MN150 nagaravindeyasūtram
Summary: The Buddha instructs the brāhmaṇa householders of Nagaravinda on discerning which ascetics are genuinely worthy of veneration, hospitality, and material support. He establishes that honor should be accorded not based on social prestige or ascetic vows, but solely on whether a practitioner has abandoned, or is actively training to abandon, lust, hatred, and delusion regarding the six sensory spheres.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे षडायतनवर्गे नगरविन्देयसूत्रमष्टमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्कोसलेषु चारिकां चरन्महता भिक्षुसङ्घेन सार्धं येन नगरविन्दो नाम कोसलानां ब्राह्मणानां ग्रामस्तदवासरत्। अश्रौषुः खलु नगरविन्देयका ब्राह्मणगृहपतयः — श्रमणः खलु भो गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात्प्रव्रजितः कोसलेषु चारिकां चरन्महता भिक्षुसङ्घेन सार्धं नगरविन्दमनुप्राप्तः। तं खलु पुनर्भवन्तं गौतममेवं कल्याणः कीर्तिशब्दोऽभ्युद्गतः — इत्यपि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति। स इमं लोकं सदेवकं समारकं सब्रह्मकं सश्रमणब्राह्मणीं प्रजां सदेवमनुष्यां स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयति। स धर्मं देशयत्यादिकल्याणं मध्यकल्याणं पर्यवसानकल्याणं सार्थं सव्यञ्जनं, केवलपरिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं प्रकाशयति। साधु खलु पुनस्तथारूपाणामर्हतां दर्शनं भवतीति।
अथ खलु नगरविन्देयका ब्राह्मणगृहपतयो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमिषुः। उपसङ्क्रम्याप्येके भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन्। अप्येके भगवता सार्धं सममोदिषत, सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदन्। अप्येके येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्यैकान्ते न्यषदन्। अप्येके भगवतोऽन्तिके नामगोत्रं श्रावयित्वैकान्ते न्यषदन्। अप्येके तूष्णीम्भूता एकान्ते न्यषदन्। एकान्ते निषण्णान्खलु नगरविन्देयकान्ब्राह्मणगृहपतीन्भगवानेतदवोचत् —
यदि वो गृहपतयोऽन्यतीर्थ्याः परिव्राजका एवं पृच्छेयुः — कथम्भूता गृहपतयः श्रमणब्राह्मणा न सत्कर्तव्या न गुरुकर्तव्या न मानयितव्या न पूजयितव्या इति? एवं पृष्टा यूयं गृहपतयस्तेषामन्यतीर्थ्यानां परिव्राजकानामेवं व्याकुर्यात — ये ते श्रमणब्राह्मणाश्चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेष्ववीतरागा अवीतद्वेषा अवीतमोहा अध्यात्ममव्युपशान्तचित्ताः समविषमं चरन्ति कायेन वाचा मनसा, एवंरूपाः श्रमणब्राह्मणा न सत्कर्तव्या न गुरुकर्तव्या न मानयितव्या न पूजयितव्याः। तत्कस्य हेतोः? वयमपि हि चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेष्ववीतरागा अवीतद्वेषा अवीतमोहा अध्यात्ममव्युपशान्तचित्ताः समविषमं चरामः कायेन वाचा मनसा, तेषां नः समचर्यमपि