You are here: Home » buddhism » mn » mn128
← mn127 
 mn129 →

MN128 upakleśasūtram

Summary: After departing from the discordant bhikṣus of Kauśāmbī, the Buddha instructs Venerable Aniruddha and his companions on overcoming eleven subtle mental imperfections (upakleśas) that cause luminous meditative visions and concentration to fade. By systematically eliminating doubts, sluggishness, fear, over-exertion, and mental agitation, one stabilizes radiant samādhi and clears the path for liberating knowledge.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे तृतीये शून्यतावर्ग उपक्लेशसूत्रमष्टमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्कौशाम्ब्यां विहरति स्म घोषितारामे। तेन खलु पुनः समयेन कौशाम्ब्यां भिक्षवो भण्डनजाताः कलहजाता विवादापन्ना अन्योन्यं मुखशक्तिभिर्वितुदन्तो व्यहार्षुः। अथ खल्वन्यतमो भिक्षुर्येन भगवांस्तेनोपासमगमत्। उपसङ्गम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्तेऽस्थात्। एकान्ते स्थितः खलु स भिक्षुर्भगवन्तमेतदवोचत् — इह भदन्त कौशाम्ब्यां भिक्षवो भण्डनजाताः कलहजाता विवादापन्ना अन्योन्यं मुखशक्तिभिर्वितुदन्तो विहरन्ति। साधु भदन्त भगवान्येन ते भिक्षवस्तेनोपसङ्गच्छत्वनुकम्पामुपादायेति। अध्यवीवसद्भगवांस्तूष्णीम्भावेन। अथ खलु भगवान्येन ते भिक्षवस्तेनोपासमगमत्। उपसङ्गम्य तान्भिक्षूनेतदवोचत् — अलं भिक्षवः, मा भण्डनं मा कलहं मा विग्रहं मा विवादमिति।

एवमुक्तेऽन्यतमो भिक्षुर्भगवन्तमेतदवोचत् — आगमयतु भदन्त भगवान्धर्मस्वामी। अल्पोत्सुको भदन्त भगवान्दृष्टधर्मसुखविहारमनुयुक्तो विहरतु। वयमेतेन भण्डनेन कलहेन विग्रहेण विवादेन प्रज्ञायिष्यामह इति। द्वितीयमपि खलु भगवांस्तान्भिक्षूनेतदवोचत् — अलं भिक्षवः, मा भण्डनं मा कलहं मा विग्रहं मा विवादमिति। द्वितीयमपि खलु स भिक्षुर्भगवन्तमेतदवोचत् — आगमयतु भदन्त भगवान्धर्मस्वामी। अल्पोत्सुको भदन्त भगवान्दृष्टधर्मसुखविहारमनुयुक्तो विहरतु। वयमेतेन भण्डनेन कलहेन विग्रहेण विवादेन प्रज्ञायिष्यामह इति। तृतीयमपि खलु भगवांस्तान्भिक्षूनेतदवोचत् — अलं भिक्षवः, मा भण्डनं मा कलहं मा विग्रहं मा विवादमिति। तृतीयमपि खलु स भिक्षुर्भगवन्तमेतदवोचत् — आगमयतु भदन्त भगवान्धर्मस्वामी। अल्पोत्सुको भदन्त भगवान्दृष्टधर्मसुखविहारमनुयुक्तो विहरतु। वयमेतेन भण्डनेन कलहेन विग्रहेण विवादेन प्रज्ञायिष्यामह इति।

अथ खलु भगवान्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय कौशाम्बीं पिण्डाय प्राविक्षत्। कौशाम्ब्यां पिण्डाय चरित्वा पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्तः शयनासनं संशमय्य पात्रचीवरमादाय स्थितक एवेमा गाथा अभाषिष्ट —

पृथुशब्दः समो जनो न बालोऽस्मीत्यमन्यत।
भिद्यमाने तु सङ्घेऽस्मिन्नान्यं भूयोऽभ्यमंसत॥

प्रमूढाः पण्डिताभासा वाचागोचरभाणिनः।
यावदिच्छं मुखायमं येन नीता न तं विदुः॥

अक्रुक्षन्मामवधीन्मामजैषीन्मामहार्षीन्मे।
ये च तदुपनह्यन्ति वैरं तेषां न शाम्यति॥

अक्रुक्षन्मामवधीन्मामजैषीन्मामहार्षीन्मे।
ये च तन्नोपनह्यन्ति वैरं तेषूपशाम्यति॥

न हि वैरेण वैराणि शाम्यन्तीह कदाचन।
अवैरेण च शाम्यन्त्येष धर्मः सनातनः॥

परे च न विजानन्ति वयमत्र यमामहे।
ये च तत्र विजानन्ति ततः शाम्यन्ति मेधकाः॥

अस्थिच्छिदः प्राणहरा गवाश्वधनहारिणः।
राष्ट्रं विलुम्पमानानां तेषामपि तु सङ्गतिः।
कस्माद्युष्माकं न भवेत्॥

यदि लभेत निपकं सहायं
सार्धं चरं साधुविहारिधीरम्।
अभिभूय सर्वांस्तु परिस्रवान्वै
तेनात्तमनाः स्मृतिमांश्चरेत्सः॥

नो चेल्लभेत निपकं सहायं
सार्धं चरं साधुविहारिधीरम्।
राजेव राष्ट्रं विजितं प्रहाय
एकश्चरेन्मातङ्ग इवेह नागः॥

एकस्य चरितं श्रेयो नास्ति बाले सहायता।
एकश्चरेन्न च पापानि कुर्यादल्पोत्सुको मातङ्ग इवेह नाग इति॥

अथ खलु भगवान्स्थितक एवेमा गाथा भाषित्वा येन बालकलवणकारग्रामस्तेनोपासमगमत्। तेन खलु पुनः समयेनायुष्मान्भृगुर्बालकलवणकारग्रामे व्यहार्षीत्। अद्राक्षीत्खल्वायुष्मान्भृगुर्भगवन्तं दूरत एवागच्छन्तम्। दृष्ट्वासनं प्राजिज्ञिपदपश्च पादयोर्धावनम्। न्यषदद्भगवान्प्रज्ञप्त आसने। निषद्य पादौ प्राचिक्षलत्। आयुष्मानपि खलु भृगुर्भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णं खल्वायुष्मन्तं भृगुं भगवानेतदवोचत् — कच्चिद्भिक्षो क्षमणीयं कच्चिद्यापनीयं कच्चित्पिण्डकेन न क्लाम्यसीति? क्षमणीयं भगवन्, यापनीयं भगवन्, न चाहं भदन्त पिण्डकेन क्लाम्यामीति। अथ खलु भगवानायुष्मन्तं भृगुं धर्म्यया कथया सन्दर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य सम्प्रहर्ष्य चोत्थायासनाद्येन प्राचीनवंशदायस्तेनोपासमगमत्।

तेन खलु पुनः समयेनायुष्मांश्चानुरुद्ध आयुष्मांश्च नन्दिक आयुष्मांश्च किम्बिलः प्राचीनवंशदाये व्यहार्षुः। अद्राक्षीत्खलु दायपालो भगवन्तं दूरत एवागच्छन्तम्। दृष्ट्वा भगवन्तमेतदवोचत् — मा महाश्रमणैतं दायं प्रविक्षः। सन्त्यत्र त्रयः कुलपुत्रा आत्मकामरूपा विहरन्ति। मा तेषामस्पर्शं कार्षीरिति। अश्रौषीत्खल्वायुष्माननुरुद्धो दायपालस्य भगवता सार्धं मन्त्रयमाणस्य। श्रुत्वा दायपालमेतदवोचत् — मायुष्मन्दायपाल भगवन्तं वारीः। शास्ता नो भगवाननुप्राप्त इति।

