MN148 ṣaṭṣaṭkasūtram
Summary: The Buddha delivers the profound discourse on the Six Sets of Six (ṣaṭṣatka), rigorously analyzing the internal bases, external objects, consciousness, contact, feeling, and craving. He proves that none of these constituents can be an enduring self (ātman) since their arising and vanishing are directly observed, demonstrating how penetrating their conditional nature eradicates the underlying tendencies (anuśayas) of lust, aversion, and ignorance.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे षडायतनवर्गे षट्षट्कसूत्रं षष्ठम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनाममन्त्रत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् — धर्मं वो भिक्षवो देशयिष्याम्यादिकल्याणं मध्यकल्याणं पर्यवसानकल्याणं सार्थं सव्यञ्जनं, केवलपरिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं प्रकाशयिष्यामि, यदिदम् — षट्षट्कानि। तं शृणुत, साधु मनसि कुरुत, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खलु ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —
षडाध्यात्मिकान्यायतनानि वेदितव्यानि, षड्बाह्यान्यायतनानि वेदितव्यानि, षड्विज्ञानकाया वेदितव्याः, षट्स्पर्शकाया वेदितव्याः, षड्वेदनाकाया वेदितव्याः, षट्तृष्णाकाया वेदितव्याः।
षडाध्यात्मिकान्यायतनानि वेदितव्यानीति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किञ्चैतत्प्रतीत्योक्तम्? चक्षुरायतनं, श्रोत्रायतनं, घ्राणायतनं, जिह्वायतनं, कायायतनं, मनआयतनम्। षडाध्यात्मिकान्यायतनानि वेदितव्यानीति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्। इदं प्रथमं षट्कम्।
षड्बाह्यान्यायतनानि वेदितव्यानीति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किञ्चैतत्प्रतीत्योक्तम्? रूपायतनं, शब्दायतनं, गन्धायतनं, रसायतनं, स्प्रष्टव्यायतनं, धर्मायतनम्। षड्बाह्यान्यायतनानि वेदितव्यानीति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्। इदं द्वितीयं षट्कम्।
षड्विज्ञानकाया वेदितव्या इति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किञ्चैतत्प्रतीत्योक्तम्? चक्षुश्च प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानं, श्रोत्रञ्च प्रतीत्य शब्दांश्चोत्पद्यते श्रोत्रविज्ञानं, घ्राणञ्च प्रतीत्य गन्धांश्चोत्पद्यते घ्राणविज्ञानं, जिह्वाञ्च प्रतीत्य रसांश्चोत्पद्यते जिह्वाविज्ञानं, कायञ्च प्रतीत्य स्प्रष्टव्यानि चोत्पद्यते कायविज्ञानं, मनश्च प्रतीत्य धर्मांश्चोत्पद्यते मनोविज्ञानम्। षड्विज्ञानकाया वेदितव्या इति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्। इदं तृतीयं षट्कम्।
षट्स्पर्शकाया वेदितव्या इति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किञ्चैतत्प्रतीत्योक्तम्? चक्षुश्च प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः। श्रोत्रञ्च प्रतीत्य शब्दांश्चोत्पद्यते श्रोत्रविज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः। घ्राणञ्च प्रतीत्य गन्धांश्चोत्पद्यते घ्राणविज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः। जिह्वाञ्च प्रतीत्य रसांश्चोत्पद्यते जिह्वाविज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः। कायञ्च प्रतीत्य स्प्रष्टव्यानि चोत्पद्यते कायविज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः। मनश्च प्रतीत्य धर्मांश्चोत्पद्यते मनोविज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः। षट्स्पर्शकाया वेदितव्या इति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्। इदं चतुर्थं षट्कम्।
षड्वेदनाकाया वेदितव्या इति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किञ्चैतत्प्रतीत्योक्तम्? चक्षुश्च प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्यया वेदना। श्रोत्रञ्च प्रतीत्य शब्दांश्चोत्पद्यते श्रोत्रविज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्यया वेदना। घ्राणञ्च प्रतीत्य गन्धांश्चोत्पद्यते घ्राणविज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्यया वेदना। जिह्वाञ्च प्रतीत्य रसांश्चोत्पद्यते जिह्वाविज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्यया वेदना। कायञ्च प्रतीत्य स्प्रष्टव्यानि चोत्पद्यते कायविज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्यया वेदना। मनश्च प्रतीत्य धर्मांश्चोत्पद्यते मनोविज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्यया वेदना। षड्वेदनाकाया वेदितव्या इति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्। इदं पञ्चमं षट्कम्।