ह्येतदुत्तरमपश्यताम्। तस्मात्ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा न सत्कर्तव्या न गुरुकर्तव्या न मानयितव्या न पूजयितव्याः। ये ते श्रमणब्राह्मणाः श्रोत्रविज्ञेयेषु शब्देषु (पूर्ववत्) घ्राणविज्ञेयेषु गन्धेषु (पूर्ववत्) जिह्वाविज्ञेयेषु रसेषु (पूर्ववत्) कायविज्ञेयेषु स्प्रष्टव्येषु (पूर्ववत्) मनोविज्ञेयेषु धर्मेष्ववीतरागा अवीतद्वेषा अवीतमोहा अध्यात्ममव्युपशान्तचित्ताः समविषमं चरन्ति कायेन वाचा मनसा, एवंरूपाः श्रमणब्राह्मणा न सत्कर्तव्या न गुरुकर्तव्या न मानयितव्या न पूजयितव्याः। तत्कस्य हेतोः? वयमपि हि मनोविज्ञेयेषु धर्मेष्ववीतरागा अवीतद्वेषा अवीतमोहा अध्यात्ममव्युपशान्तचित्ताः समविषमं चरामः कायेन वाचा मनसा, तेषां नः समचर्यमपि ह्येतदुत्तरमपश्यताम्। तस्मात्ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा न सत्कर्तव्या न गुरुकर्तव्या न मानयितव्या न पूजयितव्या इति। एवं पृष्टा यूयं गृहपतयस्तेषामन्यतीर्थ्यानां परिव्राजकानामेवं व्याकुर्यात।
यदि पुनर्वो गृहपतयोऽन्यतीर्थ्याः परिव्राजका एवं पृच्छेयुः — कथम्भूता गृहपतयः श्रमणब्राह्मणाः सत्कर्तव्या गुरुकर्तव्या मानयितव्याः पूजयितव्या इति? एवं पृष्टा यूयं गृहपतयस्तेषामन्यतीर्थ्यानां परिव्राजकानामेवं व्याकुर्यात — ये ते श्रमणब्राह्मणाश्चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेषु वीतरागा वीतद्वेषा वीतमोहा अध्यात्मं व्युपशान्तचित्ताः समचर्यं चरन्ति कायेन वाचा मनसा, एवंरूपाः श्रमणब्राह्मणाः सत्कर्तव्या गुरुकर्तव्या मानयितव्याः पूजयितव्याः। तत्कस्य हेतोः? वयमपि हि चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेष्ववीतरागा अवीतद्वेषा अवीतमोहा अध्यात्ममव्युपशान्तचित्ताः समविषमं चरामः कायेन वाचा मनसा, तेषां नः समचर्यमपि ह्येतदुत्तरं पश्यताम्। तस्मात्ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः सत्कर्तव्या गुरुकर्तव्या मानयितव्याः पूजयितव्याः। ये ते श्रमणब्राह्मणाः श्रोत्रविज्ञेयेषु शब्देषु (पूर्ववत्) घ्राणविज्ञेयेषु गन्धेषु (पूर्ववत्) जिह्वाविज्ञेयेषु रसेषु (पूर्ववत्) कायविज्ञेयेषु स्प्रष्टव्येषु (पूर्ववत्) मनोविज्ञेयेषु धर्मेषु वीतरागा वीतद्वेषा वीतमोहा अध्यात्मं व्युपशान्तचित्ताः समचर्यं चरन्ति कायेन वाचा मनसा, एवंरूपाः श्रमणब्राह्मणाः सत्कर्तव्या गुरुकर्तव्या मानयितव्याः पूजयितव्याः। तत्कस्य हेतोः? वयमपि हि मनोविज्ञेयेषु धर्मेष्ववीतरागा अवीतद्वेषा अवीतमोहा अध्यात्ममव्युपशान्तचित्ताः समविषमं चरामः कायेन वाचा मनसा, तेषां नः समचर्यमपि ह्येतदुत्तरं पश्यताम्। तस्मात्ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः सत्कर्तव्या गुरुकर्तव्या मानयितव्याः पूजयितव्या इति। एवं पृष्टा यूयं गृहपतयस्तेषामन्यतीर्थ्यानां परिव्राजकानामेवं व्याकुर्यात।
