च भवति — एतावता खल्वानन्द पण्डितो भिक्षुर्मीमांसक इत्यलं वचनायेति।
कियता पुनर्भदन्त धातुकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति? अष्टादश खल्विम आनन्द धातवः — चक्षुर्धातू रूपधातुश्चक्षुर्विज्ञानधातुः, श्रोत्रधातुः शब्दधातुः श्रोत्रविज्ञानधातुर्घ्राणधातुर्गन्धधातुर्घ्राणविज्ञानधातुर्जिह्वाधातू रसधातुर्जिह्वाविज्ञानधातुः, कायधातुः स्प्रष्टव्यधातुः कायविज्ञानधातुर्मनोधातुर्धर्मधातुर्मनोविज्ञानधातुः। इमान्खल्वानन्दाष्टादश धातून्यतो जानाति पश्यति — एतावतापि खल्वानन्द धातुकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति।
स्यात्पुनर्भदन्तान्योऽपि पर्यायो यथा धातुकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति? स्यादानन्द। षडिम आनन्द धातवः — पृथिवीधातुरब्धातुस्तेजोधातुर्वायुधातुराकाशधातुर्विज्ञानधातुः। इमान्खल्वानन्द षड्धातून्यतो जानाति पश्यति — एतावतापि खल्वानन्द धातुकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति।
स्यात्पुनर्भदन्तान्योऽपि पर्यायो यथा धातुकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति? स्यादानन्द। षडिम आनन्द धातवः — सुखधातुर्दुःखधातुः सौमनस्यधातुर्दौर्मनस्यधातुरुपेक्षाधातुरविद्याधातुः। इमान्खल्वानन्द षड्धातून्यतो जानाति पश्यति — एतावतापि खल्वानन्द धातुकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति।
स्यात्पुनर्भदन्तान्योऽपि पर्यायो यथा धातुकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति? स्यादानन्द। षडिम आनन्द धातवः — कामधातुर्नैष्काम्यधातुर्व्यापादधातुरव्यापादधातुर्विहिंसाधातुरविहिंसाधातुः। इमान्खल्वानन्द षड्धातून्यतो जानाति पश्यति — एतावतापि खल्वानन्द धातुकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति।
स्यात्पुनर्भदन्तान्योऽपि पर्यायो यथा धातुकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति? स्यादानन्द। त्रय इम आनन्द धातवः — कामधातू रूपधातुररूपधातुः। इमान्खल्वानन्द त्रीन्धातून्यतो जानाति पश्यति — एतावतापि खल्वानन्द धातुकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति।
स्यात्पुनर्भदन्तान्योऽपि पर्यायो यथा धातुकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति? स्यादानन्द। द्वाविमावानन्द धातू — संस्कृतधातुरसंस्कृतधातुः। इमौ खल्वानन्द द्वौ धातू यतो जानाति पश्यति — एतावतापि खल्वानन्द धातुकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति।
कियता पुनर्भदन्तायतनकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति? षट्खलु पुनरिमान्यानन्दाध्यात्मिकबाह्यान्यायतनानि — चक्षुश्चैव रूपाणि च, श्रोत्रं च शब्दाश्च, घ्राणं च गन्धाश्च, जिह्वा च रसाश्च, कायश्च स्प्रष्टव्यानि च, मनश्च धर्माश्च। इमानि खल्वानन्द षडाध्यात्मिकबाह्यान्यायतनानि यतो जानाति पश्यति — एतावता खल्वानन्दायतनकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति।
कियता पुनर्भदन्त प्रतीत्यसमुत्पादकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति? इहानन्द भिक्षुरेवं प्रजानाति — अस्मिन्सतीदं भवत्यस्योत्पादादिदमुत्पद्यते — अस्मिन्नसतीदं न भवत्यस्य निरोधादिदं निरुध्यते — यदिदम् — अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः, संस्कारप्रत्ययं विज्ञानम् — विज्ञानप्रत्ययं नामरूपम् — नामरूपप्रत्ययं षडायतनम् — षडायतनप्रत्ययः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्यया वेदना, वेदनाप्रत्यया तृष्णा, तृष्णाप्रत्ययमुपादानम् — उपादानप्रत्ययो भवः — भवप्रत्यया जातिर्जातिप्रत्ययाज्जरामरणं शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः सम्भवन्ति। एवमेतस्य केवलस्य दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति। अविद्यायास्त्वेवाशेषविरागनिरोधात्संस्कारनिरोधः, संस्कारनिरोधाद्विज्ञाननिरोधो विज्ञाननिरोधान्नामरूपनिरोधो नामरूपनिरोधात्षडायतननिरोधः, षडायतननिरोधात्स्पर्शनिरोधः, स्पर्शनिरोधाद्वेदनानिरोधो वेदनानिरोधात्तृष्णानिरोधस्तृष्णानिरोधादुपादाननिरोध उपादाननिरोधाद्भवनिरोधो भवनिरोधाज्जातिनिरोधो जातिनिरोधाज्जरामरणं शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासा निरुध्यन्ते। एवमेतस्य केवलस्य दुःखस्कन्धस्य निरोधो भवति। एतावता खल्वानन्द प्रतीत्यसमुत्पादकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति।