षट्तृष्णाकाया वेदितव्या इति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किञ्चैतत्प्रतीत्योक्तम्? चक्षुश्च प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्यया वेदना, वेदनाप्रत्यया तृष्णा। श्रोत्रञ्च प्रतीत्य शब्दांश्चोत्पद्यते श्रोत्रविज्ञानम् (पूर्ववत्) घ्राणञ्च प्रतीत्य गन्धांश्चोत्पद्यते घ्राणविज्ञानम् (पूर्ववत्) जिह्वाञ्च प्रतीत्य रसांश्चोत्पद्यते जिह्वाविज्ञानम् (पूर्ववत्) कायञ्च प्रतीत्य स्प्रष्टव्यानि चोत्पद्यते कायविज्ञानम् (पूर्ववत्) मनश्च प्रतीत्य धर्मांश्चोत्पद्यते मनोविज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्यया वेदना, वेदनाप्रत्यया तृष्णा। षट्तृष्णाकाया वेदितव्या इति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्। इदं षष्ठं षट्कम्।
चक्षुरात्मेति यो वदेत्तन्नोपपद्यते। चक्षुष उत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते। यस्य खलु पुनरुत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते — आत्मा म उत्पद्यते च व्येति चेति — इत्यस्यैवमागतं भवति। तस्मात्तन्नोपपद्यते — चक्षुरात्मेति यो वदेत्। इति चक्षुरनात्मा।
रूपाण्यात्मेति यो वदेत्तन्नोपपद्यते। रूपाणामुत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते। यस्य खलु पुनरुत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते — आत्मा म उत्पद्यते च व्येति चेति — इत्यस्यैवमागतं भवति। तस्मात्तन्नोपपद्यते — रूपाण्यात्मेति यो वदेत्। इति चक्षुरनात्मा, रूपाण्यनात्मा।
चक्षुर्विज्ञानमात्मेति यो वदेत्तन्नोपपद्यते। चक्षुर्विज्ञानस्योत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते। यस्य खलु पुनरुत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते — आत्मा म उत्पद्यते च व्येति चेति — इत्यस्यैवमागतं भवति। तस्मात्तन्नोपपद्यते — चक्षुर्विज्ञानमात्मेति यो वदेत्। इति चक्षुरनात्मा, रूपाण्यनात्मा, चक्षुर्विज्ञानमनात्मा।
चक्षुःसंस्पर्श आत्मेति यो वदेत्तन्नोपपद्यते। चक्षुःसंस्पर्शस्योत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते। यस्य खलु पुनरुत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते — आत्मा म उत्पद्यते च व्येति चेति — इत्यस्यैवमागतं भवति। तस्मात्तन्नोपपद्यते — चक्षुःसंस्पर्श आत्मेति यो वदेत्। इति चक्षुरनात्मा, रूपाण्यनात्मा, चक्षुर्विज्ञानमनात्मा, चक्षुःसंस्पर्शोऽनात्मा।
वेदनात्मेति यो वदेत्तन्नोपपद्यते। वेदनाया उत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते। यस्य खलु पुनरुत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते — आत्मा म उत्पद्यते च व्येति चेति — इत्यस्यैवमागतं भवति। तस्मात्तन्नोपपद्यते — वेदनात्मेति यो वदेत्। इति चक्षुरनात्मा, रूपाण्यनात्मा, चक्षुर्विज्ञानमनात्मा, चक्षुःसंस्पर्शोऽनात्मा, वेदनानात्मा।
तृष्णात्मेति यो वदेत्तन्नोपपद्यते। तृष्णाया उत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते। यस्य खलु पुनरुत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते — आत्मा म उत्पद्यते च व्येति चेति — इत्यस्यैवमागतं भवति। तस्मात्तन्नोपपद्यते — तृष्णात्मेति यो वदेत्। इति चक्षुरनात्मा, रूपाण्यनात्मा, चक्षुर्विज्ञानमनात्मा, चक्षुःसंस्पर्शोऽनात्मा, वेदनानात्मा, तृष्णानात्मा।
श्रोत्रमात्मेति यो वदेत् (पूर्ववत्) घ्राणमात्मेति यो वदेत् (पूर्ववत्) जिह्वात्मेति यो वदेत् (पूर्ववत्) काय आत्मेति यो वदेत् (पूर्ववत्) मन आत्मेति यो वदेत्तन्नोपपद्यते। मनस उत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते। यस्य खलु पुनरुत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते — आत्मा म उत्पद्यते च व्येति चेति — इत्यस्यैवमागतं भवति। तस्मात्तन्नोपपद्यते — मन आत्मेति यो वदेत्। इति मनोऽनात्मा।
धर्मा आत्मेति यो वदेत्तन्नोपपद्यते। धर्माणामुत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते। यस्य खलु पुनरुत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते — आत्मा म उत्पद्यते च व्येति चेति — इत्यस्यैवमागतं भवति। तस्मात्तन्नोपपद्यते — धर्मा आत्मेति यो वदेत्। इति मनोऽनात्मा, धर्मा अनात्मा।
मनोविज्ञानमात्मेति यो वदेत्तन्नोपपद्यते। मनोविज्ञानस्योत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते। यस्य खलु पुनरुत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते — आत्मा म उत्पद्यते च व्येति चेति — इत्यस्यैवमागतं भवति। तस्मात्तन्नोपपद्यते — मनोविज्ञानमात्मेति यो वदेत्। इति मनोऽनात्मा, धर्मा अनात्मा, मनोविज्ञानमनात्मा।
