MN24 rathavinītasūtram
Summary: In a celebrated dialogue between Venerable Śāriputra and Venerable Pūrṇa Maitrāyaṇīputra, the seven stages of purification are systematically presented through the simile of a relay of seven chariots. They clarify that each level of purity—from virtue and mind up to knowledge and vision—functions solely as an instrumental vehicle to reach the ultimate destination: final Nirvāṇa through non-clinging.
मध्यमनिकाये मूलपञ्चाशत्पाठे औपम्यवर्गे रथविनीतसूत्रं चतुर्थम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्राजगृहे विहरति स्म वेणुवने कलन्दकनिवापे। अथ खलु संबहुला जातिभूमका भिक्षवो जातिभूमौ वर्षा उषिता यत्र भगवांस्तत्रोपसमक्रमिषुः, उपसंक्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन्। एकान्ते निषण्णान्खलु तान्भिक्षून्भगवानेतदवोचत् —
को नु खलु भिक्षवो जातिभूमौ जातिभूमकानां भिक्षूणां सब्रह्मचारिणामेवं संभावितः — आत्मना चाल्पेच्छोऽल्पेच्छकथां च भिक्षूणां कर्ता, आत्मना च संतुष्टः संतुष्टिकथां च भिक्षूणां कर्ता, आत्मना च प्रविविक्तः प्रविवेककथां च भिक्षूणां कर्ता, आत्मना चासंसृष्टोऽसंसर्गकथां च भिक्षूणां कर्ता, आत्मना चारब्धवीर्यो वीर्यारम्भकथां च भिक्षूणां कर्ता, आत्मना च शीलसंपन्नः शीलसंपत्कथां च भिक्षूणां कर्ता, आत्मना च समाधिसंपन्नः समाधिसंपत्कथां च भिक्षूणां कर्ता, आत्मना च प्रज्ञासंपन्नः प्रज्ञासंपत्कथां च भिक्षूणां कर्ता, आत्मना च विमुक्तिसंपन्नो विमुक्तिसंपत्कथां च भिक्षूणां कर्ता, आत्मना च विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपन्नो विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपत्कथां च भिक्षूणां कर्ता, अववादको विज्ञापकः संदर्शकः समादापकः समुत्तेजकः संप्रहर्षकः सब्रह्मचारिणामिति? पूर्णो नाम भदन्तायुष्मान्मैत्रायणीपुत्रो जातिभूमौ जातिभूमकानां भिक्षूणां सब्रह्मचारिणामेवं संभावितः — आत्मना चाल्पेच्छोऽल्पेच्छकथां च भिक्षूणां कर्ता, आत्मना च संतुष्टः (पूर्ववत्) अववादको विज्ञापकः संदर्शकः समादापकः समुत्तेजकः संप्रहर्षकः सब्रह्मचारिणामिति।
तेन खलु पुनः समयेनायुष्माञ्शारिपुत्रो भगवतोऽविदूरे निषण्णोऽभूत्। अथ खल्वायुष्मतः शारिपुत्रस्यैतदभूत् — लाभा आयुष्मतः पूर्णस्य मैत्रायणीपुत्रस्य, सुलब्धलाभा आयुष्मतः पूर्णस्य मैत्रायणीपुत्रस्य, यस्य विज्ञाः सब्रह्मचारिणः शास्तुः संमुखादनुमृश्यानुमृश्य वर्णं भाषन्ते, तं च शास्ताभ्यनुमोदते। अप्येव नाम वयमपि कदाचित्कर्हिचिदायुष्मता पूर्णेन मैत्रायणीपुत्रेण सार्धं समागच्छेम, अप्येव नाम स्यात्कश्चिदेव कथासंलाप इति।