यदि पुनर्वो गृहपतयोऽन्यतीर्थ्याः परिव्राजका एवं पृच्छेयुः — के पुनरायुष्मतामाकाराः केऽन्वया येन यूयमायुष्मन्त एवं वदथ — अद्धा त आयुष्मन्तो वीतरागा वा रागविनयाय वा प्रतिपन्नाः, वीतद्वेषा वा द्वेषविनयाय वा प्रतिपन्नाः, वीतमोहा वा मोहविनयाय वा प्रतिपन्ना इति? एवं पृष्टा यूयं गृहपतयस्तेषामन्यतीर्थ्यानां परिव्राजकानामेवं व्याकुर्यात — तथा हि त आयुष्मन्तोऽरण्यवनप्रस्थानि प्रान्तानि शयनासनानि प्रतिसेवन्ते। न सन्ति खलु पुनस्तत्र तथारूपाणि चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणि यानि दृष्ट्वा दृष्ट्वाभिरमेरन्, न सन्ति खलु पुनस्तत्र तथारूपाः श्रोत्रविज्ञेयाः शब्दा याञ्श्रुत्वा श्रुत्वाभिरमेरन्, न सन्ति खलु पुनस्तत्र तथारूपा घ्राणविज्ञेया गन्धा यान्घ्रात्वा घ्रात्वाभिरमेरन्, न सन्ति खलु पुनस्तत्र तथारूपा जिह्वाविज्ञेया रसा यान्स्वादयित्वा स्वादयित्वाभिरमेरन्, न सन्ति खलु पुनस्तत्र तथारूपाणि कायविज्ञेयानि स्प्रष्टव्यानि यानि स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वाभिरमेरन्। इमे खल्वस्माकमायुष्मन्त आकारा इमेऽन्वया येन वयमेवं वदामः — अद्धा त आयुष्मन्तो वीतरागा वा रागविनयाय वा प्रतिपन्नाः, वीतद्वेषा वा द्वेषविनयाय वा प्रतिपन्नाः, वीतमोहा वा मोहविनयाय वा प्रतिपन्ना इति। एवं पृष्टा यूयं गृहपतयस्तेषामन्यतीर्थ्यानां परिव्राजकानामेवं व्याकुर्यातेति।
एवमुक्ते नगरविन्देयका ब्राह्मणगृहपतयो भगवन्तमेतदवोचन् — अभिक्रान्तं भो गौतम, अभिक्रान्तं भो गौतम! तद्यथापि भो गौतम न्यञ्चितं वोदञ्चयेत्, प्रतिच्छन्नं वा विवृणुयात्, मूढस्य वा मार्गमाचक्षीत, अन्धकारे वा तैलप्रद्योतं धारयेत् — चक्षुष्मन्तो रूपाणि द्रक्ष्यन्तीति — एवमेव भवता गौतमेनानेकपर्यायेण धर्मः प्रकाशितः। एते वयं भवन्तं गौतमं शरणं गच्छामो धर्मं च भिक्षुसङ्घं च। उपासकान्नो भवान्गौतमो धारयत्वद्याग्रे प्राणोपेताञ्शरणं गतानिति।
नगरविन्देयसूत्रं निष्ठितमष्टमम्।
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe ṣaḍāyatanavarge nagaravindeyasūtramaṣṭamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānkosaleṣu cārikāṃ caranmahatā bhikṣusaṅghena sārdhaṃ yena nagaravindo nāma kosalānāṃ brāhmaṇānāṃ grāmastadavāsarat. aśrauṣuḥ khalu nagaravindeyakā brāhmaṇagṛhapatayaḥ — śramaṇaḥ khalu bho gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulātpravrajitaḥ kosaleṣu cārikāṃ caranmahatā bhikṣusaṅghena sārdhaṃ nagaravindamanuprāptaḥ. taṃ khalu punarbhavantaṃ gautamamevaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdo'bhyudgataḥ — ityapi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti. sa imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ saśramaṇabrāhmaṇīṃ prajāṃ sadevamanuṣyāṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayati. sa dharmaṃ deśayatyādikalyāṇaṃ madhyakalyāṇaṃ paryavasānakalyāṇaṃ sārthaṃ savyañjanaṃ, kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ prakāśayati. sādhu khalu punastathārūpāṇāmarhatāṃ darśanaṃ bhavatīti.