मनःसंस्पर्श आत्मेति यो वदेत्तन्नोपपद्यते। मनःसंस्पर्शस्योत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते। यस्य खलु पुनरुत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते — आत्मा म उत्पद्यते च व्येति चेति — इत्यस्यैवमागतं भवति। तस्मात्तन्नोपपद्यते — मनःसंस्पर्श आत्मेति यो वदेत्। इति मनोऽनात्मा, धर्मा अनात्मा, मनोविज्ञानमनात्मा, मनःसंस्पर्शोऽनात्मा।
वेदनात्मेति यो वदेत्तन्नोपपद्यते। वेदनाया उत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते। यस्य खलु पुनरुत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते — आत्मा म उत्पद्यते च व्येति चेति — इत्यस्यैवमागतं भवति। तस्मात्तन्नोपपद्यते — वेदनात्मेति यो वदेत्। इति मनोऽनात्मा, धर्मा अनात्मा, मनोविज्ञानमनात्मा, मनःसंस्पर्शोऽनात्मा, वेदनानात्मा।
तृष्णात्मेति यो वदेत्तन्नोपपद्यते। तृष्णाया उत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते। यस्य खलु पुनरुत्पादोऽपि व्ययोऽपि प्रज्ञायेते — आत्मा म उत्पद्यते च व्येति चेति — इत्यस्यैवमागतं भवति। तस्मात्तन्नोपपद्यते — तृष्णात्मेति यो वदेत्। इति मनोऽनात्मा, धर्मा अनात्मा, मनोविज्ञानमनात्मा, मनःसंस्पर्शोऽनात्मा, वेदनानात्मा, तृष्णानात्मा।
इयं खलु पुनर्भिक्षवः सत्कायसमुदयगामिनी प्रतिपत् — चक्षुरेतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति। रूपाण्येतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति। चक्षुर्विज्ञानमेतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति। चक्षुःसंस्पर्शमेतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति। वेदनामेतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति। तृष्णामेतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति। श्रोत्रमेतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति (पूर्ववत्) घ्राणमेतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति (पूर्ववत्) जिह्वामेतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति (पूर्ववत्) कायमेतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति (पूर्ववत्) मन एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति। धर्मानेतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति। मनोविज्ञानमेतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति। मनःसंस्पर्शमेतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति। वेदनामेतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति। तृष्णामेतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति समनुपश्यति।
इयं खलु पुनर्भिक्षवः सत्कायनिरोधगामिनी प्रतिपत् — चक्षुर्नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति। रूपाणि नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति। चक्षुर्विज्ञानं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति। चक्षुःसंस्पर्शं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति। वेदनां नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति। तृष्णां नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति। श्रोत्रं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति (पूर्ववत्) घ्राणं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति (पूर्ववत्) जिह्वां नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति (पूर्ववत्) कायं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति (पूर्ववत्) मनो नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति। धर्मान्नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति। मनोविज्ञानं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति। मनःसंस्पर्शं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति। वेदनां नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति। तृष्णां नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, नैष म आत्मेति समनुपश्यति।
