You are here: Home » buddhism » mn » mn133
You are not allowed to perform this action
← mn132 
 mn134 →

MN133 mahākātyāyanabhadraikarātrasūtram

Summary: Requested by the bhikṣus to elaborate on the Buddha’s concise Bhadraikarātra verses, Venerable Mahākātyāyana analyzes how consciousness becomes entangled in the past, future, and present through desire and lust operating across the six sense bases (ṣaḍāyatanas). The Buddha confirms that Mahākātyāyana’s detailed psychological exposition perfectly captures the doctrinal essence of the teaching.

मध्यमनिकाय उपरिपञ्चाशत्पाठे विभङ्गवर्गे महाकात्यायनभद्रैकरात्रसूत्रं तृतीयम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्राजगृहे विहरति स्म तपोदारामे। अथ खल्वायुष्मान्समृद्धी रात्र्याः प्रत्यूषसमये प्रत्युत्थाय येन तपोदस्तेनोपसमक्रमीद्गात्राणि परिषेक्तुम्। तपोदे गात्राणि परिषिच्य प्रत्युत्तीर्यैकचीवरोऽस्थाद्गात्राणि शोषयमानः। अथ खल्वन्यतरा देवताभिक्रान्तायां रात्र्यामभिक्रान्तवर्णा केवलकल्पं तपोदमवभास्य येनायुष्मान्समृद्धिस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसंक्रम्यैकान्तेऽस्थात्। एकान्ते स्थिता खलु सा देवतायुष्मन्तं समृद्धिमिदमवोचत् — धारयसि त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं चेति। न खल्वहमायुष्मन्धारयामि भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च। त्वं पुनरायुष्मन्धारयसि भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं चेति। अहमपि खलु भिक्षो न धारयामि भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च। धारयसि पुनस्त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रीया गाथा इति। न खल्वहमायुष्मन्धारयामि भद्रैकरात्रीया गाथा इति। त्वं पुनरायुष्मन्धारयसि भद्रैकरात्रीया गाथा इति। अहमपि खलु भिक्षो न धारयामि भद्रैकरात्रीया गाथा इति। उद्गृहाण त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च, पर्याप्नुहि त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च, धारय त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च। अर्थसंहितो भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशश्च विभङ्गश्चादिब्रह्मचर्यक इति। इदमवोचत्सा देवता। इदमुक्त्वा तत्रैवान्तरधायि।

अथ खल्वायुष्मान्समृद्धिस्तस्या रात्र्या अत्ययेन येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसंक्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खल्वायुष्मान्समृद्धिर्भगवन्तमेतदवोचत् —

इहाहं भदन्त रात्र्याः प्रत्यूषसमये प्रत्युत्थाय येन तपोदस्तेनोपसमक्रमिषं गात्राणि परिषेक्तुम्। तपोदे गात्राणि परिषिच्य प्रत्युत्तीर्यैकचीवरोऽस्थां गात्राणि शोषयमानः। अथ खलु भदन्तान्यतरा देवताभिक्रान्तायां रात्र्यामभिक्रान्तवर्णा केवलकल्पं तपोदमवभास्य येनाहं तेनोपसमक्रमीत्। उपसंक्रम्यैकान्तेऽस्थात्। एकान्ते स्थिता खलु सा देवता मामेतदवोचत् — धारयसि त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं चेति।

एवमुक्तेऽहं भदन्त तां देवतामेतदवोचम् — न खल्वहमायुष्मन्धारयामि भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च। त्वं पुनरायुष्मन्धारयसि भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं चेति। अहमपि खलु भिक्षो न धारयामि भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च। धारयसि पुनस्त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रीया गाथा इति। न खल्वहमायुष्मन्धारयामि भद्रैकरात्रीया गाथा इति। त्वं पुनरायुष्मन्धारयसि भद्रैकरात्रीया गाथा इति। अहमपि खलु भिक्षो न धारयामि भद्रैकरात्रीया गाथा इति। उद्गृहाण त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च, पर्याप्नुहि त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च, धारय त्वं भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च। अर्थसंहितो भिक्षो भद्रैकरात्रस्योद्देशश्च विभङ्गश्चादिब्रह्मचर्यक इति। इदमवोचद्भदन्त सा देवता। इदमुक्त्वा तत्रैवान्तरधायि। साधु मे भदन्त भगवान्भद्रैकरात्रस्योद्देशं च विभङ्गं च देशयत्विति। तेन हि भिक्षो शृणु, साधु च मनसि कुरु, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खल्वायुष्मान्समृद्धिर्भगवते प्रत्यश्रौषीत्। भगवानेतदवोचत् —

अतीतं नान्वागमयेन्न प्रतिकांक्षेदनागतम्। यदतीतं प्रहीणं तदप्राप्तं चाप्यनागतम्॥

प्रत्युत्पन्नं च यो धर्मं तत्र तत्र विपश्यति। असंहार्यमसंकुप्यं तं विद्वाननुबृंहयेत्॥

अद्यैव कृत्यमातप्यं को जानीयान्मरणं श्वः। न हि नः संगरस्तेन महासेनेन मृत्युना॥

एवंविहारिणमातापिनमहोरात्रमतन्द्रितम्। तं वै भद्रैकरात्र इति शान्त आचष्टे मुनिरिति॥

इदमवोचद्भगवान्। इदमुक्त्वा सुगत उत्थायासनाद्विहारं प्राविक्षत्। अथ खलु तेषां भिक्षूणामचिरप्रक्रान्ते भगवत्येतदभवत् — इदं खलु न आयुष्मन्तो भगवान्संक्षेपेणोद्देशमुद्दिश्य विस्तरेणार्थमविभज्योत्थायासनाद्विहारं प्रविष्टः —