atha khalu nagaravindeyakā brāhmaṇagṛhapatayo yena bhagavāṃstenopasamakramiṣuḥ. upasaṅkramyāpyeke bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadan. apyeke bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣata, sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadan. apyeke yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamyaikānte nyaṣadan. apyeke bhagavato'ntike nāmagotraṃ śrāvayitvaikānte nyaṣadan. apyeke tūṣṇīmbhūtā ekānte nyaṣadan. ekānte niṣaṇṇānkhalu nagaravindeyakānbrāhmaṇagṛhapatīnbhagavānetadavocat —
yadi vo gṛhapatayo'nyatīrthyāḥ parivrājakā evaṃ pṛccheyuḥ — kathambhūtā gṛhapatayaḥ śramaṇabrāhmaṇā na satkartavyā na gurukartavyā na mānayitavyā na pūjayitavyā iti? evaṃ pṛṣṭā yūyaṃ gṛhapatayasteṣāmanyatīrthyānāṃ parivrājakānāmevaṃ vyākuryāta — ye te śramaṇabrāhmaṇāścakṣurvijñeyeṣu rūpeṣvavītarāgā avītadveṣā avītamohā adhyātmamavyupaśāntacittāḥ samaviṣamaṃ caranti kāyena vācā manasā, evaṃrūpāḥ śramaṇabrāhmaṇā na satkartavyā na gurukartavyā na mānayitavyā na pūjayitavyāḥ. tatkasya hetoḥ? vayamapi hi cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣvavītarāgā avītadveṣā avītamohā adhyātmamavyupaśāntacittāḥ samaviṣamaṃ carāmaḥ kāyena vācā manasā, teṣāṃ naḥ samacaryamapi hyetaduttaramapaśyatām. tasmātte bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā na satkartavyā na gurukartavyā na mānayitavyā na pūjayitavyāḥ. ye te śramaṇabrāhmaṇāḥ śrotravijñeyeṣu śabdeṣu (pūrvavat) ghrāṇavijñeyeṣu gandheṣu (pūrvavat) jihvāvijñeyeṣu raseṣu (pūrvavat) kāyavijñeyeṣu spraṣṭavyeṣu (pūrvavat) manovijñeyeṣu dharmeṣvavītarāgā avītadveṣā avītamohā adhyātmamavyupaśāntacittāḥ samaviṣamaṃ caranti kāyena vācā manasā, evaṃrūpāḥ śramaṇabrāhmaṇā na satkartavyā na gurukartavyā na mānayitavyā na pūjayitavyāḥ. tatkasya hetoḥ? vayamapi hi manovijñeyeṣu dharmeṣvavītarāgā avītadveṣā avītamohā adhyātmamavyupaśāntacittāḥ samaviṣamaṃ carāmaḥ kāyena vācā manasā, teṣāṃ naḥ samacaryamapi hyetaduttaramapaśyatām. tasmātte bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā na satkartavyā na gurukartavyā na mānayitavyā na pūjayitavyā iti. evaṃ pṛṣṭā yūyaṃ gṛhapatayasteṣāmanyatīrthyānāṃ parivrājakānāmevaṃ vyākuryāta.
yadi punarvo gṛhapatayo'nyatīrthyāḥ parivrājakā evaṃ pṛccheyuḥ — kathambhūtā gṛhapatayaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ satkartavyā gurukartavyā mānayitavyāḥ pūjayitavyā iti? evaṃ pṛṣṭā yūyaṃ gṛhapatayasteṣāmanyatīrthyānāṃ parivrājakānāmevaṃ vyākuryāta — ye te śramaṇabrāhmaṇāścakṣurvijñeyeṣu rūpeṣu vītarāgā vītadveṣā vītamohā adhyātmaṃ vyupaśāntacittāḥ samacaryaṃ caranti kāyena vācā manasā, evaṃrūpāḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ satkartavyā gurukartavyā mānayitavyāḥ pūjayitavyāḥ. tatkasya hetoḥ? vayamapi hi cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣvavītarāgā avītadveṣā avītamohā