चक्षुश्च भिक्षवः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदयितं सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा। स सुखया वेदनया स्पृष्टः सन्नभिनन्दत्यभिवदत्यध्यवसाय तिष्ठति। तस्य रागानुशयोऽनुशेते। दुःखया वेदनया स्पृष्टः सञ्शोचति क्लामति परिदेवते उरस्ताडं क्रन्दति संमोहमापद्यते। तस्य प्रतिघानुशयोऽनुशेते। अदुःखमसुखया वेदनया स्पृष्टः संस्तस्या वेदनायाः समुदयञ्चास्तङ्गमञ्चास्वादञ्चादीनवञ्च निःसरणञ्च यथाभूतं न प्रजानाति। तस्याविद्यानुशयोऽनुशेते। स बत भिक्षवः सुखाया वेदनाया रागानुशयमप्रहाय दुःखाया वेदनायाः प्रतिघानुशयमप्रतिविनोद्यादुःखमसुखाया वेदनाया अविद्यानुशयमसमुद्धत्याविद्यामप्रहाय विद्यामनुत्पाद्य दृष्ट एव धर्मे दुःखस्यान्तकरो भविष्यतीति — नैतत्स्थानं विद्यते।
श्रोत्रञ्च भिक्षवः प्रतीत्य शब्दांश्चोत्पद्यते श्रोत्रविज्ञानम् (पूर्ववत्) घ्राणञ्च भिक्षवः प्रतीत्य गन्धांश्चोत्पद्यते घ्राणविज्ञानम् (पूर्ववत्) जिह्वाञ्च भिक्षवः प्रतीत्य रसांश्चोत्पद्यते जिह्वाविज्ञानम् (पूर्ववत्) कायञ्च भिक्षवः प्रतीत्य स्प्रष्टव्यानि चोत्पद्यते कायविज्ञानम् (पूर्ववत्) मनश्च भिक्षवः प्रतीत्य धर्मांश्चोत्पद्यते मनोविज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदयितं सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा। स सुखया वेदनया स्पृष्टः सन्नभिनन्दत्यभिवदत्यध्यवसाय तिष्ठति। तस्य रागानुशयोऽनुशेते। दुःखया वेदनया स्पृष्टः सञ्शोचति क्लामति परिदेवते उरस्ताडं क्रन्दति संमोहमापद्यते। तस्य प्रतिघानुशयोऽनुशेते। अदुःखमसुखया वेदनया स्पृष्टः संस्तस्या वेदनायाः समुदयञ्चास्तङ्गमञ्चास्वादञ्चादीनवञ्च निःसरणञ्च यथाभूतं न प्रजानाति। तस्याविद्यानुशयोऽनुशेते। स बत भिक्षवः सुखाया वेदनाया रागानुशयमप्रहाय दुःखाया वेदनायाः प्रतिघानुशयमप्रतिविनोद्यादुःखमसुखाया वेदनाया अविद्यानुशयमसमुद्धत्याविद्यामप्रहाय विद्यामनुत्पाद्य दृष्ट एव धर्मे दुःखस्यान्तकरो भविष्यतीति — नैतत्स्थानं विद्यते।
चक्षुश्च भिक्षवः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदयितं सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा। स सुखया वेदनया स्पृष्टः सन्नाभिनन्दति नाभिवदति नाध्यवसाय तिष्ठति। तस्य रागानुशयो नानुशेते। दुःखया वेदनया स्पृष्टः सन्न शोचति न क्लामति न परिदेवते नोरस्ताडं क्रन्दति न संमोहमापद्यते। तस्य प्रतिघानुशयो नानुशेते। अदुःखमसुखया वेदनया स्पृष्टः संस्तस्या वेदनायाः समुदयञ्चास्तङ्गमञ्चास्वादञ्चादीनवञ्च निःसरणञ्च यथाभूतं प्रजानाति। तस्याविद्यानुशयो नानुशेते। स बत भिक्षवः सुखाया वेदनाया रागानुशयं प्रहाय दुःखाया वेदनायाः प्रतिघानुशयं प्रतिविनोद्यादुःखमसुखाया वेदनाया अविद्यानुशयं समुद्धत्याविद्यां प्रहाय विद्यामुत्पाद्य दृष्ट एव धर्मे दुःखस्यान्तकरो भविष्यतीति — स्थानमेतद्विद्यते।
श्रोत्रञ्च भिक्षवः प्रतीत्य शब्दांश्चोत्पद्यते श्रोत्रविज्ञानम् (पूर्ववत्)
घ्राणञ्च भिक्षवः प्रतीत्य गन्धांश्चोत्पद्यते घ्राणविज्ञानम् (पूर्ववत्)
जिह्वाञ्च भिक्षवः प्रतीत्य रसांश्चोत्पद्यते जिह्वाविज्ञानम् (पूर्ववत्)
कायञ्च भिक्षवः प्रतीत्य स्प्रष्टव्यानि चोत्पद्यते कायविज्ञानम् (पूर्ववत्)
मनश्च भिक्षवः प्रतीत्य धर्मांश्चोत्पद्यते मनोविज्ञानं, त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदयितं सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा। स सुखया वेदनया स्पृष्टः सन्नाभिनन्दति नाभिवदति नाध्यवसाय तिष्ठति। तस्य रागानुशयो नानुशेते। दुःखया वेदनया स्पृष्टः सन्न शोचति न क्लामति न परिदेवते नोरस्ताडं क्रन्दति न संमोहमापद्यते। तस्य प्रतिघानुशयो नानुशेते। अदुःखमसुखया वेदनया स्पृष्टः संस्तस्या वेदनायाः समुदयञ्चास्तङ्गमञ्चास्वादञ्चादीनवञ्च निःसरणञ्च यथाभूतं प्रजानाति। तस्याविद्यानुशयो नानुशेते। स बत भिक्षवः सुखाया वेदनाया रागानुशयं प्रहाय दुःखाया वेदनायाः प्रतिघानुशयं प्रतिविनोद्यादुःखमसुखाया वेदनाया अविद्यानुशयं समुद्धत्याविद्यां प्रहाय विद्यामुत्पाद्य दृष्ट एव धर्मे दुःखस्यान्तकरो भविष्यतीति — स्थानमेतद्विद्यते।
एवं पश्यन्भिक्षवः श्रुतवानार्यश्रावकश्चक्षुषि निर्विन्दति, रूपेषु निर्विन्दति, चक्षुर्विज्ञाने निर्विन्दति, चक्षुःसंस्पर्शे निर्विन्दति, वेदनायां निर्विन्दति, तृष्णायां निर्विन्दति। श्रोत्रे निर्विन्दति, शब्देषु निर्विन्दति (पूर्ववत्) घ्राणे निर्विन्दति, गन्धेषु निर्विन्दति (पूर्ववत्) जिह्वायां निर्विन्दति, रसेषु निर्विन्दति (पूर्ववत्) काये निर्विन्दति, स्प्रष्टव्येषु निर्विन्दति (पूर्ववत्) मनसि निर्विन्दति, धर्मेषु निर्विन्दति, मनोविज्ञाने निर्विन्दति, मनःसंस्पर्शे निर्विन्दति, वेदनायां निर्विन्दति, तृष्णायां निर्विन्दति। निर्विन्दन्विरज्यति, विरागाद्विमुच्यते। विमुक्ते विमुक्तमिति ज्ञानं भवति। क्षीणा जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यं, कृतं करणीयं, नापरमित्थंत्वायेति प्रजानातीति।