अतीतं नान्वागमयेन्न प्रतिकांक्षेदनागतम्। यदतीतं प्रहीणं तदप्राप्तं चाप्यनागतम्॥

प्रत्युत्पन्नं च यो धर्मं तत्र तत्र विपश्यति। असंहार्यमसंकुप्यं तं विद्वाननुबृंहयेत्॥

अद्यैव कृत्यमातप्यं को जानीयान्मरणं श्वः। न हि नः संगरस्तेन महासेनेन मृत्युना॥

एवंविहारिणमातापिनमहोरात्रमतन्द्रितम्। तं वै भद्रैकरात्र इति शान्त आचष्टे मुनिरिति॥

को नु खल्वस्य भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्य विस्तरेणार्थं विभजेदिति।

अथ खलु तेषां भिक्षूणामेतदभवत् — अयं खल्वायुष्मान्महाकात्यायनः शास्तुश्चैव संवर्णितः संभावितश्च विज्ञानां सब्रह्मचारिणाम्। प्रभवति चायुष्मान्महाकात्यायनोऽस्य भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्य विस्तरेणार्थं विभक्तुम्। यन्नु वयं येनायुष्मान्महाकात्यायनस्तेनोपसंक्रमेम, उपसंक्रम्यायुष्मन्तं महाकात्यायनमेतमर्थं प्रतिपृच्छेमेति।

अथ खलु ते भिक्षवो येनायुष्मान्महाकात्यायनस्तेनोपसमक्रमिषुः। उपसंक्रम्यायुष्मता महाकात्यायनेन सार्धं सममोदिषत। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदन्। एकान्ते निषण्णाः खलु ते भिक्षव आयुष्मन्तं महाकात्यायनमेतदवोचन् — इदं खलु न आयुष्मन्कात्यायन भगवान्संक्षेपेणोद्देशमुद्दिश्य विस्तरेणार्थमविभज्योत्थायासनाद्विहारं प्रविष्टः —

अतीतं नान्वागमयेत् (पूर्ववत्) तं वै भद्रैकरात्र इति शान्त आचष्टे मुनिरिति।

तेषां न आयुष्मन्कात्यायनास्माकमचिरप्रक्रान्ते भगवत्येतदभवत् — इदं खलु न आयुष्मन्तो भगवान्संक्षेपेणोद्देशमुद्दिश्य विस्तरेणार्थमविभज्योत्थायासनाद्विहारं प्रविष्टः —

अतीतं नान्वागमयेत् (पूर्ववत्) तं वै भद्रैकरात्र इति शान्त आचष्टे मुनिरिति।

को नु खल्वस्य भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्य विस्तरेणार्थं विभजेदिति। तेषां न आयुष्मन्कात्यायनास्माकमेतदभवत् — अयं खल्वायुष्मान्महाकात्यायनः शास्तुश्चैव संवर्णितः संभावितश्च विज्ञानां सब्रह्मचारिणाम्। प्रभवति चायुष्मान्महाकात्यायनोऽस्य भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्य विस्तरेणार्थं विभक्तुम्। यन्नु वयं येनायुष्मान्महाकात्यायनस्तेनोपसंक्रमेम, उपसंक्रम्यायुष्मन्तं महाकात्यायनमेतमर्थं प्रतिपृच्छेमेति। विभजत्वायुष्मान्महाकात्यायन इति।

तद्यथाप्यायुष्मन्तः पुरुषः सारार्थिकः सारगवेषी सारपर्येषणं चरन्महतो वृक्षस्य तिष्ठतः सारवतोऽतिक्रम्यैव मूलमतिक्रम्य स्कन्धं शाखापलाशे सारं पर्येषितव्यं मन्येत, एवंसम्पदमिदमायुष्मतां शास्तरि सम्मुखीभूते तं भगवन्तमतिसृत्यास्मानेतमर्थं प्रतिप्रष्टव्यं मन्यध्वे। स ह्यायुष्मन्तो भगवान्जानञ्जानाति, पश्यन्पश्यति, चक्षुर्भूतो ज्ञानभूतो धर्मभूतो ब्रह्मभूतो वक्ता प्रवक्तार्थस्य निर्णेतमृतस्य दाता धर्मस्वामी तथागतः। स चैव पुनरेतस्य कालोऽभूद्यद्भगवन्तमेवैतमर्थं प्रतिपृच्छेत, यथा वो भगवान्व्याकुर्यात्तथैनं धारयेतेति।

अद्धायुष्मन्कात्यायन भगवान्जानञ्जानाति, पश्यन्पश्यति, चक्षुर्भूतो ज्ञानभूतो धर्मभूतो ब्रह्मभूतो वक्ता प्रवक्तार्थस्य निर्णेतमृतस्य दाता धर्मस्वामी तथागतः। स चैव पुनरेतस्य कालोऽभूद्यद्भगवन्तमेवैतमर्थं प्रतिपृच्छेम, यथा नो भगवान्व्याकुर्यात्तथैनं धारयेम। अपि चायुष्मान्महाकात्यायनः शास्तुश्चैव संवर्णितः संभावितश्च विज्ञानां सब्रह्मचारिणाम्, प्रभवति चायुष्मान्महाकात्यायनोऽस्य भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्य विस्तरेणार्थं विभक्तुम्। विभजत्वायुष्मान्महाकात्यायनोऽगुरु कृत्वेति।