अथ खल्वायुष्माननुरुद्धो येनायुष्मांश्च नन्दिको येनायुष्मांश्च किम्बिलस्तेनोपासमगमत्। उपसङ्गम्यायुष्मन्तं च नन्दिकमायुष्मन्तं च किम्बिलमेतदवोचत् — अभिक्रमतमायुष्मन्तौ, अभिक्रमतमायुष्मन्तौ, शास्ता नो भगवाननुप्राप्त इति। अथ खल्वायुष्मांश्चानुरुद्ध आयुष्मांश्च नन्दिक आयुष्मांश्च किम्बिलो भगवन्तं प्रत्युद्गम्यैको भगवतः पात्रचीवरं प्रत्यग्रहीत्, एक आसनं प्राजिज्ञिपत्, एकः पादोदकमुपातिष्ठिपत्। न्यषदद्भगवान्प्रज्ञप्त आसने। निषद्य पादौ प्राचिक्षलत्। तेऽपि खल्वायुष्मन्तो भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन्। एकान्ते निषण्णं खल्वायुष्मन्तमनुरुद्धं भगवानेतदवोचत् — कच्चिद्वोऽनुरुद्धाः क्षमणीयं कच्चिद्यापनीयं कच्चित्पिण्डकेन न क्लाम्यथेति? क्षमणीयं भगवन्, यापनीयं भगवन्, न च वयं भदन्त पिण्डकेन क्लाम्याम इति। कच्चित्पुनर्यूयमनुरुद्धाः समग्राः सम्मोदमाना अविवदमानाः क्षीरोदकीभूता अन्योन्यं प्रियचक्षुर्भिः सम्पश्यन्तो विहरथेति? बाढं वयं भदन्त समग्राः सम्मोदमाना अविवदमानाः क्षीरोदकीभूता अन्योन्यं प्रियचक्षुर्भिः सम्पश्यन्तो विहराम इति। यथा कथं पुनर्यूयमनुरुद्धाः समग्राः सम्मोदमाना अविवदमानाः क्षीरोदकीभूता अन्योन्यं प्रियचक्षुर्भिः सम्पश्यन्तो विहरथेति? इह मम भदन्तैवं भवति — लाभा बत मे सुलब्धं बत मे योऽहमेवंरूपाभ्यां सब्रह्मचारिभ्यां सार्धं विहरामीति। तस्य मम भदन्तानयोरायुष्मतोर्मैत्रं कायकर्म प्रत्युपस्थितमाविश्चैव रहश्च, मैत्रं वाक्कर्म प्रत्युपस्थितमाविश्चैव रहश्च, मैत्रं मनःकर्म प्रत्युपस्थितमाविश्चैव रहश्च। तस्य मम भदन्तैवं भवति — यन्नु खल्वहं स्वं चित्तं निक्षिप्यानयोरेवायुष्मतोश्चित्तस्य वशेन वर्तेयेति। स खल्वहं भदन्त स्वं चित्तं निक्षिप्यानयोरेवायुष्मतोश्चित्तस्य वशेन वर्ते। नाना हि खलु नो भदन्त कायाः, एकं च पुनर्मन्ये चित्तमिति।

आयुष्मानपि खलु नन्दिकः (पूर्ववत्) आयुष्मानपि खलु किम्बिलो भगवन्तमेतदवोचत् — ममापि खलु भदन्तैवं भवति — लाभा बत मे सुलब्धं बत मे योऽहमेवंरूपाभ्यां सब्रह्मचारिभ्यां सार्धं विहरामीति। तस्य मम भदन्तानयोरायुष्मतोर्मैत्रं कायकर्म प्रत्युपस्थितमाविश्चैव रहश्च, मैत्रं वाक्कर्म प्रत्युपस्थितमाविश्चैव रहश्च, मैत्रं मनःकर्म प्रत्युपस्थितमाविश्चैव रहश्च। तस्य मम भदन्तैवं भवति — यन्नु खल्वहं स्वं चित्तं निक्षिप्यानयोरेवायुष्मतोश्चित्तस्य वशेन वर्तेयेति। स खल्वहं भदन्त स्वं चित्तं निक्षिप्यानयोरेवायुष्मतोश्चित्तस्य वशेन वर्ते। नाना हि खलु नो भदन्त कायाः, एकं च पुनर्मन्ये चित्तमिति। एवं खलु वयं भदन्त समग्राः सम्मोदमाना अविवदमानाः क्षीरोदकीभूता अन्योन्यं प्रियचक्षुर्भिः सम्पश्यन्तो विहराम इति।

साधु साध्वनुरुद्धाः! कच्चित्पुनर्यूयमनुरुद्धा अप्रमत्ता आतापिनः प्रहितात्मानो विहरथेति? बाढं वयं भदन्ताप्रमत्ता आतापिनः प्रहितात्मानो विहराम इति। यथा कथं पुनर्यूयमनुरुद्धा अप्रमत्ता आतापिनः प्रहितात्मानो विहरथेति? इह भदन्तास्माकं यः प्रथमं ग्रामात्पिण्डाय प्रतिक्रामति स आसनानि प्रज्ञापयति, पानीयं परिभोजनीयमुपस्थापयति, अवकरपात्रीमुपस्थापयति। यः पश्चाद्ग्रामात्पिण्डाय प्रतिक्रामति — यदि भवति भुक्तावशेषः, यद्याकाङ्क्षति भुङ्क्ते, नो चेदाकाङ्क्षत्यल्पहरिते वा छर्दयत्यप्राणकासु वाप्स्ववप्लावयति — स आसनानि प्रतिशमयति, पानीयं परिभोजनीयं प्रतिशमयति, अवकरपात्रीं धावित्वा प्रतिशमयति, भक्ताग्रं सम्मार्ष्टि। यः पश्यति पानीयघटं वा परिभोजनीयघटं वा वर्चोघटं वा रिक्तं तुच्छं स उपस्थापयति। यद्यस्य भवत्यविषह्यं हस्तविकारेण द्वितीयमामन्त्र्य हस्तविलङ्घकेनोपस्थापयामः, न त्वेव वयं भदन्त तत्प्रत्ययाद्वाचं भिन्द्मः। पञ्चाहिकं खलु पुनर्वयं भदन्त सर्वरात्रं धर्म्यया कथया सन्निषीदामः। एवं खलु वयं भदन्ताप्रमत्ता आतापिनः प्रहितात्मानो विहराम इति।

साधु साध्वनुरुद्धाः! अस्ति पुनर्वोऽनुरुद्धा एवमप्रमत्तानामातापिनां प्रहितात्मनां विहरतामुत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषोऽधिगतः स्पर्शविहार इति? इह वयं भदन्ताप्रमत्ता आतापिनः प्रहितात्मानो विहरन्तोऽवभासं चैव सञ्जानीमो दर्शनं च रूपाणाम्। स खलु पुनर्नोऽवभासो नचिरादेवान्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्, तच्च निमित्तं न प्रतिविध्याम इति।