इदमवोचद्भगवान्। आप्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति। अस्मिन्खलु पुनर्व्याकरणे भण्यमाने षष्टिमात्राणां भिक्षूणामनुपादायास्रवेभ्यश्चित्तानि व्यमुक्षतेति।
षट्षट्कसूत्रं निष्ठितं षष्ठम्॥
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe ṣaḍāyatanavarge ṣaṭṣaṭkasūtraṃ ṣaṣṭham
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmamantrata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat — dharmaṃ vo bhikṣavo deśayiṣyāmyādikalyāṇaṃ madhyakalyāṇaṃ paryavasānakalyāṇaṃ sārthaṃ savyañjanaṃ, kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ prakāśayiṣyāmi, yadidam — ṣaṭṣaṭkāni. taṃ śṛṇuta, sādhu manasi kuruta, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalu te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —
ṣaḍādhyātmikānyāyatanāni veditavyāni, ṣaḍbāhyānyāyatanāni veditavyāni, ṣaḍvijñānakāyā veditavyāḥ, ṣaṭsparśakāyā veditavyāḥ, ṣaḍvedanākāyā veditavyāḥ, ṣaṭtṛṣṇākāyā veditavyāḥ.
ṣaḍādhyātmikānyāyatanāni veditavyānīti — iti khalu punaretaduktam. kiñcaitatpratītyoktam? cakṣurāyatanaṃ, śrotrāyatanaṃ, ghrāṇāyatanaṃ, jihvāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, manaāyatanam. ṣaḍādhyātmikānyāyatanāni veditavyānīti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam. idaṃ prathamaṃ ṣaṭkam.
ṣaḍbāhyānyāyatanāni veditavyānīti — iti khalu punaretaduktam. kiñcaitatpratītyoktam? rūpāyatanaṃ, śabdāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, spraṣṭavyāyatanaṃ, dharmāyatanam. ṣaḍbāhyānyāyatanāni veditavyānīti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam. idaṃ dvitīyaṃ ṣaṭkam.
ṣaḍvijñānakāyā veditavyā iti — iti khalu punaretaduktam. kiñcaitatpratītyoktam? cakṣuśca pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānaṃ, śrotrañca pratītya śabdāṃścotpadyate śrotravijñānaṃ, ghrāṇañca pratītya gandhāṃścotpadyate ghrāṇavijñānaṃ, jihvāñca pratītya rasāṃścotpadyate jihvāvijñānaṃ, kāyañca pratītya spraṣṭavyāni cotpadyate kāyavijñānaṃ, manaśca pratītya dharmāṃścotpadyate manovijñānam. ṣaḍvijñānakāyā veditavyā iti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam. idaṃ tṛtīyaṃ ṣaṭkam.
ṣaṭsparśakāyā veditavyā iti — iti khalu punaretaduktam. kiñcaitatpratītyoktam? cakṣuśca pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ. śrotrañca pratītya śabdāṃścotpadyate śrotravijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ. ghrāṇañca pratītya gandhāṃścotpadyate ghrāṇavijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ. jihvāñca pratītya rasāṃścotpadyate jihvāvijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ. kāyañca pratītya spraṣṭavyāni cotpadyate kāyavijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ. manaśca pratītya dharmāṃścotpadyate manovijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ. ṣaṭsparśakāyā veditavyā iti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam. idaṃ caturthaṃ ṣaṭkam.
ṣaḍvedanākāyā veditavyā iti — iti khalu punaretaduktam. kiñcaitatpratītyoktam? cakṣuśca pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ, sparśapratyayā vedanā. śrotrañca pratītya śabdāṃścotpadyate śrotravijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ, sparśapratyayā vedanā. ghrāṇañca pratītya gandhāṃścotpadyate ghrāṇavijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ, sparśapratyayā vedanā. jihvāñca pratītya rasāṃścotpadyate jihvāvijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ, sparśapratyayā vedanā. kāyañca pratītya spraṣṭavyāni cotpadyate kāyavijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ, sparśapratyayā vedanā. manaśca pratītya dharmāṃścotpadyate manovijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ, sparśapratyayā vedanā. ṣaḍvedanākāyā veditavyā iti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam. idaṃ pañcamaṃ ṣaṭkam.