तेन ह्यायुष्मन्तः शृणुत, साधु च मनसि कुरुत, भाषिष्य इति। एवमायुष्मन्निति खलु ते भिक्षव आयुष्मते महाकात्यायनाय प्रत्यश्रौषुः। आयुष्मान्महाकात्यायन एतदवोचत् —

यं खलु न आयुष्मन्तो भगवान्संक्षेपेणोद्देशमुद्दिश्य विस्तरेणार्थमविभज्योत्थायासनाद्विहारं प्रविष्टः —

अतीतं नान्वागमयेत् (पूर्ववत्) तं वै भद्रैकरात्र इति शान्त आचष्टे मुनिरिति।

अस्य खल्वहमायुष्मन्तो भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानामि —

कथं चायुष्मन्तोऽतीतमन्वागमयति। इति मे चक्षुरभूदतीतमध्वानमिति रूपाणीति — तत्र छन्दरागप्रतिबद्धं भवति विज्ञानं, छन्दरागप्रतिबद्धत्वाद्विज्ञानस्य तदभिनन्दति, तदभिनन्दन्नतीतमन्वागमयति। इति मे श्रोत्रमभूदतीतमध्वानमिति शब्दा इति (पूर्ववत्) इति मे घ्राणमभूदतीतमध्वानमिति गन्धा इति, इति मे जिह्वाभूदतीतमध्वानमिति रसा इति, इति मे कायोऽभूदतीतमध्वानमिति स्प्रष्टव्यानीति, इति मे मनोऽभूदतीतमध्वानमिति धर्मा इति — तत्र छन्दरागप्रतिबद्धं भवति विज्ञानं, छन्दरागप्रतिबद्धत्वाद्विज्ञानस्य तदभिनन्दति, तदभिनन्दन्नतीतमन्वागमयति — एवं खल्वायुष्मन्तोऽतीतमन्वागमयति।

कथं चायुष्मन्तोऽतीतं नान्वागमयति। इति मे चक्षुरभूदतीतमध्वानमिति रूपाणीति — तत्र न छन्दरागप्रतिबद्धं भवति विज्ञानमच्छन्दरागप्रतिबद्धत्वाद्विज्ञानस्य न तदभिनन्दति, तदनभिनन्दन्नतीतं नान्वागमयति। इति मे श्रोत्रमभूदतीतमध्वानमिति शब्दा इति (पूर्ववत्) इति मे घ्राणमभूदतीतमध्वानमिति गन्धा इति, इति मे जिह्वाभूदतीतमध्वानमिति रसा इति, इति मे कायोऽभूदतीतमध्वानमिति स्प्रष्टव्यानीति, इति मे मनोऽभूदतीतमध्वानमिति धर्मा इति — तत्र न छन्दरागप्रतिबद्धं भवति विज्ञानमच्छन्दरागप्रतिबद्धत्वाद्विज्ञानस्य न तदभिनन्दति, तदनभिनन्दन्नतीतं नान्वागमयति — एवं खल्वायुष्मन्तोऽतीतं नान्वागमयति।

कथं चायुष्मन्तोऽनागतं प्रतिकांक्षति। इति मे चक्षुः स्यादनागतमध्वानमिति रूपाणीति — अप्रतिलब्धस्य प्रतिलाभाय चित्तं प्रणिदधाति, चेतसः प्रणिधानप्रत्ययात्तदभिनन्दति, तदभिनन्दन्ननागतं प्रतिकांक्षति। इति मे श्रोत्रं स्यादनागतमध्वानमिति शब्दा इति (पूर्ववत्) इति मे घ्राणं स्यादनागतमध्वानमिति गन्धा इति, इति मे जिह्वा स्यादनागतमध्वानमिति रसा इति, इति मे कायः स्यादनागतमध्वानमिति स्प्रष्टव्यानीति, इति मे मनः स्यादनागतमध्वानमिति धर्मा इति — अप्रतिलब्धस्य प्रतिलाभाय चित्तं प्रणिदधाति, चेतसः प्रणिधानप्रत्ययात्तदभिनन्दति, तदभिनन्दन्ननागतं प्रतिकांक्षति — एवं खल्वायुष्मन्तोऽनागतं प्रतिकांक्षति।

कथं चायुष्मन्तोऽनागतं न प्रतिकांक्षति। इति मे चक्षुः स्यादनागतमध्वानमिति रूपाणीति — अप्रतिलब्धस्य प्रतिलाभाय चित्तं न प्रणिदधाति, चेतसोऽप्रणिधानप्रत्ययान्न तदभिनन्दति, तदनभिनन्दन्ननागतं न प्रतिकांक्षति। इति मे श्रोत्रं स्यादनागतमध्वानमिति शब्दा इति (पूर्ववत्) इति मे घ्राणं स्यादनागतमध्वानमिति गन्धा इति, इति मे जिह्वा स्यादनागतमध्वानमिति रसा इति, इति मे कायः स्यादनागतमध्वानमिति स्प्रष्टव्यानीति, इति मे मनः स्यादनागतमध्वानमिति धर्मा इति — अप्रतिलब्धस्य प्रतिलाभाय चित्तं न प्रणिदधाति, चेतसोऽप्रणिधानप्रत्ययान्न तदभिनन्दति, तदनभिनन्दन्ननागतं न प्रतिकांक्षति — एवं खल्वायुष्मन्तोऽनागतं न प्रतिकांक्षति।