तत्खलु पुनर्वोऽनुरुद्धा निमित्तं प्रतिव्यद्धव्यम्। अहमपि स्विदनुरुद्धाः पूर्वमेव सम्बोधादनभिसम्बुद्धो बोधिसत्त्व एव सन्नवभासं चैव समज्ञासिषं दर्शनं च रूपाणाम्। स खलु पुनर्मेऽवभासो नचिरादेवान्तरधीयत दर्शनं च रूपाणाम्। तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — को नु खलु हेतुः कः प्रत्ययो येन मेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणामिति? तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — विचिकित्सा खलु म उदपादि, विचिकित्सादिकरणं च पुनर्मे समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। सोऽहं तथा करिष्यामि यथा मे पुनर्न विचिकित्सोत्पत्स्यत इति।

स खल्वहमनुरुद्धा अप्रमत्त आतापी प्रहितात्मा विहरन्नवभासं चैव समज्ञासिषं दर्शनं च रूपाणाम्। स खलु पुनर्मेऽवभासो नचिरादेवान्तरधीयत दर्शनं च रूपाणाम्। तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — को नु खलु हेतुः कः प्रत्ययो येन मेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणामिति? तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — अमनसिकारः खलु म उदपादि, अमनसिकाराधिकरणं च पुनर्मे समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। सोऽहं तथा करिष्यामि यथा मे पुनर्न विचिकित्सोत्पत्स्यते नामनसिकार इति।

स खल्वहमनुरुद्धाः (पूर्ववत्) तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — स्त्यानमिद्धं खलु म उदपादि, स्त्यानमिद्धाधिकरणं च पुनर्मे समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। सोऽहं तथा करिष्यामि यथा मे पुनर्न विचिकित्सोत्पत्स्यते नामनसिकारो न स्त्यानमिद्धमिति।

स खल्वहमनुरुद्धाः (पूर्ववत्) तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — स्तम्भितत्वं खलु म उदपादि, स्तम्भितत्वाधिकरणं च पुनर्मे समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। तद्यथाप्यनुरुद्धाः पुरुषोऽध्वमार्गप्रतिपन्नस्तस्योभयपार्श्वयोर्वर्तका उत्पतेयुः, तस्य ततोनिदानं स्तम्भितत्वमुत्पद्येत — एवमेव खलु मेऽनुरुद्धाः स्तम्भितत्वमुदपादि, स्तम्भितत्वाधिकरणं च पुनर्मे समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। सोऽहं तथा करिष्यामि यथा मे पुनर्न विचिकित्सोत्पत्स्यते नामनसिकारो न स्त्यानमिद्धं न स्तम्भितत्वमिति।

स खल्वहमनुरुद्धाः (पूर्ववत्) तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — उत्प्लुतं खलु म उदपादि, उत्प्लुताधिकरणं च पुनर्मे समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। तद्यथाप्यनुरुद्धाः पुरुष एकं निधिमुखं गवेषमाणः सकृदेव पञ्च निधिमुखान्यधिगच्छेत्, तस्य ततोनिदानमुत्प्लुतमुत्पद्येत — एवमेव खलु मेऽनुरुद्धा उत्प्लुतमुदपादि, उत्प्लुताधिकरणं च पुनर्मे समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। सोऽहं तथा करिष्यामि यथा मे पुनर्न विचिकित्सोत्पत्स्यते नामनसिकारो न स्त्यानमिद्धं न स्तम्भितत्वं नोत्प्लुतमिति।

स खल्वहमनुरुद्धाः (पूर्ववत्) तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — दौष्ठुल्यं खलु म उदपादि, दौष्ठुल्याधिकरणं च पुनर्मे समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। सोऽहं तथा करिष्यामि यथा मे पुनर्न विचिकित्सोत्पत्स्यते नामनसिकारो न स्त्यानमिद्धं न स्तम्भितत्वं नोत्प्लुतं न दौष्ठुल्यमिति।

स खल्वहमनुरुद्धाः (पूर्ववत्) तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — अत्यारब्धवीर्यं खलु म उदपादि, अत्यारब्धवीर्याधिकरणं च पुनर्मे समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। तद्यथाप्यनुरुद्धाः पुरुष उभाभ्यां हस्ताभ्यां वर्तकं गाढं गृह्णीयात्, स तत्रैव प्रताम्येत् — एवमेव खलु मेऽनुरुद्धा अत्यारब्धवीर्यमुदपादि, अत्यारब्धवीर्याधिकरणं च पुनर्मे समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। सोऽहं तथा करिष्यामि यथा मे पुनर्न विचिकित्सोत्पत्स्यते नामनसिकारो न स्त्यानमिद्धं न स्तम्भितत्वं नोत्प्लुतं न दौष्ठुल्यं नात्यारब्धवीर्यमिति।

स खल्वहमनुरुद्धाः (पूर्ववत्) तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — अतिलीनवीर्यं खलु म उदपादि, अतिलीनवीर्याधिकरणं च पुनर्मे समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। तद्यथाप्यनुरुद्धाः पुरुषो वर्तकं शिथिलं गृह्णीयात्, स तस्य हस्तादुत्पतेत् — एवमेव खलु मेऽनुरुद्धा अतिलीनवीर्यमुदपादि, अतिलीनवीर्याधिकरणं च पुनर्मे समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। सोऽहं तथा करिष्यामि यथा मे पुनर्न विचिकित्सोत्पत्स्यते नामनसिकारो न स्त्यानमिद्धं न स्तम्भितत्वं नोत्प्लुतं न दौष्ठुल्यं नात्यारब्धवीर्यं नातिलीनवीर्यमिति।

स खल्वहमनुरुद्धाः (पूर्ववत्) तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — अभिजल्पना खलु म उदपादि, अभिजल्पनाधिकरणं च पुनर्मे समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। सोऽहं तथा करिष्यामि यथा मे पुनर्न विचिकित्सोत्पत्स्यते नामनसिकारो न स्त्यानमिद्धं न स्तम्भितत्वं नोत्प्लुतं न दौष्ठुल्यं नात्यारब्धवीर्यं नातिलीनवीर्यं नाभिजल्पनेति।

स खल्वहमनुरुद्धाः (पूर्ववत्) तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — नानात्वसंज्ञा खलु म उदपादि, नानात्वसंज्ञाधिकरणं च पुनर्मे समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। सोऽहं तथा करिष्यामि यथा मे पुनर्न विचिकित्सोत्पत्स्यते नामनसिकारो न स्त्यानमिद्धं न स्तम्भितत्वं नोत्प्लुतं न दौष्ठुल्यं नात्यारब्धवीर्यं नातिलीनवीर्यं नाभिजल्पना न नानात्वसंज्ञेति।

स खल्वहमनुरुद्धा अप्रमत्त आतापी प्रहितात्मा विहरन्नवभासं चैव समज्ञासिषं दर्शनं च रूपाणाम्। स खलु पुनर्मेऽवभासो नचिरादेवान्तरधीयत दर्शनं च रूपाणाम्। तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — को नु खलु हेतुः कः प्रत्ययो येन मेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणामिति? तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — अतिनिध्यायितत्वं खलु मे रूपाणामुदपादि, अतिनिध्यायितत्वाधिकरणं च पुनर्मे रूपाणां समाधिरच्योष्ट। समाधौ च्युतेऽवभासोऽन्तर्धीयते दर्शनं च रूपाणाम्। सोऽहं तथा करिष्यामि यथा मे पुनर्न विचिकित्सोत्पत्स्यते नामनसिकारो न स्त्यानमिद्धं न स्तम्भितत्वं नोत्प्लुतं न दौष्ठुल्यं नात्यारब्धवीर्यं नातिलीनवीर्यं नाभिजल्पना न नानात्वसंज्ञा नातिनिध्यायितत्वं रूपाणामिति।