ṣaṭtṛṣṇākāyā veditavyā iti — iti khalu punaretaduktam. kiñcaitatpratītyoktam? cakṣuśca pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ, sparśapratyayā vedanā, vedanāpratyayā tṛṣṇā. śrotrañca pratītya śabdāṃścotpadyate śrotravijñānam (pūrvavat) ghrāṇañca pratītya gandhāṃścotpadyate ghrāṇavijñānam (pūrvavat) jihvāñca pratītya rasāṃścotpadyate jihvāvijñānam (pūrvavat) kāyañca pratītya spraṣṭavyāni cotpadyate kāyavijñānam (pūrvavat) manaśca pratītya dharmāṃścotpadyate manovijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ, sparśapratyayā vedanā, vedanāpratyayā tṛṣṇā. ṣaṭtṛṣṇākāyā veditavyā iti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam. idaṃ ṣaṣṭhaṃ ṣaṭkam.
cakṣurātmeti yo vadettannopapadyate. cakṣuṣa utpādo'pi vyayo'pi prajñāyete. yasya khalu punarutpādo'pi vyayo'pi prajñāyete — ātmā ma utpadyate ca vyeti ceti — ityasyaivamāgataṃ bhavati. tasmāttannopapadyate — cakṣurātmeti yo vadet. iti cakṣuranātmā.
rūpāṇyātmeti yo vadettannopapadyate. rūpāṇāmutpādo'pi vyayo'pi prajñāyete. yasya khalu punarutpādo'pi vyayo'pi prajñāyete — ātmā ma utpadyate ca vyeti ceti — ityasyaivamāgataṃ bhavati. tasmāttannopapadyate — rūpāṇyātmeti yo vadet. iti cakṣuranātmā, rūpāṇyanātmā.
cakṣurvijñānamātmeti yo vadettannopapadyate. cakṣurvijñānasyotpādo'pi vyayo'pi prajñāyete. yasya khalu punarutpādo'pi vyayo'pi prajñāyete — ātmā ma utpadyate ca vyeti ceti — ityasyaivamāgataṃ bhavati. tasmāttannopapadyate — cakṣurvijñānamātmeti yo vadet. iti cakṣuranātmā, rūpāṇyanātmā, cakṣurvijñānamanātmā.
cakṣuḥsaṃsparśa ātmeti yo vadettannopapadyate. cakṣuḥsaṃsparśasyotpādo'pi vyayo'pi prajñāyete. yasya khalu punarutpādo'pi vyayo'pi prajñāyete — ātmā ma utpadyate ca vyeti ceti — ityasyaivamāgataṃ bhavati. tasmāttannopapadyate — cakṣuḥsaṃsparśa ātmeti yo vadet. iti cakṣuranātmā, rūpāṇyanātmā, cakṣurvijñānamanātmā, cakṣuḥsaṃsparśo'nātmā.
vedanātmeti yo vadettannopapadyate. vedanāyā utpādo'pi vyayo'pi prajñāyete. yasya khalu punarutpādo'pi vyayo'pi prajñāyete — ātmā ma utpadyate ca vyeti ceti — ityasyaivamāgataṃ bhavati. tasmāttannopapadyate — vedanātmeti yo vadet. iti cakṣuranātmā, rūpāṇyanātmā, cakṣurvijñānamanātmā, cakṣuḥsaṃsparśo'nātmā, vedanānātmā.
tṛṣṇātmeti yo vadettannopapadyate. tṛṣṇāyā utpādo'pi vyayo'pi prajñāyete. yasya khalu punarutpādo'pi vyayo'pi prajñāyete — ātmā ma utpadyate ca vyeti ceti — ityasyaivamāgataṃ bhavati. tasmāttannopapadyate — tṛṣṇātmeti yo vadet. iti cakṣuranātmā, rūpāṇyanātmā, cakṣurvijñānamanātmā, cakṣuḥsaṃsparśo'nātmā, vedanānātmā, tṛṣṇānātmā.
śrotramātmeti yo vadet (pūrvavat) ghrāṇamātmeti yo vadet (pūrvavat) jihvātmeti yo vadet (pūrvavat) kāya ātmeti yo vadet (pūrvavat) mana ātmeti yo vadettannopapadyate. manasa utpādo'pi vyayo'pi prajñāyete. yasya khalu punarutpādo'pi vyayo'pi prajñāyete — ātmā ma utpadyate ca vyeti ceti — ityasyaivamāgataṃ bhavati. tasmāttannopapadyate — mana ātmeti yo vadet. iti mano'nātmā.
dharmā ātmeti yo vadettannopapadyate. dharmāṇāmutpādo'pi vyayo'pi prajñāyete. yasya khalu punarutpādo'pi vyayo'pi prajñāyete — ātmā ma utpadyate ca vyeti ceti — ityasyaivamāgataṃ bhavati. tasmāttannopapadyate — dharmā ātmeti yo vadet. iti mano'nātmā, dharmā anātmā.
manovijñānamātmeti yo vadettannopapadyate. manovijñānasyotpādo'pi vyayo'pi prajñāyete. yasya khalu punarutpādo'pi vyayo'pi prajñāyete — ātmā ma utpadyate ca vyeti ceti — ityasyaivamāgataṃ bhavati. tasmāttannopapadyate — manovijñānamātmeti yo vadet. iti mano'nātmā, dharmā anātmā, manovijñānamanātmā.