adhyātmamavyupaśāntacittāḥ samaviṣamaṃ carāmaḥ kāyena vācā manasā, teṣāṃ naḥ samacaryamapi hyetaduttaraṃ paśyatām. tasmātte bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ satkartavyā gurukartavyā mānayitavyāḥ pūjayitavyāḥ. ye te śramaṇabrāhmaṇāḥ śrotravijñeyeṣu śabdeṣu (pūrvavat) ghrāṇavijñeyeṣu gandheṣu (pūrvavat) jihvāvijñeyeṣu raseṣu (pūrvavat) kāyavijñeyeṣu spraṣṭavyeṣu (pūrvavat) manovijñeyeṣu dharmeṣu vītarāgā vītadveṣā vītamohā adhyātmaṃ vyupaśāntacittāḥ samacaryaṃ caranti kāyena vācā manasā, evaṃrūpāḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ satkartavyā gurukartavyā mānayitavyāḥ pūjayitavyāḥ. tatkasya hetoḥ? vayamapi hi manovijñeyeṣu dharmeṣvavītarāgā avītadveṣā avītamohā adhyātmamavyupaśāntacittāḥ samaviṣamaṃ carāmaḥ kāyena vācā manasā, teṣāṃ naḥ samacaryamapi hyetaduttaraṃ paśyatām. tasmātte bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ satkartavyā gurukartavyā mānayitavyāḥ pūjayitavyā iti. evaṃ pṛṣṭā yūyaṃ gṛhapatayasteṣāmanyatīrthyānāṃ parivrājakānāmevaṃ vyākuryāta.
yadi punarvo gṛhapatayo'nyatīrthyāḥ parivrājakā evaṃ pṛccheyuḥ — ke punarāyuṣmatāmākārāḥ ke'nvayā yena yūyamāyuṣmanta evaṃ vadatha — addhā ta āyuṣmanto vītarāgā vā rāgavinayāya vā pratipannāḥ, vītadveṣā vā dveṣavinayāya vā pratipannāḥ, vītamohā vā mohavinayāya vā pratipannā iti? evaṃ pṛṣṭā yūyaṃ gṛhapatayasteṣāmanyatīrthyānāṃ parivrājakānāmevaṃ vyākuryāta — tathā hi ta āyuṣmanto'raṇyavanaprasthāni prāntāni śayanāsanāni pratisevante. na santi khalu punastatra tathārūpāṇi cakṣurvijñeyāni rūpāṇi yāni dṛṣṭvā dṛṣṭvābhirameran, na santi khalu punastatra tathārūpāḥ śrotravijñeyāḥ śabdā yāñśrutvā śrutvābhirameran, na santi khalu punastatra tathārūpā ghrāṇavijñeyā gandhā yānghrātvā ghrātvābhirameran, na santi khalu punastatra tathārūpā jihvāvijñeyā rasā yānsvādayitvā svādayitvābhirameran, na santi khalu punastatra tathārūpāṇi kāyavijñeyāni spraṣṭavyāni yāni spṛṣṭvā spṛṣṭvābhirameran. ime khalvasmākamāyuṣmanta ākārā ime'nvayā yena vayamevaṃ vadāmaḥ — addhā ta āyuṣmanto vītarāgā vā rāgavinayāya vā pratipannāḥ, vītadveṣā vā dveṣavinayāya vā pratipannāḥ, vītamohā vā mohavinayāya vā pratipannā iti. evaṃ pṛṣṭā yūyaṃ gṛhapatayasteṣāmanyatīrthyānāṃ parivrājakānāmevaṃ vyākuryāteti.
evamukte nagaravindeyakā brāhmaṇagṛhapatayo bhagavantametadavocan — abhikrāntaṃ bho gautama, abhikrāntaṃ bho gautama! tadyathāpi bho gautama nyañcitaṃ vodañcayet, praticchannaṃ vā vivṛṇuyāt, mūḍhasya vā mārgamācakṣīta, andhakāre vā tailapradyotaṃ dhārayet — cakṣuṣmanto rūpāṇi drakṣyantīti — evameva bhavatā gautamenānekaparyāyeṇa dharmaḥ prakāśitaḥ. ete vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ śaraṇaṃ gacchāmo dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca. upāsakānno bhavāngautamo dhārayatvadyāgre prāṇopetāñśaraṇaṃ gatāniti.
nagaravindeyasūtraṃ niṣṭhitamaṣṭamam.