कथं चायुष्मन्तः प्रत्युत्पन्नेषु धर्मेषु संह्रियते। यच्चायुष्मन्तश्चक्षुर्यानि च रूपाणि — उभयमेतत्प्रत्युत्पन्नम्। तस्मिंश्चेत्प्रत्युत्पन्ने छन्दरागप्रतिबद्धं भवति विज्ञानं, छन्दरागप्रतिबद्धत्वाद्विज्ञानस्य तदभिनन्दति, तदभिनन्दन्प्रत्युत्पन्नेषु धर्मेषु संह्रियते। यच्चायुष्मन्तः श्रोत्रं ये च शब्दाः (पूर्ववत्) यच्चायुष्मन्तो घ्राणं ये च गन्धाः, या चायुष्मन्तो जिह्वा ये च रसाः, यश्चायुष्मन्तः कायो यानि च स्प्रष्टव्यानि, यच्चायुष्मन्तो मनो ये च धर्माः — उभयमेतत्प्रत्युत्पन्नम्। तस्मिंश्चेत्प्रत्युत्पन्ने छन्दरागप्रतिबद्धं भवति विज्ञानं, छन्दरागप्रतिबद्धत्वाद्विज्ञानस्य तदभिनन्दति, तदभिनन्दन्प्रत्युत्पन्नेषु धर्मेषु संह्रियते — एवं खल्वायुष्मन्तः प्रत्युत्पन्नेषु धर्मेषु संह्रियते।

कथं चायुष्मन्तः प्रत्युत्पन्नेषु धर्मेषु न संह्रियते। यच्चायुष्मन्तश्चक्षुर्यानि च रूपाणि — उभयमेतत्प्रत्युत्पन्नम्। तस्मिंश्चेत्प्रत्युत्पन्ने न छन्दरागप्रतिबद्धं भवति विज्ञानमच्छन्दरागप्रतिबद्धत्वाद्विज्ञानस्य न तदभिनन्दति, तदनभिनन्दन्प्रत्युत्पन्नेषु धर्मेषु न संह्रियते। यच्चायुष्मन्तः श्रोत्रं ये च शब्दाः (पूर्ववत्) यच्चायुष्मन्तो घ्राणं ये च गन्धाः, या चायुष्मन्तो जिह्वा ये च रसाः, यश्चायुष्मन्तः कायो यानि च स्प्रष्टव्यानि, यच्चायुष्मन्तो मनो ये च धर्माः — उभयमेतत्प्रत्युत्पन्नम्। तस्मिंश्चेत्प्रत्युत्पन्ने न छन्दरागप्रतिबद्धं भवति विज्ञानमच्छन्दरागप्रतिबद्धत्वाद्विज्ञानस्य न तदभिनन्दति, तदनभिनन्दन्प्रत्युत्पन्नेषु धर्मेषु न संह्रियते — एवं खल्वायुष्मन्तः प्रत्युत्पन्नेषु धर्मेषु न संह्रियते।

यं खलु न आयुष्मन्तो भगवान्संक्षेपेणोद्देशमुद्दिश्य विस्तरेणार्थमविभज्योत्थायासनाद्विहारं प्रविष्टः —

अतीतं नान्वागमयेत् (पूर्ववत्) तं वै भद्रैकरात्र इति शान्त आचष्टे मुनिरिति।

अस्य खल्वहमायुष्मन्तो भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानामि। आकाङ्क्षन्तश्च पुनर्यूयमायुष्मन्तो भगवन्तमेवोपसंक्रम्यैतमर्थं प्रतिपृच्छेत, यथा वो भगवान्व्याकरोति तथैनं धारयेतेति।

अथ खलु ते भिक्षव आयुष्मतो महाकात्यायनस्य भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनाद्येन भगवांस्तेनोपसमक्रमिषुः। उपसंक्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन्। एकान्ते निषण्णाः खलु ते भिक्षवो भगवन्तमेतदवोचन् — यं खलु नो भदन्त भगवान्संक्षेपेणोद्देशमुद्दिश्य विस्तरेणार्थमविभज्योत्थायासनाद्विहारं प्रविष्टः —

अतीतं नान्वागमयेत् (पूर्ववत्) तं वै भद्रैकरात्र इति शान्त आचष्टे मुनिरिति।

तेषां नो भदन्तास्माकमचिरप्रक्रान्ते भगवत्येतदभवत् — इदं खलु न आयुष्मन्तो भगवान्संक्षेपेणोद्देशमुद्दिश्य विस्तरेणार्थमविभज्योत्थायासनाद्विहारं प्रविष्टः —

अतीतं नान्वागमयेन्न प्रतिकांक्षेदनागतम्। यदतीतं प्रहीणं तदप्राप्तं चाप्यनागतम्॥

प्रत्युत्पन्नं च यो धर्मं तत्र तत्र विपश्यति। असंहार्यमसंकुप्यं तं विद्वाननुबृंहयेत्॥

अद्यैव कृत्यमातप्यं को जानीयान्मरणं श्वः। न हि नः संगरस्तेन महासेनेन मृत्युना॥

एवंविहारिणमातापिनमहोरात्रमतन्द्रितम्। तं वै भद्रैकरात्र इति शान्त आचष्टे मुनिरिति॥

को नु खल्वस्य भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्य विस्तरेणार्थं विभजेदिति। तेषां नो भदन्तास्माकमेतदभवत् — अयं खल्वायुष्मान्महाकात्यायनः शास्तुश्चैव संवर्णितः संभावितश्च विज्ञानां सब्रह्मचारिणाम्। प्रभवति चायुष्मान्महाकात्यायनोऽस्य भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्य विस्तरेणार्थं विभक्तुम्। यन्नु वयं येनायुष्मान्महाकात्यायनस्तेनोपसंक्रमेम, उपसंक्रम्यायुष्मन्तं महाकात्यायनमेतमर्थं प्रतिपृच्छेमेति। अथ खलु वयं भदन्त येनायुष्मान्महाकात्यायनस्तेनोपसमक्रमिष्म, उपसंक्रम्यायुष्मन्तं महाकात्यायनमेतमर्थं प्रत्यप्राक्ष्म। तेषां नो भदन्तायुष्मता महाकात्यायनेनैभिराकारैरेभिः पदैरेभिर्व्यञ्जनैरर्थो विभक्त इति।