स खल्वहमनुरुद्धा विचिकित्सा चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वा विचिकित्सां चित्तस्योपक्लेशं प्राहासिषम्। अमनसिकारश्चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वामनसिकारं चित्तस्योपक्लेशं प्राहासिषम्। स्त्यानमिद्धं चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वा स्त्यानमिद्धं चित्तस्योपक्लेशं प्राहासिषम्। स्तम्भितत्वं चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वा स्तम्भितत्वं चित्तस्योपक्लेशं प्राहासिषम्। उत्प्लुतं चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वोत्प्लुतं चित्तस्योपक्लेशं प्राहासिषम्। दौष्ठुल्यं चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वा दौष्ठुल्यं चित्तस्योपक्लेशं प्राहासिषम्। अत्यारब्धवीर्यं चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वात्यारब्धवीर्यं चित्तस्योपक्लेशं प्राहासिषम्। अतिलीनवीर्यं चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वातिलीनवीर्यं चित्तस्योपक्लेशं प्राहासिषम्। अभिजल्पना चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वाभिजल्पनां चित्तस्योपक्लेशं प्राहासिषम्। नानात्वसंज्ञा चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वा नानात्वसंज्ञां चित्तस्योपक्लेशं प्राहासिषम्। अतिनिध्यायितत्वं रूपाणां चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वातिनिध्यायितत्वं रूपाणां चित्तस्योपक्लेशं प्राहासिषम्।

स खल्वहमनुरुद्धा अप्रमत्त आतापी प्रहितात्मा विहरन्नवभासं हि खलु समज्ञासिषं न च रूपाण्यद्राक्षम्, रूपाणि हि खल्वद्राक्षं न चावभासं समज्ञासिषम् — केवलामपि रात्रिं केवलमपि दिवसं केवलमपि रात्रिन्दिवम्। तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — को नु खलु हेतुः कः प्रत्ययो योऽहमवभासं हि खलु सञ्जानामि न च रूपाणि पश्यामि, रूपाणि हि खलु पश्यामि न चावभासं सञ्जानामि — केवलामपि रात्रिं केवलमपि दिवसं केवलमपि रात्रिन्दिवमिति? तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — यस्मिन्हि खल्वहं समये रूपनिमित्तममनसिकृत्वावभासनिमित्तं मनसि करोमि, अवभासं हि खलु तस्मिन्समये सञ्जानामि न च रूपाणि पश्यामि। यस्मिन्पुनरहं समयेऽवभासनिमित्तममनसिकृत्वा रूपनिमित्तं मनसि करोमि, रूपाणि हि खलु तस्मिन्समये पश्यामि न चावभासं सञ्जानामि — केवलामपि रात्रिं केवलमपि दिवसं केवलमपि रात्रिन्दिवमिति।

स खल्वहमनुरुद्धा अप्रमत्त आतापी प्रहितात्मा विहरन्परीत्तं चैवावभासं समज्ञासिषं परीत्तानि च रूपाण्यद्राक्षम्, अप्रमाणं चैवावभासं समज्ञासिषमप्रमाणानि च रूपाण्यद्राक्षम् — केवलामपि रात्रिं केवलमपि दिवसं केवलमपि रात्रिन्दिवम्। तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — को नु खलु हेतुः कः प्रत्ययो योऽहं परीत्तं चैवावभासं सञ्जानामि परीत्तानि च रूपाणि पश्यामि, अप्रमाणं चैवावभासं सञ्जानाम्यप्रमाणानि च रूपाणि पश्यामि — केवलामपि रात्रिं केवलमपि दिवसं केवलमपि रात्रिन्दिवमिति? तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — यस्मिन्खलु मे समये परीत्तः समाधिर्भवति, परीत्तं मे तस्मिन्समये चक्षुर्भवति। सोऽहं परीत्तेन चक्षुषा परीत्तं चैवावभासं सञ्जानामि परीत्तानि च रूपाणि पश्यामि। यस्मिन्पुनर्मे समयेऽप्रमाणः समाधिर्भवति, अप्रमाणं मे तस्मिन्समये चक्षुर्भवति। सोऽहमप्रमाणेन चक्षुषाप्रमाणं चैवावभासं सञ्जानाम्यप्रमाणानि च रूपाणि पश्यामि — केवलामपि रात्रिं केवलमपि दिवसं केवलमपि रात्रिन्दिवमिति।

यतः खलु मेऽनुरुद्धा विचिकित्सा चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वा विचिकित्सा चित्तस्योपक्लेशः प्रहीणोऽभूत्, अमनसिकारश्चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वामनसिकारश्चित्तस्योपक्लेशः प्रहीणोऽभूत्, स्त्यानमिद्धं चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वा स्त्यानमिद्धं चित्तस्योपक्लेशः प्रहीणोऽभूत्, स्तम्भितत्वं चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वा स्तम्भितत्वं चित्तस्योपक्लेशः प्रहीणोऽभूत्, उत्प्लुतं चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वोत्प्लुतं चित्तस्योपक्लेशः प्रहीणोऽभूत्, दौष्ठुल्यं चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वा दौष्ठुल्यं चित्तस्योपक्लेशः प्रहीणोऽभूत्, अत्यारब्धवीर्यं चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वात्यारब्धवीर्यं चित्तस्योपक्लेशः प्रहीणोऽभूत्, अतिलीनवीर्यं चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वातिलीनवीर्यं चित्तस्योपक्लेशः प्रहीणोऽभूत्, अभिजल्पना चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वाभिजल्पना चित्तस्योपक्लेशः प्रहीणोऽभूत्, नानात्वसंज्ञा चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वा नानात्वसंज्ञा चित्तस्योपक्लेशः प्रहीणोऽभूत्, अतिनिध्यायितत्वं रूपाणां चित्तस्योपक्लेश इति विदित्वातिनिध्यायितत्वं रूपाणां चित्तस्योपक्लेशः प्रहीणोऽभूत् —

तस्य ममानुरुद्धा एतदभूत् — ये खलु मे चित्तस्योपक्लेशास्ते मे प्रहीणाः, हन्तेदानीमहं त्रिविधेन समाधिं भावयामीति। स खल्वहमनुरुद्धाः सवितर्कमपि सविचारं समाधिमबीभवम्, अवितर्कमपि विचारमात्रं समाधिमबीभवम्, अवितर्कमप्यविचारं समाधिमबीभवम्, सप्रीतिकमपि समाधिमबीभवम्, निष्प्रीतिकमपि समाधिमबीभवम्, सातसहगतमपि समाधिमबीभवम्, उपेक्षासहगतमपि समाधिमबीभवम्। यतः खलु मेऽनुरुद्धाः सवितर्कोऽपि सविचारः समाधिर्भावितोऽभूत्, अवितर्कोऽपि विचारमात्रः समाधिर्भावितोऽभूत्, अवितर्कोऽप्यविचारः समाधिर्भावितोऽभूत्, सप्रीतिकोऽपि समाधिर्भावितोऽभूत्, निष्प्रीतिकोऽपि समाधिर्भावितोऽभूत्, सातसहगतोऽपि समाधिर्भावितोऽभूत्, उपेक्षासहगतोऽपि समाधिर्भावितोऽभूत् — ज्ञानं च पुनर्मे दर्शनमुदपादि — अकोप्या मे चेतोविमुक्तिः, इयमन्तिमा जातिः, नास्तीदानीं पुनर्भव इति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आयुष्माननुरुद्धो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।