कियता पुनर्भदन्त स्थानास्थानकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति? इहानन्द भिक्षुरस्थानमेतदनवकाशो यद्दृष्टिसम्पन्नः पुद्गलः कञ्चित्संस्कारं नित्यत्वेनोपगच्छेत् — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यत्पृथग्जनः कञ्चित्संस्कारं नित्यत्वेनोपगच्छेत् — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति — अस्थानमेतदनवकाशो यद्दृष्टिसम्पन्नः पुद्गलः कञ्चित्संस्कारं सुखत्वेनोपगच्छेत् — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यत्पृथग्जनः कञ्चित्संस्कारं सुखत्वेनोपगच्छेत् — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति। अस्थानमेतदनवकाशो यद्दृष्टिसम्पन्नः पुद्गलः कञ्चिद्धर्ममात्मत्वेनोपगच्छेत् — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यत्पृथग्जनः कञ्चिद्धर्ममात्मत्वेनोपगच्छेत् — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति।
अस्थानमेतदनवकाशो यद्दृष्टिसम्पन्नः पुद्गलो मातरं जीविताद्व्यपरोपयेत् — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यत्पृथग्जनो मातरं जीविताद्व्यपरोपयेत् — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति। अस्थानमेतदनवकाशो यद्दृष्टिसम्पन्नः पुद्गलः पितरं जीविताद्व्यपरोपयेत् (पूर्ववत्) अर्हन्तं जीविताद्व्यपरोपयेत् — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति — अस्थानमेतदनवकाशो यद्दृष्टिसम्पन्नः पुद्गलो दुष्टचित्तस्तथागतस्य लोहितमुत्पादयेत् — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यत्पृथग्जनो दुष्टचित्तस्तथागतस्य लोहितमुत्पादयेत् — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति। अस्थानमेतदनवकाशो यद्दृष्टिसम्पन्नः पुद्गलः सङ्घं भिन्द्यात् — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यत्पृथग्जनः सङ्घं भिन्द्यात् — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति। अस्थानमेतदनवकाशो यद्दृष्टिसम्पन्नः पुद्गलोऽन्यं शास्तारमुद्दिशेत् — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यत्पृथग्जनोऽन्यं शास्तारमुद्दिशेत् — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति।
अस्थानमेतदनवकाशो यदेकस्मिन्लोकधातौ द्वावर्हन्तौ सम्यक्सम्बुद्धावपूर्वमचरममुत्पद्येयाताम् — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यदेकस्मिन्लोकधातावेकोऽर्हन्सम्यक्सम्बुद्ध उत्पद्येत — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति। अस्थानमेतदनवकाशो यदेकस्मिन्लोकधातौ द्वौ राजानौ चक्रवर्तिनावपूर्वमचरममुत्पद्येयाताम् — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यदेकस्मिन्लोकधातावेको राजा चक्रवर्त्युत्पद्येत — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति।
अस्थानमेतदनवकाशो यत्स्त्र्यर्हन्स्यात्सम्यक्सम्बुद्धः — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यत्पुरुषोऽर्हन्स्यात्सम्यक्सम्बुद्धः — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति। अस्थानमेतदनवकाशो यत्स्त्री राजा स्याच्चक्रवर्ती — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यत्पुरुषो राजा स्याच्चक्रवर्ती — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति। अस्थानमेतदनवकाशो यत्स्त्री शक्रत्वं कुर्यात् (पूर्ववत्) मारत्वं कुर्यात् (पूर्ववत्) ब्रह्मत्वं कुर्यात् — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यत्पुरुषः शक्रत्वं कुर्यात् (पूर्ववत्) मारत्वं कुर्यात् (पूर्ववत्) ब्रह्मत्वं कुर्यात् — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति।
अस्थानमेतदनवकाशो यत्कायदुश्चरितस्येष्टः कान्तो मनोज्ञो विपाको निर्वर्तेत — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यत्कायदुश्चरितस्यानिष्टोऽकान्तोऽमनोज्ञो विपाको निर्वर्तेत — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति। अस्थानमेतदनवकाशो यद्वाग्दुश्चरितस्य (पूर्ववत्) यन्मनोदुश्चरितस्येष्टः कान्तो मनोज्ञो विपाको निर्वर्तेत — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यद्वाग्दुश्चरितस्य (पूर्ववत्) यन्मनोदुश्चरितस्यानिष्टोऽकान्तोऽमनोज्ञो विपाको निर्वर्तेत — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति। अस्थानमेतदनवकाशो यत्कायसुचरितस्यानिष्टोऽकान्तोऽमनोज्ञो विपाको निर्वर्तेत — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यत्कायसुचरितस्येष्टः कान्तो मनोज्ञो विपाको निर्वर्तेत — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति। अस्थानमेतदनवकाशो यद्वाक्सुचरितस्य (पूर्ववत्) यन्मनःसुचरितस्यानिष्टोऽकान्तोऽमनोज्ञो विपाको निर्वर्तेत — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यद्वाक्सुचरितस्य (पूर्ववत्) यन्मनःसुचरितस्येष्टः कान्तो मनोज्ञो विपाको निर्वर्तेत — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति।