पण्डितो भिक्षवो महाकात्यायनः, महाप्रज्ञो भिक्षवो महाकात्यायनः। मां चेदपि यूयं भिक्षव एतमर्थं प्रतिपृच्छेत, अहमपि तमेवमेव व्याकुर्यां यथा तन्महाकात्यायनेन व्याकृतम्। एष चैवैतस्यार्थः, एवं चैनं धारयतेति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।

महाकात्यायनभद्रैकरात्रसूत्रं निष्ठितं तृतीयम्॥

—

madhyamanikāya uparipañcāśatpāṭhe vibhaṅgavarge mahākātyāyanabhadraikarātrasūtraṃ tṛtīyam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma tapodārāme. atha khalvāyuṣmānsamṛddhī rātryāḥ pratyūṣasamaye pratyutthāya yena tapodastenopasamakramīdgātrāṇi pariṣektum. tapode gātrāṇi pariṣicya pratyuttīryaikacīvaro'sthādgātrāṇi śoṣayamānaḥ. atha khalvanyatarā devatābhikrāntāyāṃ rātryāmabhikrāntavarṇā kevalakalpaṃ tapodamavabhāsya yenāyuṣmānsamṛddhistenopasamakramīt. upasaṃkramyaikānte'sthāt. ekānte sthitā khalu sā devatāyuṣmantaṃ samṛddhimidamavocat — dhārayasi tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ceti. na khalvahamāyuṣmandhārayāmi bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca. tvaṃ punarāyuṣmandhārayasi bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ceti. ahamapi khalu bhikṣo na dhārayāmi bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca. dhārayasi punastvaṃ bhikṣo bhadraikarātrīyā gāthā iti. na khalvahamāyuṣmandhārayāmi bhadraikarātrīyā gāthā iti. tvaṃ punarāyuṣmandhārayasi bhadraikarātrīyā gāthā iti. ahamapi khalu bhikṣo na dhārayāmi bhadraikarātrīyā gāthā iti. udgṛhāṇa tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca, paryāpnuhi tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca, dhāraya tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca. arthasaṃhito bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaśca vibhaṅgaścādibrahmacaryaka iti. idamavocatsā devatā. idamuktvā tatraivāntaradhāyi.

atha khalvāyuṣmānsamṛddhistasyā rātryā atyayena yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṃkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalvāyuṣmānsamṛddhirbhagavantametadavocat —

ihāhaṃ bhadanta rātryāḥ pratyūṣasamaye pratyutthāya yena tapodastenopasamakramiṣaṃ gātrāṇi pariṣektum. tapode gātrāṇi pariṣicya pratyuttīryaikacīvaro'sthāṃ gātrāṇi śoṣayamānaḥ. atha khalu bhadantānyatarā devatābhikrāntāyāṃ rātryāmabhikrāntavarṇā kevalakalpaṃ tapodamavabhāsya yenāhaṃ tenopasamakramīt. upasaṃkramyaikānte'sthāt. ekānte sthitā khalu sā devatā māmetadavocat — dhārayasi tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ceti.

evamukte'haṃ bhadanta tāṃ devatāmetadavocam — na khalvahamāyuṣmandhārayāmi bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca. tvaṃ punarāyuṣmandhārayasi bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ceti. ahamapi khalu bhikṣo na dhārayāmi bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca. dhārayasi punastvaṃ bhikṣo bhadraikarātrīyā gāthā iti. na khalvahamāyuṣmandhārayāmi bhadraikarātrīyā gāthā iti. tvaṃ punarāyuṣmandhārayasi bhadraikarātrīyā gāthā iti. ahamapi khalu bhikṣo na dhārayāmi bhadraikarātrīyā gāthā iti. udgṛhāṇa tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca, paryāpnuhi tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca, dhāraya tvaṃ bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca. arthasaṃhito bhikṣo bhadraikarātrasyoddeśaśca vibhaṅgaścādibrahmacaryaka iti. idamavocadbhadanta sā devatā. idamuktvā tatraivāntaradhāyi. sādhu me bhadanta bhagavānbhadraikarātrasyoddeśaṃ ca vibhaṅgaṃ ca deśayatviti. tena hi bhikṣo śṛṇu, sādhu ca manasi kuru, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalvāyuṣmānsamṛddhirbhagavate pratyaśrauṣīt. bhagavānetadavocat —

atītaṃ nānvāgamayenna pratikāṃkṣedanāgatam. yadatītaṃ prahīṇaṃ tadaprāptaṃ cāpyanāgatam..

pratyutpannaṃ ca yo dharmaṃ tatra tatra vipaśyati. asaṃhāryamasaṃkupyaṃ taṃ vidvānanubṛṃhayet..

adyaiva kṛtyamātapyaṃ ko jānīyānmaraṇaṃ śvaḥ. na hi naḥ saṃgarastena mahāsenena mṛtyunā..

evaṃvihāriṇamātāpinamahorātramatandritam. taṃ vai bhadraikarātra iti śānta ācaṣṭe muniriti..