उपक्लेशसूत्रं निष्ठितमष्टमम्॥

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe tṛtīye śūnyatāvarga upakleśasūtramaṣṭamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānkauśāmbyāṃ viharati sma ghoṣitārāme. tena khalu punaḥ samayena kauśāmbyāṃ bhikṣavo bhaṇḍanajātāḥ kalahajātā vivādāpannā anyonyaṃ mukhaśaktibhirvitudanto vyahārṣuḥ. atha khalvanyatamo bhikṣuryena bhagavāṃstenopāsamagamat. upasaṅgamya bhagavantamabhivādyaikānte'sthāt. ekānte sthitaḥ khalu sa bhikṣurbhagavantametadavocat — iha bhadanta kauśāmbyāṃ bhikṣavo bhaṇḍanajātāḥ kalahajātā vivādāpannā anyonyaṃ mukhaśaktibhirvitudanto viharanti. sādhu bhadanta bhagavānyena te bhikṣavastenopasaṅgacchatvanukampāmupādāyeti. adhyavīvasadbhagavāṃstūṣṇīmbhāvena. atha khalu bhagavānyena te bhikṣavastenopāsamagamat. upasaṅgamya tānbhikṣūnetadavocat — alaṃ bhikṣavaḥ, mā bhaṇḍanaṃ mā kalahaṃ mā vigrahaṃ mā vivādamiti.

evamukte'nyatamo bhikṣurbhagavantametadavocat — āgamayatu bhadanta bhagavāndharmasvāmī. alpotsuko bhadanta bhagavāndṛṣṭadharmasukhavihāramanuyukto viharatu. vayametena bhaṇḍanena kalahena vigraheṇa vivādena prajñāyiṣyāmaha iti. dvitīyamapi khalu bhagavāṃstānbhikṣūnetadavocat — alaṃ bhikṣavaḥ, mā bhaṇḍanaṃ mā kalahaṃ mā vigrahaṃ mā vivādamiti. dvitīyamapi khalu sa bhikṣurbhagavantametadavocat — āgamayatu bhadanta bhagavāndharmasvāmī. alpotsuko bhadanta bhagavāndṛṣṭadharmasukhavihāramanuyukto viharatu. vayametena bhaṇḍanena kalahena vigraheṇa vivādena prajñāyiṣyāmaha iti. tṛtīyamapi khalu bhagavāṃstānbhikṣūnetadavocat — alaṃ bhikṣavaḥ, mā bhaṇḍanaṃ mā kalahaṃ mā vigrahaṃ mā vivādamiti. tṛtīyamapi khalu sa bhikṣurbhagavantametadavocat — āgamayatu bhadanta bhagavāndharmasvāmī. alpotsuko bhadanta bhagavāndṛṣṭadharmasukhavihāramanuyukto viharatu. vayametena bhaṇḍanena kalahena vigraheṇa vivādena prajñāyiṣyāmaha iti.

atha khalu bhagavānpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya kauśāmbīṃ piṇḍāya prāvikṣat. kauśāmbyāṃ piṇḍāya caritvā paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrāntaḥ śayanāsanaṃ saṃśamayya pātracīvaramādāya sthitaka evemā gāthā abhāṣiṣṭa —

pṛthuśabdaḥ samo jano na bālo'smītyamanyata.
bhidyamāne tu saṅghe'sminnānyaṃ bhūyo'bhyamaṃsata..

pramūḍhāḥ paṇḍitābhāsā vācāgocarabhāṇinaḥ.
yāvadicchaṃ mukhāyamaṃ yena nītā na taṃ viduḥ..

akrukṣanmāmavadhīnmāmajaiṣīnmāmahārṣīnme.
ye ca tadupanahyanti vairaṃ teṣāṃ na śāmyati..

akrukṣanmāmavadhīnmāmajaiṣīnmāmahārṣīnme.
ye ca tannopanahyanti vairaṃ teṣūpaśāmyati..

na hi vaireṇa vairāṇi śāmyantīha kadācana.
avaireṇa ca śāmyantyeṣa dharmaḥ sanātanaḥ..

pare ca na vijānanti vayamatra yamāmahe.
ye ca tatra vijānanti tataḥ śāmyanti medhakāḥ..

asthicchidaḥ prāṇaharā gavāśvadhanahāriṇaḥ.
rāṣṭraṃ vilumpamānānāṃ teṣāmapi tu saṅgatiḥ.
kasmādyuṣmākaṃ na bhavet..

yadi labheta nipakaṃ sahāyaṃ
sārdhaṃ caraṃ sādhuvihāridhīram.
abhibhūya sarvāṃstu parisravānvai
tenāttamanāḥ smṛtimāṃścaretsaḥ..

no cellabheta nipakaṃ sahāyaṃ
sārdhaṃ caraṃ sādhuvihāridhīram.
rājeva rāṣṭraṃ vijitaṃ prahāya
ekaścarenmātaṅga iveha nāgaḥ..

ekasya caritaṃ śreyo nāsti bāle sahāyatā.
ekaścarenna ca pāpāni kuryādalpotsuko mātaṅga iveha nāga iti..

atha khalu bhagavānsthitaka evemā gāthā bhāṣitvā yena bālakalavaṇakāragrāmastenopāsamagamat. tena khalu punaḥ samayenāyuṣmānbhṛgurbālakalavaṇakāragrāme vyahārṣīt. adrākṣītkhalvāyuṣmānbhṛgurbhagavantaṃ dūrata evāgacchantam. dṛṣṭvāsanaṃ prājijñipadapaśca pādayordhāvanam. nyaṣadadbhagavānprajñapta āsane. niṣadya pādau prācikṣalat. āyuṣmānapi khalu bhṛgurbhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalvāyuṣmantaṃ bhṛguṃ bhagavānetadavocat — kaccidbhikṣo kṣamaṇīyaṃ kaccidyāpanīyaṃ kaccitpiṇḍakena na klāmyasīti? kṣamaṇīyaṃ bhagavan, yāpanīyaṃ bhagavan, na cāhaṃ bhadanta piṇḍakena klāmyāmīti. atha khalu bhagavānāyuṣmantaṃ bhṛguṃ dharmyayā kathayā sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣya cotthāyāsanādyena prācīnavaṃśadāyastenopāsamagamat.

tena khalu punaḥ samayenāyuṣmāṃścānuruddha āyuṣmāṃśca nandika āyuṣmāṃśca kimbilaḥ prācīnavaṃśadāye vyahārṣuḥ. adrākṣītkhalu dāyapālo bhagavantaṃ dūrata evāgacchantam. dṛṣṭvā bhagavantametadavocat — mā mahāśramaṇaitaṃ dāyaṃ pravikṣaḥ. santyatra trayaḥ kulaputrā ātmakāmarūpā viharanti. mā teṣāmasparśaṃ kārṣīriti. aśrauṣītkhalvāyuṣmānanuruddho dāyapālasya bhagavatā sārdhaṃ mantrayamāṇasya. śrutvā dāyapālametadavocat — māyuṣmandāyapāla bhagavantaṃ vārīḥ. śāstā no bhagavānanuprāpta iti.