अथ खलु भगवान्राजगृहे यथाभिरतं विहृत्य यत्र श्रावस्ती तत्र चारिकां प्राक्रमीत्। अनुपूर्वेण चारिकां चरन्यत्र श्रावस्ती तत्रावासरत्। तत्र ह भगवान्श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। अश्रौषीत्खल्वायुष्मान्पूर्णो मैत्रायणीपुत्रः — भगवान्किल श्रावस्तीमनुप्राप्तः, श्रावस्त्यां विहरति जेतवनेऽनाथपिण्डदस्याराम इति।
अथ खल्वायुष्मान्पूर्णो मैत्रायणीपुत्रः शयनासनं प्रतिशम्य पात्रचीवरमादाय यत्र श्रावस्ती तत्र चारिकां प्राक्रमीत्। अनुपूर्वेण चारिकां चरन्यत्र श्रावस्ती जेतवनमनाथपिण्डदस्यारामो यत्र भगवांस्तत्रोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णं खल्वायुष्मन्तं पूर्णं मैत्रायणीपुत्रं भगवान्धार्मिक्या कथया समदीदृशत्समादीदपत्समुदतितेजत्संप्राजीहृषत्। अथ खल्वायुष्मान्पूर्णो मैत्रायणीपुत्रो भगवता धार्मिक्या कथया संदर्शितः समादापितः समुत्तेजितः संप्रहर्षितो भगवतो भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनाद्भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा यत्रान्धवनं तत्रोपसमक्रमीद्दिवाविहाराय।
अथ खल्वन्यतरो भिक्षुर्यत्रायुष्माञ्शारिपुत्रस्तत्रोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्यायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् — यं खलु त्वमायुष्मञ्शारिपुत्र पूर्णं नाम भिक्षुं मैत्रायणीपुत्रमभीक्ष्णं कीर्तयन्नभूः, स भगवता धार्मिक्या कथया संदर्शितः समादापितः समुत्तेजितः संप्रहर्षितो भगवतो भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनाद्भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा यत्रान्धवनं तत्र प्रक्रान्तो दिवाविहारायेति।
अथ खल्वायुष्माञ्शारिपुत्रस्त्वरमाणरूपो निषीदनमादायायुष्मन्तं पूर्णं मैत्रायणीपुत्रं पृष्ठतः पृष्ठतोऽन्वभान्त्सीच्छीर्षानुलोकी। अथ खल्वायुष्मान्पूर्णो मैत्रायणीपुत्रोऽन्धवनमध्यवगाह्यान्यतरस्मिन्वृक्षमूले दिवाविहारं न्यषदत्। आयुष्मानपि खलु शारिपुत्रोऽन्धवनमध्यवगाह्यान्यतरस्मिन्वृक्षमूले दिवाविहारं न्यषदत्।
अथ खल्वायुष्माञ्शारिपुत्रः सायाह्नसमये प्रतिसंलयानाद्व्युत्थितो यत्रायुष्मान्पूर्णो मैत्रायणीपुत्रस्तत्रोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्यायुष्मता पूर्णेन मैत्रायणीपुत्रेण सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खल्वायुष्माञ्शारिपुत्र आयुष्मन्तं पूर्णं मैत्रायणीपुत्रमेतदवोचत् —
भगवति न्वायुष्मन्ब्रह्मचर्यमुष्यत इति?