अस्थानमेतदनवकाशो यत्कायदुश्चरितसमन्वागतस्तन्निदानात्तत्प्रत्ययात्कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्येत — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यत्कायदुश्चरितसमन्वागतस्तन्निदानात्तत्प्रत्ययात्कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्येत — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति। अस्थानमेतदनवकाशो यद्वाग्दुश्चरितसमन्वागतः (पूर्ववत्) यन्मनोदुश्चरितसमन्वागतस्तन्निदानात्तत्प्रत्ययात्कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्येत — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यद्वाग्दुश्चरितसमन्वागतः (पूर्ववत्) यन्मनोदुश्चरितसमन्वागतस्तन्निदानात्तत्प्रत्ययात्कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्येत — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति। अस्थानमेतदनवकाशो यत्कायसुचरितसमन्वागतस्तन्निदानात्तत्प्रत्ययात्कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्येत — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यत्कायसुचरितसमन्वागतस्तन्निदानात्तत्प्रत्ययात्कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्येत — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति। अस्थानमेतदनवकाशो यद्वाक्सुचरितसमन्वागतः (पूर्ववत्) यन्मनःसुचरितसमन्वागतस्तन्निदानात्तत्प्रत्ययात्कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्येत — नैतत्स्थानं विद्यत इति प्रजानाति — स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यद्वाक्सुचरितसमन्वागतः (पूर्ववत्) यन्मनःसुचरितसमन्वागतस्तन्निदानात्तत्प्रत्ययात्कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्येत — स्थानमेतद्विद्यत इति प्रजानाति। एतावता खल्वानन्द स्थानास्थानकुशलो भिक्षुरित्यलं वचनायेति।
एवमुक्त आयुष्मानानन्दो भगवन्तमेतदवोचत् — आश्चर्यं भदन्ताद्भुतं भदन्त, किन्नामायं भदन्त धर्मपर्याय इति? तस्मात्तर्हि त्वमानन्देमं धर्मपर्यायं बहुधातुक इत्यप्येनं धारय, चतुःपरिवर्त इत्यप्येनं धारय, धर्मादर्श इत्यप्येनं धारयामृतदुन्दुभिरित्यप्येनं धारयानुत्तरः सङ्ग्रामविजय इत्यप्येनं धारयेति।
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आयुष्मानानन्दो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।
बहुधातुकसूत्रं निष्ठितं पञ्चमम्।
—
madhyamanikāya uparipañcāśatpāṭhe'nupadavarge bahudhātukasūtraṃ pañcamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmamantrata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavataḥ pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —
yāni kānicidbhikṣavo bhayānyutpadyante, sarvāṇi tāni bālādutpadyante, no paṇḍitāt — ye kecidupadravā utpadyante, sarve te bālādutpadyante, no paṇḍitāt — ye kecidupasargā utpadyante, sarve te bālādutpadyante, no paṇḍitāt. tadyathāpi bhikṣavo nalāgārādvā tṛṇāgārādvāgnirmuktaḥ kūṭāgārāṇyapi dahatyulliptāvaliptāni nivātāni spṛṣṭārgalāni pihitavātapānāni — evameva khalu bhikṣavo yāni kānicidbhayānyutpadyante, sarvāṇi tāni bālādutpadyante, no paṇḍitāt — ye kecidupadravā utpadyante, sarve te bālādutpadyante, no paṇḍitāt — ye kecidupasargā utpadyante, sarve te bālādutpadyante, no paṇḍitāt. iti khalu bhikṣavaḥ sapratibhayo bālo'pratibhayaḥ paṇḍitaḥ, sopadravo bālo'nupadravaḥ paṇḍitaḥ, sopasargo bālo'nupasargaḥ paṇḍitaḥ. nāsti bhikṣavaḥ paṇḍitādbhayam — nāsti paṇḍitādupadravaḥ — nāsti paṇḍitādupasargaḥ. tasmāttarhi bhikṣavaḥ paṇḍitā bhaviṣyāmo mīmāṃsakā iti — evaṃ hi vo bhikṣavaḥ śikṣitavyamiti.