atha khalvāyuṣmānanuruddho yenāyuṣmāṃśca nandiko yenāyuṣmāṃśca kimbilastenopāsamagamat. upasaṅgamyāyuṣmantaṃ ca nandikamāyuṣmantaṃ ca kimbilametadavocat — abhikramatamāyuṣmantau, abhikramatamāyuṣmantau, śāstā no bhagavānanuprāpta iti. atha khalvāyuṣmāṃścānuruddha āyuṣmāṃśca nandika āyuṣmāṃśca kimbilo bhagavantaṃ pratyudgamyaiko bhagavataḥ pātracīvaraṃ pratyagrahīt, eka āsanaṃ prājijñipat, ekaḥ pādodakamupātiṣṭhipat. nyaṣadadbhagavānprajñapta āsane. niṣadya pādau prācikṣalat. te'pi khalvāyuṣmanto bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadan. ekānte niṣaṇṇaṃ khalvāyuṣmantamanuruddhaṃ bhagavānetadavocat — kaccidvo'nuruddhāḥ kṣamaṇīyaṃ kaccidyāpanīyaṃ kaccitpiṇḍakena na klāmyatheti? kṣamaṇīyaṃ bhagavan, yāpanīyaṃ bhagavan, na ca vayaṃ bhadanta piṇḍakena klāmyāma iti. kaccitpunaryūyamanuruddhāḥ samagrāḥ sammodamānā avivadamānāḥ kṣīrodakībhūtā anyonyaṃ priyacakṣurbhiḥ sampaśyanto viharatheti? bāḍhaṃ vayaṃ bhadanta samagrāḥ sammodamānā avivadamānāḥ kṣīrodakībhūtā anyonyaṃ priyacakṣurbhiḥ sampaśyanto viharāma iti. yathā kathaṃ punaryūyamanuruddhāḥ samagrāḥ sammodamānā avivadamānāḥ kṣīrodakībhūtā anyonyaṃ priyacakṣurbhiḥ sampaśyanto viharatheti? iha mama bhadantaivaṃ bhavati — lābhā bata me sulabdhaṃ bata me yo'hamevaṃrūpābhyāṃ sabrahmacāribhyāṃ sārdhaṃ viharāmīti. tasya mama bhadantānayorāyuṣmatormaitraṃ kāyakarma pratyupasthitamāviścaiva rahaśca, maitraṃ vākkarma pratyupasthitamāviścaiva rahaśca, maitraṃ manaḥkarma pratyupasthitamāviścaiva rahaśca. tasya mama bhadantaivaṃ bhavati — yannu khalvahaṃ svaṃ cittaṃ nikṣipyānayorevāyuṣmatościttasya vaśena varteyeti. sa khalvahaṃ bhadanta svaṃ cittaṃ nikṣipyānayorevāyuṣmatościttasya vaśena varte. nānā hi khalu no bhadanta kāyāḥ, ekaṃ ca punarmanye cittamiti.

āyuṣmānapi khalu nandikaḥ (pūrvavat) āyuṣmānapi khalu kimbilo bhagavantametadavocat — mamāpi khalu bhadantaivaṃ bhavati — lābhā bata me sulabdhaṃ bata me yo'hamevaṃrūpābhyāṃ sabrahmacāribhyāṃ sārdhaṃ viharāmīti. tasya mama bhadantānayorāyuṣmatormaitraṃ kāyakarma pratyupasthitamāviścaiva rahaśca, maitraṃ vākkarma pratyupasthitamāviścaiva rahaśca, maitraṃ manaḥkarma pratyupasthitamāviścaiva rahaśca. tasya mama bhadantaivaṃ bhavati — yannu khalvahaṃ svaṃ cittaṃ nikṣipyānayorevāyuṣmatościttasya vaśena varteyeti. sa khalvahaṃ bhadanta svaṃ cittaṃ nikṣipyānayorevāyuṣmatościttasya vaśena varte. nānā hi khalu no bhadanta kāyāḥ, ekaṃ ca punarmanye cittamiti. evaṃ khalu vayaṃ bhadanta samagrāḥ sammodamānā avivadamānāḥ kṣīrodakībhūtā anyonyaṃ priyacakṣurbhiḥ sampaśyanto viharāma iti.

sādhu sādhvanuruddhāḥ! kaccitpunaryūyamanuruddhā apramattā ātāpinaḥ prahitātmāno viharatheti? bāḍhaṃ vayaṃ bhadantāpramattā ātāpinaḥ prahitātmāno viharāma iti. yathā kathaṃ punaryūyamanuruddhā apramattā ātāpinaḥ prahitātmāno viharatheti? iha bhadantāsmākaṃ yaḥ prathamaṃ grāmātpiṇḍāya pratikrāmati sa āsanāni prajñāpayati, pānīyaṃ paribhojanīyamupasthāpayati, avakarapātrīmupasthāpayati. yaḥ paścādgrāmātpiṇḍāya pratikrāmati — yadi bhavati bhuktāvaśeṣaḥ, yadyākāṅkṣati bhuṅkte, no cedākāṅkṣatyalpaharite vā chardayatyaprāṇakāsu vāpsvavaplāvayati — sa āsanāni pratiśamayati, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ pratiśamayati, avakarapātrīṃ dhāvitvā pratiśamayati, bhaktāgraṃ sammārṣṭi. yaḥ paśyati pānīyaghaṭaṃ vā paribhojanīyaghaṭaṃ vā varcoghaṭaṃ vā riktaṃ tucchaṃ sa upasthāpayati. yadyasya bhavatyaviṣahyaṃ hastavikāreṇa dvitīyamāmantrya hastavilaṅghakenopasthāpayāmaḥ, na tveva vayaṃ bhadanta tatpratyayādvācaṃ bhindmaḥ. pañcāhikaṃ khalu punarvayaṃ bhadanta sarvarātraṃ dharmyayā kathayā sanniṣīdāmaḥ. evaṃ khalu vayaṃ bhadantāpramattā ātāpinaḥ prahitātmāno viharāma iti.

sādhu sādhvanuruddhāḥ! asti punarvo'nuruddhā evamapramattānāmātāpināṃ prahitātmanāṃ viharatāmuttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣo'dhigataḥ sparśavihāra iti? iha vayaṃ bhadantāpramattā ātāpinaḥ prahitātmāno viharanto'vabhāsaṃ caiva sañjānīmo darśanaṃ ca rūpāṇām. sa khalu punarno'vabhāso nacirādevāntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām, tacca nimittaṃ na pratividhyāma iti.

tatkhalu punarvo'nuruddhā nimittaṃ prativyaddhavyam. ahamapi svidanuruddhāḥ pūrvameva sambodhādanabhisambuddho bodhisattva eva sannavabhāsaṃ caiva samajñāsiṣaṃ darśanaṃ ca rūpāṇām. sa khalu punarme'vabhāso nacirādevāntaradhīyata darśanaṃ ca rūpāṇām. tasya mamānuruddhā etadabhūt — ko nu khalu hetuḥ kaḥ pratyayo yena me'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇāmiti? tasya mamānuruddhā etadabhūt — vicikitsā khalu ma udapādi, vicikitsādikaraṇaṃ ca punarme samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. so'haṃ tathā kariṣyāmi yathā me punarna vicikitsotpatsyata iti.