एवमायुष्मन्निति।
किं नु खल्वायुष्मञ्शीलविशुद्ध्यर्थं भगवति ब्रह्मचर्यमुष्यत इति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं पुनरायुष्मंश्चित्तविशुद्ध्यर्थं भगवति ब्रह्मचर्यमुष्यत इति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं नु खल्वायुष्मन्दृष्टिविशुद्ध्यर्थं भगवति ब्रह्मचर्यमुष्यत इति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं पुनरायुष्मन्काङ्क्षावितरणविशुद्ध्यर्थं भगवति ब्रह्मचर्यमुष्यत इति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं नु खल्वायुष्मन्मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्ध्यर्थं भगवति ब्रह्मचर्यमुष्यत इति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं पुनरायुष्मन्प्रतिपज्ज्ञानदर्शनविशुद्ध्यर्थं भगवति ब्रह्मचर्यमुष्यत इति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं नु खल्वायुष्मञ्ज्ञानदर्शनविशुद्ध्यर्थं भगवति ब्रह्मचर्यमुष्यत इति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं नु खल्वायुष्मञ्शीलविशुद्ध्यर्थं भगवति ब्रह्मचर्यमुष्यत इतीति पृष्टः सन्नो हीदमायुष्मन्निति वदसि। किं पुनरायुष्मंश्चित्तविशुद्ध्यर्थं भगवति ब्रह्मचर्यमुष्यत इतीति पृष्टः सन्नो हीदमायुष्मन्निति वदसि। किं नु खल्वायुष्मन्दृष्टिविशुद्ध्यर्थम् (पूर्ववत्) काङ्क्षावितरणविशुद्ध्यर्थम् (पूर्ववत्) मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्ध्यर्थम् (पूर्ववत्) प्रतिपज्ज्ञानदर्शनविशुद्ध्यर्थम् (पूर्ववत्) किं नु खल्वायुष्मञ्ज्ञानदर्शनविशुद्ध्यर्थं भगवति ब्रह्मचर्यमुष्यत इतीति पृष्टः सन्नो हीदमायुष्मन्निति वदसि। किमर्थं तर्ह्यायुष्मन्भगवति ब्रह्मचर्यमुष्यत इति? अनुपादानपरिनिर्वाणार्थं खल्वायुष्मन्भगवति ब्रह्मचर्यमुष्यत इति।
किं नु खल्वायुष्मञ्शीलविशुद्धिरनुपादानपरिनिर्वाणमिति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं पुनरायुष्मंश्चित्तविशुद्धिरनुपादानपरिनिर्वाणमिति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं नु खल्वायुष्मन्दृष्टिविशुद्धिरनुपादानपरिनिर्वाणमिति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं पुनरायुष्मन्काङ्क्षावितरणविशुद्धिरनुपादानपरिनिर्वाणमिति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं नु खल्वायुष्मन्मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्धिरनुपादानपरिनिर्वाणमिति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं पुनरायुष्मन्प्रतिपज्ज्ञानदर्शनविशुद्धिरनुपादानपरिनिर्वाणमिति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं नु खल्वायुष्मञ्ज्ञानदर्शनविशुद्धिरनुपादानपरिनिर्वाणमिति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं पुनरायुष्मन्नन्यत्रैभ्यो धर्मेभ्योऽनुपादानपरिनिर्वाणमिति?
नो हीदमायुष्मन्।
किं नु खल्वायुष्मञ्शीलविशुद्धिरनुपादानपरिनिर्वाणमितीति पृष्टः सन्नो हीदमायुष्मन्निति वदसि। किं पुनरायुष्मंश्चित्तविशुद्धिरनुपादानपरिनिर्वाणमितीति पृष्टः सन्नो हीदमायुष्मन्निति वदसि। किं नु खल्वायुष्मन्दृष्टिविशुद्धिरनुपादानपरिनिर्वाणमिति (पूर्ववत्) काङ्क्षावितरणविशुद्धिः (पूर्ववत्) मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्धिः (पूर्ववत्) प्रतिपज्ज्ञानदर्शनविशुद्धिः (पूर्ववत्) किं नु खल्वायुष्मञ्ज्ञानदर्शनविशुद्धिरनुपादानपरिनिर्वाणमितीति पृष्टः सन्नो हीदमायुष्मन्निति वदसि। किं पुनरायुष्मन्नन्यत्रैभ्यो धर्मेभ्योऽनुपादानपरिनिर्वाणमितीति पृष्टः सन्नो हीदमायुष्मन्निति वदसि। यथाकथं पुनरायुष्मन्नस्य भाषितस्यार्थो द्रष्टव्य इति?