evamukta āyuṣmānānando bhagavantametadavocat — kiyatā nu khalu bhadanta paṇḍito bhikṣurmīmāṃsaka ityalaṃ vacanāyeti? yataḥ khalvānanda bhikṣurdhātukuśalaśca bhavatyāyatanakuśalaśca bhavati, pratītyasamutpādakuśalaśca bhavati, sthānāsthānakuśalaśca bhavati — etāvatā khalvānanda paṇḍito bhikṣurmīmāṃsaka ityalaṃ vacanāyeti.
kiyatā punarbhadanta dhātukuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti? aṣṭādaśa khalvima ānanda dhātavaḥ — cakṣurdhātū rūpadhātuścakṣurvijñānadhātuḥ, śrotradhātuḥ śabdadhātuḥ śrotravijñānadhāturghrāṇadhāturgandhadhāturghrāṇavijñānadhāturjihvādhātū rasadhāturjihvāvijñānadhātuḥ, kāyadhātuḥ spraṣṭavyadhātuḥ kāyavijñānadhāturmanodhāturdharmadhāturmanovijñānadhātuḥ. imānkhalvānandāṣṭādaśa dhātūnyato jānāti paśyati — etāvatāpi khalvānanda dhātukuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti.
syātpunarbhadantānyo'pi paryāyo yathā dhātukuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti? syādānanda. ṣaḍima ānanda dhātavaḥ — pṛthivīdhāturabdhātustejodhāturvāyudhāturākāśadhāturvijñānadhātuḥ. imānkhalvānanda ṣaḍdhātūnyato jānāti paśyati — etāvatāpi khalvānanda dhātukuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti.
syātpunarbhadantānyo'pi paryāyo yathā dhātukuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti? syādānanda. ṣaḍima ānanda dhātavaḥ — sukhadhāturduḥkhadhātuḥ saumanasyadhāturdaurmanasyadhāturupekṣādhāturavidyādhātuḥ. imānkhalvānanda ṣaḍdhātūnyato jānāti paśyati — etāvatāpi khalvānanda dhātukuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti.
syātpunarbhadantānyo'pi paryāyo yathā dhātukuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti? syādānanda. ṣaḍima ānanda dhātavaḥ — kāmadhāturnaiṣkāmyadhāturvyāpādadhāturavyāpādadhāturvihiṃsādhāturavihiṃsādhātuḥ. imānkhalvānanda ṣaḍdhātūnyato jānāti paśyati — etāvatāpi khalvānanda dhātukuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti.
syātpunarbhadantānyo'pi paryāyo yathā dhātukuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti? syādānanda. traya ima ānanda dhātavaḥ — kāmadhātū rūpadhāturarūpadhātuḥ. imānkhalvānanda trīndhātūnyato jānāti paśyati — etāvatāpi khalvānanda dhātukuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti.
syātpunarbhadantānyo'pi paryāyo yathā dhātukuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti? syādānanda. dvāvimāvānanda dhātū — saṃskṛtadhāturasaṃskṛtadhātuḥ. imau khalvānanda dvau dhātū yato jānāti paśyati — etāvatāpi khalvānanda dhātukuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti.