sa khalvahamanuruddhā apramatta ātāpī prahitātmā viharannavabhāsaṃ caiva samajñāsiṣaṃ darśanaṃ ca rūpāṇām. sa khalu punarme'vabhāso nacirādevāntaradhīyata darśanaṃ ca rūpāṇām. tasya mamānuruddhā etadabhūt — ko nu khalu hetuḥ kaḥ pratyayo yena me'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇāmiti? tasya mamānuruddhā etadabhūt — amanasikāraḥ khalu ma udapādi, amanasikārādhikaraṇaṃ ca punarme samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. so'haṃ tathā kariṣyāmi yathā me punarna vicikitsotpatsyate nāmanasikāra iti.

sa khalvahamanuruddhāḥ (pūrvavat) tasya mamānuruddhā etadabhūt — styānamiddhaṃ khalu ma udapādi, styānamiddhādhikaraṇaṃ ca punarme samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. so'haṃ tathā kariṣyāmi yathā me punarna vicikitsotpatsyate nāmanasikāro na styānamiddhamiti.

sa khalvahamanuruddhāḥ (pūrvavat) tasya mamānuruddhā etadabhūt — stambhitatvaṃ khalu ma udapādi, stambhitatvādhikaraṇaṃ ca punarme samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. tadyathāpyanuruddhāḥ puruṣo'dhvamārgapratipannastasyobhayapārśvayorvartakā utpateyuḥ, tasya tatonidānaṃ stambhitatvamutpadyeta — evameva khalu me'nuruddhāḥ stambhitatvamudapādi, stambhitatvādhikaraṇaṃ ca punarme samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. so'haṃ tathā kariṣyāmi yathā me punarna vicikitsotpatsyate nāmanasikāro na styānamiddhaṃ na stambhitatvamiti.

sa khalvahamanuruddhāḥ (pūrvavat) tasya mamānuruddhā etadabhūt — utplutaṃ khalu ma udapādi, utplutādhikaraṇaṃ ca punarme samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. tadyathāpyanuruddhāḥ puruṣa ekaṃ nidhimukhaṃ gaveṣamāṇaḥ sakṛdeva pañca nidhimukhānyadhigacchet, tasya tatonidānamutplutamutpadyeta — evameva khalu me'nuruddhā utplutamudapādi, utplutādhikaraṇaṃ ca punarme samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. so'haṃ tathā kariṣyāmi yathā me punarna vicikitsotpatsyate nāmanasikāro na styānamiddhaṃ na stambhitatvaṃ notplutamiti.

sa khalvahamanuruddhāḥ (pūrvavat) tasya mamānuruddhā etadabhūt — dauṣṭhulyaṃ khalu ma udapādi, dauṣṭhulyādhikaraṇaṃ ca punarme samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. so'haṃ tathā kariṣyāmi yathā me punarna vicikitsotpatsyate nāmanasikāro na styānamiddhaṃ na stambhitatvaṃ notplutaṃ na dauṣṭhulyamiti.

sa khalvahamanuruddhāḥ (pūrvavat) tasya mamānuruddhā etadabhūt — atyārabdhavīryaṃ khalu ma udapādi, atyārabdhavīryādhikaraṇaṃ ca punarme samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. tadyathāpyanuruddhāḥ puruṣa ubhābhyāṃ hastābhyāṃ vartakaṃ gāḍhaṃ gṛhṇīyāt, sa tatraiva pratāmyet — evameva khalu me'nuruddhā atyārabdhavīryamudapādi, atyārabdhavīryādhikaraṇaṃ ca punarme samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. so'haṃ tathā kariṣyāmi yathā me punarna vicikitsotpatsyate nāmanasikāro na styānamiddhaṃ na stambhitatvaṃ notplutaṃ na dauṣṭhulyaṃ nātyārabdhavīryamiti.

sa khalvahamanuruddhāḥ (pūrvavat) tasya mamānuruddhā etadabhūt — atilīnavīryaṃ khalu ma udapādi, atilīnavīryādhikaraṇaṃ ca punarme samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. tadyathāpyanuruddhāḥ puruṣo vartakaṃ śithilaṃ gṛhṇīyāt, sa tasya hastādutpatet — evameva khalu me'nuruddhā atilīnavīryamudapādi, atilīnavīryādhikaraṇaṃ ca punarme samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. so'haṃ tathā kariṣyāmi yathā me punarna vicikitsotpatsyate nāmanasikāro na styānamiddhaṃ na stambhitatvaṃ notplutaṃ na dauṣṭhulyaṃ nātyārabdhavīryaṃ nātilīnavīryamiti.

sa khalvahamanuruddhāḥ (pūrvavat) tasya mamānuruddhā etadabhūt — abhijalpanā khalu ma udapādi, abhijalpanādhikaraṇaṃ ca punarme samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. so'haṃ tathā kariṣyāmi yathā me punarna vicikitsotpatsyate nāmanasikāro na styānamiddhaṃ na stambhitatvaṃ notplutaṃ na dauṣṭhulyaṃ nātyārabdhavīryaṃ nātilīnavīryaṃ nābhijalpaneti.

sa khalvahamanuruddhāḥ (pūrvavat) tasya mamānuruddhā etadabhūt — nānātvasaṃjñā khalu ma udapādi, nānātvasaṃjñādhikaraṇaṃ ca punarme samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. so'haṃ tathā kariṣyāmi yathā me punarna vicikitsotpatsyate nāmanasikāro na styānamiddhaṃ na stambhitatvaṃ notplutaṃ na dauṣṭhulyaṃ nātyārabdhavīryaṃ nātilīnavīryaṃ nābhijalpanā na nānātvasaṃjñeti.

sa khalvahamanuruddhā apramatta ātāpī prahitātmā viharannavabhāsaṃ caiva samajñāsiṣaṃ darśanaṃ ca rūpāṇām. sa khalu punarme'vabhāso nacirādevāntaradhīyata darśanaṃ ca rūpāṇām. tasya mamānuruddhā etadabhūt — ko nu khalu hetuḥ kaḥ pratyayo yena me'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇāmiti? tasya mamānuruddhā etadabhūt — atinidhyāyitatvaṃ khalu me rūpāṇāmudapādi, atinidhyāyitatvādhikaraṇaṃ ca punarme rūpāṇāṃ samādhiracyoṣṭa. samādhau cyute'vabhāso'ntardhīyate darśanaṃ ca rūpāṇām. so'haṃ tathā kariṣyāmi yathā me punarna vicikitsotpatsyate nāmanasikāro na styānamiddhaṃ na stambhitatvaṃ notplutaṃ na dauṣṭhulyaṃ nātyārabdhavīryaṃ nātilīnavīryaṃ nābhijalpanā na nānātvasaṃjñā nātinidhyāyitatvaṃ rūpāṇāmiti.