शीलविशुद्धिं चेदायुष्मन्भगवाननुपादानपरिनिर्वाणं प्रज्ञापयेत् — सोपादानमेव सदनुपादानपरिनिर्वाणं प्रज्ञापयेत्। चित्तविशुद्धिं चेदायुष्मन्भगवाननुपादानपरिनिर्वाणं प्रज्ञापयेत् — सोपादानमेव सदनुपादानपरिनिर्वाणं प्रज्ञापयेत्। दृष्टिविशुद्धिं चेदायुष्मन्भगवाननुपादानपरिनिर्वाणं प्रज्ञापयेत् — सोपादानमेव सदनुपादानपरिनिर्वाणं प्रज्ञापयेत्। काङ्क्षावितरणविशुद्धिं चेदायुष्मन्भगवाननुपादानपरिनिर्वाणं प्रज्ञापयेत् — सोपादानमेव सदनुपादानपरिनिर्वाणं प्रज्ञापयेत्। मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्धिं चेदायुष्मन्भगवाननुपादानपरिनिर्वाणं प्रज्ञापयेत् — सोपादानमेव सदनुपादानपरिनिर्वाणं प्रज्ञापयेत्। प्रतिपज्ज्ञानदर्शनविशुद्धिं चेदायुष्मन्भगवाननुपादानपरिनिर्वाणं प्रज्ञापयेत् — सोपादानमेव सदनुपादानपरिनिर्वाणं प्रज्ञापयेत्। ज्ञानदर्शनविशुद्धिं चेदायुष्मन्भगवाननुपादानपरिनिर्वाणं प्रज्ञापयेत् — सोपादानमेव सदनुपादानपरिनिर्वाणं प्रज्ञापयेत्। अन्यत्र चेदायुष्मन्नेभ्यो धर्मेभ्योऽनुपादानपरिनिर्वाणमभविष्यत् — पृथग्जनः परिनिर्वायात्। पृथग्जनो ह्यायुष्मन्नन्यत्रैभ्यो धर्मेभ्यः। तेन ह्यायुष्मन्नुपमां ते करिष्यामि, उपमयापीहैके विज्ञाः पुरुषा भाषितस्यार्थमाजानन्ति।
तद्यथाप्यायुष्मन्राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य श्रावस्त्यां प्रतिवसतः साकेते किंचिदेवात्यायिकं करणीयमुत्पद्येत। तस्यान्तरा च श्रावस्तीमन्तरा च साकेतं सप्त रथविनीतान्युपस्थापयेयुः। अथ खल्वायुष्मन्राजा प्रसेनजित्कौशलः श्रावस्त्या निष्क्रम्यान्तःपुरद्वारात्प्रथमं रथविनीतमभिरोहेत् — प्रथमेन रथविनीतेन द्वितीयं रथविनीतं प्राप्नुयात् — प्रथमं रथविनीतं विसृजेद्द्वितीयं रथविनीतमभिरोहेत्। द्वितीयेन रथविनीतेन तृतीयं रथविनीतं प्राप्नुयात् — द्वितीयं रथविनीतं विसृजेत्तृतीयं रथविनीतमभिरोहेत्। तृतीयेन रथविनीतेन चतुर्थं रथविनीतं प्राप्नुयात् — तृतीयं रथविनीतं विसृजेच्चतुर्थं रथविनीतमभिरोहेत्। चतुर्थेन रथविनीतेन पञ्चमं रथविनीतं प्राप्नुयात् — चतुर्थं रथविनीतं विसृजेत्पञ्चमं रथविनीतमभिरोहेत्। पञ्चमेन रथविनीतेन षष्ठं रथविनीतं प्राप्नुयात् — पञ्चमं रथविनीतं विसृजेत्षष्ठं रथविनीतमभिरोहेत्। षष्ठेन रथविनीतेन सप्तमं रथविनीतं प्राप्नुयात् — षष्ठं रथविनीतं विसृजेत्सप्तमं रथविनीतमभिरोहेत्। सप्तमेन रथविनीतेन साकेतमनुप्राप्नुयादन्तःपुरद्वारम्। तमेनमन्तःपुरद्वारगतं सन्तं मित्रामात्या ज्ञातिसालोहिता एवं पृच्छेयुः — अनेन त्वं महाराज रथविनीतेन श्रावस्त्याः साकेतमनुप्राप्तोऽन्तःपुरद्वारमिति? कथं व्याकुर्वन्नु खल्वायुष्मन्राजा प्रसेनजित्कौशलः सम्यग्व्याकुर्वन्व्याकुर्यादिति?