kiyatā punarbhadantāyatanakuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti? ṣaṭkhalu punarimānyānandādhyātmikabāhyānyāyatanāni — cakṣuścaiva rūpāṇi ca, śrotraṃ ca śabdāśca, ghrāṇaṃ ca gandhāśca, jihvā ca rasāśca, kāyaśca spraṣṭavyāni ca, manaśca dharmāśca. imāni khalvānanda ṣaḍādhyātmikabāhyānyāyatanāni yato jānāti paśyati — etāvatā khalvānandāyatanakuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti.
kiyatā punarbhadanta pratītyasamutpādakuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti? ihānanda bhikṣurevaṃ prajānāti — asminsatīdaṃ bhavatyasyotpādādidamutpadyate — asminnasatīdaṃ na bhavatyasya nirodhādidaṃ nirudhyate — yadidam — avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ, saṃskārapratyayaṃ vijñānam — vijñānapratyayaṃ nāmarūpam — nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanam — ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśaḥ, sparśapratyayā vedanā, vedanāpratyayā tṛṣṇā, tṛṣṇāpratyayamupādānam — upādānapratyayo bhavaḥ — bhavapratyayā jātirjātipratyayājjarāmaraṇaṃ śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ sambhavanti. evametasya kevalasya duḥkhaskandhasya samudayo bhavati. avidyāyāstvevāśeṣavirāganirodhātsaṃskāranirodhaḥ, saṃskāranirodhādvijñānanirodho vijñānanirodhānnāmarūpanirodho nāmarūpanirodhātṣaḍāyatananirodhaḥ, ṣaḍāyatananirodhātsparśanirodhaḥ, sparśanirodhādvedanānirodho vedanānirodhāttṛṣṇānirodhastṛṣṇānirodhādupādānanirodha upādānanirodhādbhavanirodho bhavanirodhājjātinirodho jātinirodhājjarāmaraṇaṃ śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā nirudhyante. evametasya kevalasya duḥkhaskandhasya nirodho bhavati. etāvatā khalvānanda pratītyasamutpādakuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti.
kiyatā punarbhadanta sthānāsthānakuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti? ihānanda bhikṣurasthānametadanavakāśo yaddṛṣṭisampannaḥ pudgalaḥ kañcitsaṃskāraṃ nityatvenopagacchet — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yatpṛthagjanaḥ kañcitsaṃskāraṃ nityatvenopagacchet — sthānametadvidyata iti prajānāti — asthānametadanavakāśo yaddṛṣṭisampannaḥ pudgalaḥ kañcitsaṃskāraṃ sukhatvenopagacchet — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yatpṛthagjanaḥ kañcitsaṃskāraṃ sukhatvenopagacchet — sthānametadvidyata iti prajānāti. asthānametadanavakāśo yaddṛṣṭisampannaḥ pudgalaḥ kañciddharmamātmatvenopagacchet — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yatpṛthagjanaḥ kañciddharmamātmatvenopagacchet — sthānametadvidyata iti prajānāti.
asthānametadanavakāśo yaddṛṣṭisampannaḥ pudgalo mātaraṃ jīvitādvyaparopayet — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yatpṛthagjano mātaraṃ jīvitādvyaparopayet — sthānametadvidyata iti prajānāti. asthānametadanavakāśo yaddṛṣṭisampannaḥ pudgalaḥ pitaraṃ jīvitādvyaparopayet (pūrvavat) arhantaṃ jīvitādvyaparopayet — sthānametadvidyata iti prajānāti — asthānametadanavakāśo yaddṛṣṭisampannaḥ pudgalo duṣṭacittastathāgatasya lohitamutpādayet — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yatpṛthagjano duṣṭacittastathāgatasya lohitamutpādayet — sthānametadvidyata iti prajānāti. asthānametadanavakāśo yaddṛṣṭisampannaḥ pudgalaḥ saṅghaṃ bhindyāt — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yatpṛthagjanaḥ saṅghaṃ bhindyāt — sthānametadvidyata iti prajānāti. asthānametadanavakāśo yaddṛṣṭisampannaḥ pudgalo'nyaṃ śāstāramuddiśet — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yatpṛthagjano'nyaṃ śāstāramuddiśet — sthānametadvidyata iti prajānāti.