sa khalvahamanuruddhā vicikitsā cittasyopakleśa iti viditvā vicikitsāṃ cittasyopakleśaṃ prāhāsiṣam. amanasikāraścittasyopakleśa iti viditvāmanasikāraṃ cittasyopakleśaṃ prāhāsiṣam. styānamiddhaṃ cittasyopakleśa iti viditvā styānamiddhaṃ cittasyopakleśaṃ prāhāsiṣam. stambhitatvaṃ cittasyopakleśa iti viditvā stambhitatvaṃ cittasyopakleśaṃ prāhāsiṣam. utplutaṃ cittasyopakleśa iti viditvotplutaṃ cittasyopakleśaṃ prāhāsiṣam. dauṣṭhulyaṃ cittasyopakleśa iti viditvā dauṣṭhulyaṃ cittasyopakleśaṃ prāhāsiṣam. atyārabdhavīryaṃ cittasyopakleśa iti viditvātyārabdhavīryaṃ cittasyopakleśaṃ prāhāsiṣam. atilīnavīryaṃ cittasyopakleśa iti viditvātilīnavīryaṃ cittasyopakleśaṃ prāhāsiṣam. abhijalpanā cittasyopakleśa iti viditvābhijalpanāṃ cittasyopakleśaṃ prāhāsiṣam. nānātvasaṃjñā cittasyopakleśa iti viditvā nānātvasaṃjñāṃ cittasyopakleśaṃ prāhāsiṣam. atinidhyāyitatvaṃ rūpāṇāṃ cittasyopakleśa iti viditvātinidhyāyitatvaṃ rūpāṇāṃ cittasyopakleśaṃ prāhāsiṣam.

sa khalvahamanuruddhā apramatta ātāpī prahitātmā viharannavabhāsaṃ hi khalu samajñāsiṣaṃ na ca rūpāṇyadrākṣam, rūpāṇi hi khalvadrākṣaṃ na cāvabhāsaṃ samajñāsiṣam — kevalāmapi rātriṃ kevalamapi divasaṃ kevalamapi rātrindivam. tasya mamānuruddhā etadabhūt — ko nu khalu hetuḥ kaḥ pratyayo yo'hamavabhāsaṃ hi khalu sañjānāmi na ca rūpāṇi paśyāmi, rūpāṇi hi khalu paśyāmi na cāvabhāsaṃ sañjānāmi — kevalāmapi rātriṃ kevalamapi divasaṃ kevalamapi rātrindivamiti? tasya mamānuruddhā etadabhūt — yasminhi khalvahaṃ samaye rūpanimittamamanasikṛtvāvabhāsanimittaṃ manasi karomi, avabhāsaṃ hi khalu tasminsamaye sañjānāmi na ca rūpāṇi paśyāmi. yasminpunarahaṃ samaye'vabhāsanimittamamanasikṛtvā rūpanimittaṃ manasi karomi, rūpāṇi hi khalu tasminsamaye paśyāmi na cāvabhāsaṃ sañjānāmi — kevalāmapi rātriṃ kevalamapi divasaṃ kevalamapi rātrindivamiti.

sa khalvahamanuruddhā apramatta ātāpī prahitātmā viharanparīttaṃ caivāvabhāsaṃ samajñāsiṣaṃ parīttāni ca rūpāṇyadrākṣam, apramāṇaṃ caivāvabhāsaṃ samajñāsiṣamapramāṇāni ca rūpāṇyadrākṣam — kevalāmapi rātriṃ kevalamapi divasaṃ kevalamapi rātrindivam. tasya mamānuruddhā etadabhūt — ko nu khalu hetuḥ kaḥ pratyayo yo'haṃ parīttaṃ caivāvabhāsaṃ sañjānāmi parīttāni ca rūpāṇi paśyāmi, apramāṇaṃ caivāvabhāsaṃ sañjānāmyapramāṇāni ca rūpāṇi paśyāmi — kevalāmapi rātriṃ kevalamapi divasaṃ kevalamapi rātrindivamiti? tasya mamānuruddhā etadabhūt — yasminkhalu me samaye parīttaḥ samādhirbhavati, parīttaṃ me tasminsamaye cakṣurbhavati. so'haṃ parīttena cakṣuṣā parīttaṃ caivāvabhāsaṃ sañjānāmi parīttāni ca rūpāṇi paśyāmi. yasminpunarme samaye'pramāṇaḥ samādhirbhavati, apramāṇaṃ me tasminsamaye cakṣurbhavati. so'hamapramāṇena cakṣuṣāpramāṇaṃ caivāvabhāsaṃ sañjānāmyapramāṇāni ca rūpāṇi paśyāmi — kevalāmapi rātriṃ kevalamapi divasaṃ kevalamapi rātrindivamiti.

yataḥ khalu me'nuruddhā vicikitsā cittasyopakleśa iti viditvā vicikitsā cittasyopakleśaḥ prahīṇo'bhūt, amanasikāraścittasyopakleśa iti viditvāmanasikāraścittasyopakleśaḥ prahīṇo'bhūt, styānamiddhaṃ cittasyopakleśa iti viditvā styānamiddhaṃ cittasyopakleśaḥ prahīṇo'bhūt, stambhitatvaṃ cittasyopakleśa iti viditvā stambhitatvaṃ cittasyopakleśaḥ prahīṇo'bhūt, utplutaṃ cittasyopakleśa iti viditvotplutaṃ cittasyopakleśaḥ prahīṇo'bhūt, dauṣṭhulyaṃ cittasyopakleśa iti viditvā dauṣṭhulyaṃ cittasyopakleśaḥ prahīṇo'bhūt, atyārabdhavīryaṃ cittasyopakleśa iti viditvātyārabdhavīryaṃ cittasyopakleśaḥ prahīṇo'bhūt, atilīnavīryaṃ cittasyopakleśa iti viditvātilīnavīryaṃ cittasyopakleśaḥ prahīṇo'bhūt, abhijalpanā cittasyopakleśa iti viditvābhijalpanā cittasyopakleśaḥ prahīṇo'bhūt, nānātvasaṃjñā cittasyopakleśa iti viditvā nānātvasaṃjñā cittasyopakleśaḥ prahīṇo'bhūt, atinidhyāyitatvaṃ rūpāṇāṃ cittasyopakleśa iti viditvātinidhyāyitatvaṃ rūpāṇāṃ cittasyopakleśaḥ prahīṇo'bhūt —

tasya mamānuruddhā etadabhūt — ye khalu me cittasyopakleśāste me prahīṇāḥ, hantedānīmahaṃ trividhena samādhiṃ bhāvayāmīti. sa khalvahamanuruddhāḥ savitarkamapi savicāraṃ samādhimabībhavam, avitarkamapi vicāramātraṃ samādhimabībhavam, avitarkamapyavicāraṃ samādhimabībhavam, saprītikamapi samādhimabībhavam, niṣprītikamapi samādhimabībhavam, sātasahagatamapi samādhimabībhavam, upekṣāsahagatamapi samādhimabībhavam. yataḥ khalu me'nuruddhāḥ savitarko'pi savicāraḥ samādhirbhāvito'bhūt, avitarko'pi vicāramātraḥ samādhirbhāvito'bhūt, avitarko'pyavicāraḥ samādhirbhāvito'bhūt, saprītiko'pi samādhirbhāvito'bhūt, niṣprītiko'pi samādhirbhāvito'bhūt, sātasahagato'pi samādhirbhāvito'bhūt, upekṣāsahagato'pi samādhirbhāvito'bhūt — jñānaṃ ca punarme darśanamudapādi — akopyā me cetovimuktiḥ, iyamantimā jātiḥ, nāstīdānīṃ punarbhava iti.

idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānanuruddho bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.

upakleśasūtraṃ niṣṭhitamaṣṭamam..

← mn127 
mn 
 mn129 →
Search
buddhism/mn/mn128.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51