idamavocadbhagavān. idamuktvā sugata utthāyāsanādvihāraṃ prāvikṣat. atha khalu teṣāṃ bhikṣūṇāmaciraprakrānte bhagavatyetadabhavat — idaṃ khalu na āyuṣmanto bhagavānsaṃkṣepeṇoddeśamuddiśya vistareṇārthamavibhajyotthāyāsanādvihāraṃ praviṣṭaḥ —

atītaṃ nānvāgamayenna pratikāṃkṣedanāgatam. yadatītaṃ prahīṇaṃ tadaprāptaṃ cāpyanāgatam..

pratyutpannaṃ ca yo dharmaṃ tatra tatra vipaśyati. asaṃhāryamasaṃkupyaṃ taṃ vidvānanubṛṃhayet..

adyaiva kṛtyamātapyaṃ ko jānīyānmaraṇaṃ śvaḥ. na hi naḥ saṃgarastena mahāsenena mṛtyunā..

evaṃvihāriṇamātāpinamahorātramatandritam. taṃ vai bhadraikarātra iti śānta ācaṣṭe muniriti..

ko nu khalvasya bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasya vistareṇārthaṃ vibhajediti.

atha khalu teṣāṃ bhikṣūṇāmetadabhavat — ayaṃ khalvāyuṣmānmahākātyāyanaḥ śāstuścaiva saṃvarṇitaḥ saṃbhāvitaśca vijñānāṃ sabrahmacāriṇām. prabhavati cāyuṣmānmahākātyāyano'sya bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasya vistareṇārthaṃ vibhaktum. yannu vayaṃ yenāyuṣmānmahākātyāyanastenopasaṃkramema, upasaṃkramyāyuṣmantaṃ mahākātyāyanametamarthaṃ pratipṛcchemeti.

atha khalu te bhikṣavo yenāyuṣmānmahākātyāyanastenopasamakramiṣuḥ. upasaṃkramyāyuṣmatā mahākātyāyanena sārdhaṃ samamodiṣata. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadan. ekānte niṣaṇṇāḥ khalu te bhikṣava āyuṣmantaṃ mahākātyāyanametadavocan — idaṃ khalu na āyuṣmankātyāyana bhagavānsaṃkṣepeṇoddeśamuddiśya vistareṇārthamavibhajyotthāyāsanādvihāraṃ praviṣṭaḥ —

atītaṃ nānvāgamayet (pūrvavat) taṃ vai bhadraikarātra iti śānta ācaṣṭe muniriti.

teṣāṃ na āyuṣmankātyāyanāsmākamaciraprakrānte bhagavatyetadabhavat — idaṃ khalu na āyuṣmanto bhagavānsaṃkṣepeṇoddeśamuddiśya vistareṇārthamavibhajyotthāyāsanādvihāraṃ praviṣṭaḥ —

atītaṃ nānvāgamayet (pūrvavat) taṃ vai bhadraikarātra iti śānta ācaṣṭe muniriti.

ko nu khalvasya bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasya vistareṇārthaṃ vibhajediti. teṣāṃ na āyuṣmankātyāyanāsmākametadabhavat — ayaṃ khalvāyuṣmānmahākātyāyanaḥ śāstuścaiva saṃvarṇitaḥ saṃbhāvitaśca vijñānāṃ sabrahmacāriṇām. prabhavati cāyuṣmānmahākātyāyano'sya bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasya vistareṇārthaṃ vibhaktum. yannu vayaṃ yenāyuṣmānmahākātyāyanastenopasaṃkramema, upasaṃkramyāyuṣmantaṃ mahākātyāyanametamarthaṃ pratipṛcchemeti. vibhajatvāyuṣmānmahākātyāyana iti.

tadyathāpyāyuṣmantaḥ puruṣaḥ sārārthikaḥ sāragaveṣī sāraparyeṣaṇaṃ caranmahato vṛkṣasya tiṣṭhataḥ sāravato'tikramyaiva mūlamatikramya skandhaṃ śākhāpalāśe sāraṃ paryeṣitavyaṃ manyeta, evaṃsampadamidamāyuṣmatāṃ śāstari sammukhībhūte taṃ bhagavantamatisṛtyāsmānetamarthaṃ pratipraṣṭavyaṃ manyadhve. sa hyāyuṣmanto bhagavānjānañjānāti, paśyanpaśyati, cakṣurbhūto jñānabhūto dharmabhūto brahmabhūto vaktā pravaktārthasya nirṇetamṛtasya dātā dharmasvāmī tathāgataḥ. sa caiva punaretasya kālo'bhūdyadbhagavantamevaitamarthaṃ pratipṛccheta, yathā vo bhagavānvyākuryāttathainaṃ dhārayeteti.

addhāyuṣmankātyāyana bhagavānjānañjānāti, paśyanpaśyati, cakṣurbhūto jñānabhūto dharmabhūto brahmabhūto vaktā pravaktārthasya nirṇetamṛtasya dātā dharmasvāmī tathāgataḥ. sa caiva punaretasya kālo'bhūdyadbhagavantamevaitamarthaṃ pratipṛcchema, yathā no bhagavānvyākuryāttathainaṃ dhārayema. api cāyuṣmānmahākātyāyanaḥ śāstuścaiva saṃvarṇitaḥ saṃbhāvitaśca vijñānāṃ sabrahmacāriṇām, prabhavati cāyuṣmānmahākātyāyano'sya bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasya vistareṇārthaṃ vibhaktum. vibhajatvāyuṣmānmahākātyāyano'guru kṛtveti.