asthānametadanavakāśo yadekasminlokadhātau dvāvarhantau samyaksambuddhāvapūrvamacaramamutpadyeyātām — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yadekasminlokadhātāveko'rhansamyaksambuddha utpadyeta — sthānametadvidyata iti prajānāti. asthānametadanavakāśo yadekasminlokadhātau dvau rājānau cakravartināvapūrvamacaramamutpadyeyātām — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yadekasminlokadhātāveko rājā cakravartyutpadyeta — sthānametadvidyata iti prajānāti.
asthānametadanavakāśo yatstryarhansyātsamyaksambuddhaḥ — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yatpuruṣo'rhansyātsamyaksambuddhaḥ — sthānametadvidyata iti prajānāti. asthānametadanavakāśo yatstrī rājā syāccakravartī — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yatpuruṣo rājā syāccakravartī — sthānametadvidyata iti prajānāti. asthānametadanavakāśo yatstrī śakratvaṃ kuryāt (pūrvavat) māratvaṃ kuryāt (pūrvavat) brahmatvaṃ kuryāt — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yatpuruṣaḥ śakratvaṃ kuryāt (pūrvavat) māratvaṃ kuryāt (pūrvavat) brahmatvaṃ kuryāt — sthānametadvidyata iti prajānāti.
asthānametadanavakāśo yatkāyaduścaritasyeṣṭaḥ kānto manojño vipāko nirvarteta — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yatkāyaduścaritasyāniṣṭo'kānto'manojño vipāko nirvarteta — sthānametadvidyata iti prajānāti. asthānametadanavakāśo yadvāgduścaritasya (pūrvavat) yanmanoduścaritasyeṣṭaḥ kānto manojño vipāko nirvarteta — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yadvāgduścaritasya (pūrvavat) yanmanoduścaritasyāniṣṭo'kānto'manojño vipāko nirvarteta — sthānametadvidyata iti prajānāti. asthānametadanavakāśo yatkāyasucaritasyāniṣṭo'kānto'manojño vipāko nirvarteta — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yatkāyasucaritasyeṣṭaḥ kānto manojño vipāko nirvarteta — sthānametadvidyata iti prajānāti. asthānametadanavakāśo yadvāksucaritasya (pūrvavat) yanmanaḥsucaritasyāniṣṭo'kānto'manojño vipāko nirvarteta — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yadvāksucaritasya (pūrvavat) yanmanaḥsucaritasyeṣṭaḥ kānto manojño vipāko nirvarteta — sthānametadvidyata iti prajānāti.
asthānametadanavakāśo yatkāyaduścaritasamanvāgatastannidānāttatpratyayātkāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyeta — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yatkāyaduścaritasamanvāgatastannidānāttatpratyayātkāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyeta — sthānametadvidyata iti prajānāti. asthānametadanavakāśo yadvāgduścaritasamanvāgataḥ (pūrvavat) yanmanoduścaritasamanvāgatastannidānāttatpratyayātkāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyeta — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yadvāgduścaritasamanvāgataḥ (pūrvavat) yanmanoduścaritasamanvāgatastannidānāttatpratyayātkāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyeta — sthānametadvidyata iti prajānāti. asthānametadanavakāśo yatkāyasucaritasamanvāgatastannidānāttatpratyayātkāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyeta — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yatkāyasucaritasamanvāgatastannidānāttatpratyayātkāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyeta — sthānametadvidyata iti prajānāti. asthānametadanavakāśo yadvāksucaritasamanvāgataḥ (pūrvavat) yanmanaḥsucaritasamanvāgatastannidānāttatpratyayātkāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyeta — naitatsthānaṃ vidyata iti prajānāti — sthānaṃ ca khalvetadvidyate yadvāksucaritasamanvāgataḥ (pūrvavat) yanmanaḥsucaritasamanvāgatastannidānāttatpratyayātkāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyeta — sthānametadvidyata iti prajānāti. etāvatā khalvānanda sthānāsthānakuśalo bhikṣurityalaṃ vacanāyeti.
evamukta āyuṣmānānando bhagavantametadavocat — āścaryaṃ bhadantādbhutaṃ bhadanta, kinnāmāyaṃ bhadanta dharmaparyāya iti? tasmāttarhi tvamānandemaṃ dharmaparyāyaṃ bahudhātuka ityapyenaṃ dhāraya, catuḥparivarta ityapyenaṃ dhāraya, dharmādarśa ityapyenaṃ dhārayāmṛtadundubhirityapyenaṃ dhārayānuttaraḥ saṅgrāmavijaya ityapyenaṃ dhārayeti.
idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānānando bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.
bahudhātukasūtraṃ niṣṭhitaṃ pañcamam.