manaḥsaṃsparśa ātmeti yo vadettannopapadyate. manaḥsaṃsparśasyotpādo'pi vyayo'pi prajñāyete. yasya khalu punarutpādo'pi vyayo'pi prajñāyete — ātmā ma utpadyate ca vyeti ceti — ityasyaivamāgataṃ bhavati. tasmāttannopapadyate — manaḥsaṃsparśa ātmeti yo vadet. iti mano'nātmā, dharmā anātmā, manovijñānamanātmā, manaḥsaṃsparśo'nātmā.
vedanātmeti yo vadettannopapadyate. vedanāyā utpādo'pi vyayo'pi prajñāyete. yasya khalu punarutpādo'pi vyayo'pi prajñāyete — ātmā ma utpadyate ca vyeti ceti — ityasyaivamāgataṃ bhavati. tasmāttannopapadyate — vedanātmeti yo vadet. iti mano'nātmā, dharmā anātmā, manovijñānamanātmā, manaḥsaṃsparśo'nātmā, vedanānātmā.
tṛṣṇātmeti yo vadettannopapadyate. tṛṣṇāyā utpādo'pi vyayo'pi prajñāyete. yasya khalu punarutpādo'pi vyayo'pi prajñāyete — ātmā ma utpadyate ca vyeti ceti — ityasyaivamāgataṃ bhavati. tasmāttannopapadyate — tṛṣṇātmeti yo vadet. iti mano'nātmā, dharmā anātmā, manovijñānamanātmā, manaḥsaṃsparśo'nātmā, vedanānātmā, tṛṣṇānātmā.
iyaṃ khalu punarbhikṣavaḥ satkāyasamudayagāminī pratipat — cakṣuretanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati. rūpāṇyetanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati. cakṣurvijñānametanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati. cakṣuḥsaṃsparśametanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati. vedanāmetanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati. tṛṣṇāmetanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati. śrotrametanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati (pūrvavat) ghrāṇametanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati (pūrvavat) jihvāmetanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati (pūrvavat) kāyametanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati (pūrvavat) mana etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati. dharmānetanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati. manovijñānametanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati. manaḥsaṃsparśametanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati. vedanāmetanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati. tṛṣṇāmetanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti samanupaśyati.
iyaṃ khalu punarbhikṣavaḥ satkāyanirodhagāminī pratipat — cakṣurnaitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati. rūpāṇi naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati. cakṣurvijñānaṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati. cakṣuḥsaṃsparśaṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati. vedanāṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati. tṛṣṇāṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati. śrotraṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati (pūrvavat) ghrāṇaṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati (pūrvavat) jihvāṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati (pūrvavat) kāyaṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati (pūrvavat) mano naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati. dharmānnaitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati. manovijñānaṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati. manaḥsaṃsparśaṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati. vedanāṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati. tṛṣṇāṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, naiṣa ma ātmeti samanupaśyati.
cakṣuśca bhikṣavaḥ pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ, sparśapratyayādutpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā. sa sukhayā vedanayā spṛṣṭaḥ sannabhinandatyabhivadatyadhyavasāya tiṣṭhati. tasya rāgānuśayo'nuśete. duḥkhayā vedanayā spṛṣṭaḥ sañśocati klāmati paridevate urastāḍaṃ krandati saṃmohamāpadyate. tasya pratighānuśayo'nuśete. aduḥkhamasukhayā vedanayā spṛṣṭaḥ saṃstasyā vedanāyāḥ samudayañcāstaṅgamañcāsvādañcādīnavañca niḥsaraṇañca yathābhūtaṃ na prajānāti. tasyāvidyānuśayo'nuśete. sa bata bhikṣavaḥ sukhāyā vedanāyā rāgānuśayamaprahāya duḥkhāyā vedanāyāḥ pratighānuśayamaprativinodyāduḥkhamasukhāyā vedanāyā avidyānuśayamasamuddhatyāvidyāmaprahāya vidyāmanutpādya dṛṣṭa eva dharme duḥkhasyāntakaro bhaviṣyatīti — naitatsthānaṃ vidyate.
śrotrañca bhikṣavaḥ pratītya śabdāṃścotpadyate śrotravijñānam (pūrvavat) ghrāṇañca bhikṣavaḥ pratītya gandhāṃścotpadyate ghrāṇavijñānam (pūrvavat) jihvāñca bhikṣavaḥ pratītya rasāṃścotpadyate jihvāvijñānam (pūrvavat) kāyañca bhikṣavaḥ pratītya spraṣṭavyāni cotpadyate kāyavijñānam (pūrvavat) manaśca bhikṣavaḥ pratītya dharmāṃścotpadyate manovijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ, sparśapratyayādutpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā. sa sukhayā vedanayā spṛṣṭaḥ sannabhinandatyabhivadatyadhyavasāya tiṣṭhati. tasya rāgānuśayo'nuśete. duḥkhayā vedanayā spṛṣṭaḥ sañśocati klāmati paridevate urastāḍaṃ krandati saṃmohamāpadyate. tasya pratighānuśayo'nuśete. aduḥkhamasukhayā vedanayā spṛṣṭaḥ saṃstasyā vedanāyāḥ samudayañcāstaṅgamañcāsvādañcādīnavañca niḥsaraṇañca yathābhūtaṃ na prajānāti. tasyāvidyānuśayo'nuśete. sa bata bhikṣavaḥ sukhāyā vedanāyā rāgānuśayamaprahāya duḥkhāyā vedanāyāḥ pratighānuśayamaprativinodyāduḥkhamasukhāyā vedanāyā avidyānuśayamasamuddhatyāvidyāmaprahāya vidyāmanutpādya dṛṣṭa eva dharme duḥkhasyāntakaro bhaviṣyatīti — naitatsthānaṃ vidyate.