tena hyāyuṣmantaḥ śṛṇuta, sādhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣya iti. evamāyuṣmanniti khalu te bhikṣava āyuṣmate mahākātyāyanāya pratyaśrauṣuḥ. āyuṣmānmahākātyāyana etadavocat —

yaṃ khalu na āyuṣmanto bhagavānsaṃkṣepeṇoddeśamuddiśya vistareṇārthamavibhajyotthāyāsanādvihāraṃ praviṣṭaḥ —

atītaṃ nānvāgamayet (pūrvavat) taṃ vai bhadraikarātra iti śānta ācaṣṭe muniriti.

asya khalvahamāyuṣmanto bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasyaivaṃ vistareṇārthamājānāmi —

kathaṃ cāyuṣmanto'tītamanvāgamayati. iti me cakṣurabhūdatītamadhvānamiti rūpāṇīti — tatra chandarāgapratibaddhaṃ bhavati vijñānaṃ, chandarāgapratibaddhatvādvijñānasya tadabhinandati, tadabhinandannatītamanvāgamayati. iti me śrotramabhūdatītamadhvānamiti śabdā iti (pūrvavat) iti me ghrāṇamabhūdatītamadhvānamiti gandhā iti, iti me jihvābhūdatītamadhvānamiti rasā iti, iti me kāyo'bhūdatītamadhvānamiti spraṣṭavyānīti, iti me mano'bhūdatītamadhvānamiti dharmā iti — tatra chandarāgapratibaddhaṃ bhavati vijñānaṃ, chandarāgapratibaddhatvādvijñānasya tadabhinandati, tadabhinandannatītamanvāgamayati — evaṃ khalvāyuṣmanto'tītamanvāgamayati.

kathaṃ cāyuṣmanto'tītaṃ nānvāgamayati. iti me cakṣurabhūdatītamadhvānamiti rūpāṇīti — tatra na chandarāgapratibaddhaṃ bhavati vijñānamacchandarāgapratibaddhatvādvijñānasya na tadabhinandati, tadanabhinandannatītaṃ nānvāgamayati. iti me śrotramabhūdatītamadhvānamiti śabdā iti (pūrvavat) iti me ghrāṇamabhūdatītamadhvānamiti gandhā iti, iti me jihvābhūdatītamadhvānamiti rasā iti, iti me kāyo'bhūdatītamadhvānamiti spraṣṭavyānīti, iti me mano'bhūdatītamadhvānamiti dharmā iti — tatra na chandarāgapratibaddhaṃ bhavati vijñānamacchandarāgapratibaddhatvādvijñānasya na tadabhinandati, tadanabhinandannatītaṃ nānvāgamayati — evaṃ khalvāyuṣmanto'tītaṃ nānvāgamayati.

kathaṃ cāyuṣmanto'nāgataṃ pratikāṃkṣati. iti me cakṣuḥ syādanāgatamadhvānamiti rūpāṇīti — apratilabdhasya pratilābhāya cittaṃ praṇidadhāti, cetasaḥ praṇidhānapratyayāttadabhinandati, tadabhinandannanāgataṃ pratikāṃkṣati. iti me śrotraṃ syādanāgatamadhvānamiti śabdā iti (pūrvavat) iti me ghrāṇaṃ syādanāgatamadhvānamiti gandhā iti, iti me jihvā syādanāgatamadhvānamiti rasā iti, iti me kāyaḥ syādanāgatamadhvānamiti spraṣṭavyānīti, iti me manaḥ syādanāgatamadhvānamiti dharmā iti — apratilabdhasya pratilābhāya cittaṃ praṇidadhāti, cetasaḥ praṇidhānapratyayāttadabhinandati, tadabhinandannanāgataṃ pratikāṃkṣati — evaṃ khalvāyuṣmanto'nāgataṃ pratikāṃkṣati.

kathaṃ cāyuṣmanto'nāgataṃ na pratikāṃkṣati. iti me cakṣuḥ syādanāgatamadhvānamiti rūpāṇīti — apratilabdhasya pratilābhāya cittaṃ na praṇidadhāti, cetaso'praṇidhānapratyayānna tadabhinandati, tadanabhinandannanāgataṃ na pratikāṃkṣati. iti me śrotraṃ syādanāgatamadhvānamiti śabdā iti (pūrvavat) iti me ghrāṇaṃ syādanāgatamadhvānamiti gandhā iti, iti me jihvā syādanāgatamadhvānamiti rasā iti, iti me kāyaḥ syādanāgatamadhvānamiti spraṣṭavyānīti, iti me manaḥ syādanāgatamadhvānamiti dharmā iti — apratilabdhasya pratilābhāya cittaṃ na praṇidadhāti, cetaso'praṇidhānapratyayānna tadabhinandati, tadanabhinandannanāgataṃ na pratikāṃkṣati — evaṃ khalvāyuṣmanto'nāgataṃ na pratikāṃkṣati.

kathaṃ cāyuṣmantaḥ pratyutpanneṣu dharmeṣu saṃhriyate. yaccāyuṣmantaścakṣuryāni ca rūpāṇi — ubhayametatpratyutpannam. tasmiṃścetpratyutpanne chandarāgapratibaddhaṃ bhavati vijñānaṃ, chandarāgapratibaddhatvādvijñānasya tadabhinandati, tadabhinandanpratyutpanneṣu dharmeṣu saṃhriyate. yaccāyuṣmantaḥ śrotraṃ ye ca śabdāḥ (pūrvavat) yaccāyuṣmanto ghrāṇaṃ ye ca gandhāḥ, yā cāyuṣmanto jihvā ye ca rasāḥ, yaścāyuṣmantaḥ kāyo yāni ca spraṣṭavyāni, yaccāyuṣmanto mano ye ca dharmāḥ — ubhayametatpratyutpannam. tasmiṃścetpratyutpanne chandarāgapratibaddhaṃ bhavati vijñānaṃ, chandarāgapratibaddhatvādvijñānasya tadabhinandati, tadabhinandanpratyutpanneṣu dharmeṣu saṃhriyate — evaṃ khalvāyuṣmantaḥ pratyutpanneṣu dharmeṣu saṃhriyate.