cakṣuśca bhikṣavaḥ pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ, sparśapratyayādutpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā. sa sukhayā vedanayā spṛṣṭaḥ sannābhinandati nābhivadati nādhyavasāya tiṣṭhati. tasya rāgānuśayo nānuśete. duḥkhayā vedanayā spṛṣṭaḥ sanna śocati na klāmati na paridevate norastāḍaṃ krandati na saṃmohamāpadyate. tasya pratighānuśayo nānuśete. aduḥkhamasukhayā vedanayā spṛṣṭaḥ saṃstasyā vedanāyāḥ samudayañcāstaṅgamañcāsvādañcādīnavañca niḥsaraṇañca yathābhūtaṃ prajānāti. tasyāvidyānuśayo nānuśete. sa bata bhikṣavaḥ sukhāyā vedanāyā rāgānuśayaṃ prahāya duḥkhāyā vedanāyāḥ pratighānuśayaṃ prativinodyāduḥkhamasukhāyā vedanāyā avidyānuśayaṃ samuddhatyāvidyāṃ prahāya vidyāmutpādya dṛṣṭa eva dharme duḥkhasyāntakaro bhaviṣyatīti — sthānametadvidyate.
śrotrañca bhikṣavaḥ pratītya śabdāṃścotpadyate śrotravijñānam (pūrvavat)
ghrāṇañca bhikṣavaḥ pratītya gandhāṃścotpadyate ghrāṇavijñānam (pūrvavat)
jihvāñca bhikṣavaḥ pratītya rasāṃścotpadyate jihvāvijñānam (pūrvavat)
kāyañca bhikṣavaḥ pratītya spraṣṭavyāni cotpadyate kāyavijñānam (pūrvavat)
manaśca bhikṣavaḥ pratītya dharmāṃścotpadyate manovijñānaṃ, trayāṇāṃ saṅgatiḥ sparśaḥ, sparśapratyayādutpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā. sa sukhayā vedanayā spṛṣṭaḥ sannābhinandati nābhivadati nādhyavasāya tiṣṭhati. tasya rāgānuśayo nānuśete. duḥkhayā vedanayā spṛṣṭaḥ sanna śocati na klāmati na paridevate norastāḍaṃ krandati na saṃmohamāpadyate. tasya pratighānuśayo nānuśete. aduḥkhamasukhayā vedanayā spṛṣṭaḥ saṃstasyā vedanāyāḥ samudayañcāstaṅgamañcāsvādañcādīnavañca niḥsaraṇañca yathābhūtaṃ prajānāti. tasyāvidyānuśayo nānuśete. sa bata bhikṣavaḥ sukhāyā vedanāyā rāgānuśayaṃ prahāya duḥkhāyā vedanāyāḥ pratighānuśayaṃ prativinodyāduḥkhamasukhāyā vedanāyā avidyānuśayaṃ samuddhatyāvidyāṃ prahāya vidyāmutpādya dṛṣṭa eva dharme duḥkhasyāntakaro bhaviṣyatīti — sthānametadvidyate.
evaṃ paśyanbhikṣavaḥ śrutavānāryaśrāvakaścakṣuṣi nirvindati, rūpeṣu nirvindati, cakṣurvijñāne nirvindati, cakṣuḥsaṃsparśe nirvindati, vedanāyāṃ nirvindati, tṛṣṇāyāṃ nirvindati. śrotre nirvindati, śabdeṣu nirvindati (pūrvavat) ghrāṇe nirvindati, gandheṣu nirvindati (pūrvavat) jihvāyāṃ nirvindati, raseṣu nirvindati (pūrvavat) kāye nirvindati, spraṣṭavyeṣu nirvindati (pūrvavat) manasi nirvindati, dharmeṣu nirvindati, manovijñāne nirvindati, manaḥsaṃsparśe nirvindati, vedanāyāṃ nirvindati, tṛṣṇāyāṃ nirvindati. nirvindanvirajyati, virāgādvimucyate. vimukte vimuktamiti jñānaṃ bhavati. kṣīṇā jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryaṃ, kṛtaṃ karaṇīyaṃ, nāparamitthaṃtvāyeti prajānātīti.
idamavocadbhagavān. āptamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti. asminkhalu punarvyākaraṇe bhaṇyamāne ṣaṣṭimātrāṇāṃ bhikṣūṇāmanupādāyāsravebhyaścittāni vyamukṣateti.
ṣaṭṣaṭkasūtraṃ niṣṭhitaṃ ṣaṣṭham..