kathaṃ cāyuṣmantaḥ pratyutpanneṣu dharmeṣu na saṃhriyate. yaccāyuṣmantaścakṣuryāni ca rūpāṇi — ubhayametatpratyutpannam. tasmiṃścetpratyutpanne na chandarāgapratibaddhaṃ bhavati vijñānamacchandarāgapratibaddhatvādvijñānasya na tadabhinandati, tadanabhinandanpratyutpanneṣu dharmeṣu na saṃhriyate. yaccāyuṣmantaḥ śrotraṃ ye ca śabdāḥ (pūrvavat) yaccāyuṣmanto ghrāṇaṃ ye ca gandhāḥ, yā cāyuṣmanto jihvā ye ca rasāḥ, yaścāyuṣmantaḥ kāyo yāni ca spraṣṭavyāni, yaccāyuṣmanto mano ye ca dharmāḥ — ubhayametatpratyutpannam. tasmiṃścetpratyutpanne na chandarāgapratibaddhaṃ bhavati vijñānamacchandarāgapratibaddhatvādvijñānasya na tadabhinandati, tadanabhinandanpratyutpanneṣu dharmeṣu na saṃhriyate — evaṃ khalvāyuṣmantaḥ pratyutpanneṣu dharmeṣu na saṃhriyate.

yaṃ khalu na āyuṣmanto bhagavānsaṃkṣepeṇoddeśamuddiśya vistareṇārthamavibhajyotthāyāsanādvihāraṃ praviṣṭaḥ —

atītaṃ nānvāgamayet (pūrvavat) taṃ vai bhadraikarātra iti śānta ācaṣṭe muniriti.

asya khalvahamāyuṣmanto bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasyaivaṃ vistareṇārthamājānāmi. ākāṅkṣantaśca punaryūyamāyuṣmanto bhagavantamevopasaṃkramyaitamarthaṃ pratipṛccheta, yathā vo bhagavānvyākaroti tathainaṃ dhārayeteti.

atha khalu te bhikṣava āyuṣmato mahākātyāyanasya bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanādyena bhagavāṃstenopasamakramiṣuḥ. upasaṃkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadan. ekānte niṣaṇṇāḥ khalu te bhikṣavo bhagavantametadavocan — yaṃ khalu no bhadanta bhagavānsaṃkṣepeṇoddeśamuddiśya vistareṇārthamavibhajyotthāyāsanādvihāraṃ praviṣṭaḥ —

atītaṃ nānvāgamayet (pūrvavat) taṃ vai bhadraikarātra iti śānta ācaṣṭe muniriti.

teṣāṃ no bhadantāsmākamaciraprakrānte bhagavatyetadabhavat — idaṃ khalu na āyuṣmanto bhagavānsaṃkṣepeṇoddeśamuddiśya vistareṇārthamavibhajyotthāyāsanādvihāraṃ praviṣṭaḥ —

atītaṃ nānvāgamayenna pratikāṃkṣedanāgatam. yadatītaṃ prahīṇaṃ tadaprāptaṃ cāpyanāgatam..

pratyutpannaṃ ca yo dharmaṃ tatra tatra vipaśyati. asaṃhāryamasaṃkupyaṃ taṃ vidvānanubṛṃhayet..

adyaiva kṛtyamātapyaṃ ko jānīyānmaraṇaṃ śvaḥ. na hi naḥ saṃgarastena mahāsenena mṛtyunā..

evaṃvihāriṇamātāpinamahorātramatandritam. taṃ vai bhadraikarātra iti śānta ācaṣṭe muniriti..

ko nu khalvasya bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasya vistareṇārthaṃ vibhajediti. teṣāṃ no bhadantāsmākametadabhavat — ayaṃ khalvāyuṣmānmahākātyāyanaḥ śāstuścaiva saṃvarṇitaḥ saṃbhāvitaśca vijñānāṃ sabrahmacāriṇām. prabhavati cāyuṣmānmahākātyāyano'sya bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasya vistareṇārthaṃ vibhaktum. yannu vayaṃ yenāyuṣmānmahākātyāyanastenopasaṃkramema, upasaṃkramyāyuṣmantaṃ mahākātyāyanametamarthaṃ pratipṛcchemeti. atha khalu vayaṃ bhadanta yenāyuṣmānmahākātyāyanastenopasamakramiṣma, upasaṃkramyāyuṣmantaṃ mahākātyāyanametamarthaṃ pratyaprākṣma. teṣāṃ no bhadantāyuṣmatā mahākātyāyanenaibhirākārairebhiḥ padairebhirvyañjanairartho vibhakta iti.

paṇḍito bhikṣavo mahākātyāyanaḥ, mahāprajño bhikṣavo mahākātyāyanaḥ. māṃ cedapi yūyaṃ bhikṣava etamarthaṃ pratipṛccheta, ahamapi tamevameva vyākuryāṃ yathā tanmahākātyāyanena vyākṛtam. eṣa caivaitasyārthaḥ, evaṃ cainaṃ dhārayateti.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.

mahākātyāyanabhadraikarātrasūtraṃ niṣṭhitaṃ tṛtīyam..

← mn132 
mn 
 mn134 →
Search
buddhism/mn/mn133.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51