एवं व्याकुर्वन्खल्वायुष्मन्राजा प्रसेनजित्कौशलः सम्यग्व्याकुर्वन्व्याकुर्यात् — इह मम श्रावस्त्यां प्रतिवसतः साकेते किंचिदेवात्यायिकं करणीयमुदपादि। तस्य ममान्तरा च श्रावस्तीमन्तरा च साकेतं सप्त रथविनीतान्युपातिष्ठिपन्। अथ खल्वहं श्रावस्त्या निष्क्रम्यान्तःपुरद्वारात्प्रथमं रथविनीतमभ्यरुक्षम्। प्रथमेन रथविनीतेन द्वितीयं रथविनीतं प्रापम्, प्रथमं रथविनीतं व्यस्राक्षं द्वितीयं रथविनीतमभ्यरुक्षम्। द्वितीयेन रथविनीतेन तृतीयं रथविनीतं प्रापम्, द्वितीयं रथविनीतं व्यस्राक्षं तृतीयं रथविनीतमभ्यरुक्षम्। तृतीयेन रथविनीतेन चतुर्थं रथविनीतं प्रापम्, तृतीयं रथविनीतं व्यस्राक्षं चतुर्थं रथविनीतमभ्यरुक्षम्। चतुर्थेन रथविनीतेन पञ्चमं रथविनीतं प्रापम्, चतुर्थं रथविनीतं व्यस्राक्षं पञ्चमं रथविनीतमभ्यरुक्षम्। पञ्चमेन रथविनीतेन षष्ठं रथविनीतं प्रापम्, पञ्चमं रथविनीतं व्यस्राक्षं षष्ठं रथविनीतमभ्यरुक्षम्। षष्ठेन रथविनीतेन सप्तमं रथविनीतं प्रापम्, षष्ठं रथविनीतं व्यस्राक्षं सप्तमं रथविनीतमभ्यरुक्षम्। सप्तमेन रथविनीतेन साकेतमनुप्राप्तोऽन्तःपुरद्वारमिति। एवं व्याकुर्वन्खल्वायुष्मन्राजा प्रसेनजित्कौशलः सम्यग्व्याकुर्वन्व्याकुर्यादिति।
एवमेव खल्वायुष्मञ्शीलविशुद्धिर्यावदेव चित्तविशुद्ध्यर्था, चित्तविशुद्धिर्यावदेव दृष्टिविशुद्ध्यर्था, दृष्टिविशुद्धिर्यावदेव काङ्क्षावितरणविशुद्ध्यर्था, काङ्क्षावितरणविशुद्धिर्यावदेव मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्ध्यर्था, मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्धिर्यावदेव प्रतिपज्ज्ञानदर्शनविशुद्ध्यर्था, प्रतिपज्ज्ञानदर्शनविशुद्धिर्यावदेव ज्ञानदर्शनविशुद्ध्यर्था, ज्ञानदर्शनविशुद्धिर्यावदेवानुपादानपरिनिर्वाणार्था। अनुपादानपरिनिर्वाणार्थं खल्वायुष्मन्भगवति ब्रह्मचर्यमुष्यत इति।
एवमुक्त आयुष्माञ्शारिपुत्र आयुष्मन्तं पूर्णं मैत्रायणीपुत्रमेतदवोचत् — को नामायुष्मान्, कथं च पुनरायुष्मन्तं सब्रह्मचारिणो जानन्तीति? पूर्ण इति खलु ममायुष्मन्नाम, मैत्रायणीपुत्र इति च पुनर्मां सब्रह्मचारिणो जानन्तीति। आश्चर्यमायुष्मन्नद्भुतमायुष्मन्! यथा तच्छ्रुतवता श्रावकेण सम्यगेव शास्तुः शासनमाजानता, एवमेवायुष्मता पूर्णेन मैत्रायणीपुत्रेण गम्भीरा गम्भीरप्रश्ना अनुमृश्यानुमृश्य व्याकृताः। लाभाः सब्रह्मचारिणां, सुलब्धलाभाः सब्रह्मचारिणां, य आयुष्मन्तं पूर्णं मैत्रायणीपुत्रं लभन्ते दर्शनाय, लभन्ते पर्युपासनाय। चेलाण्डुकेन चेदपि सब्रह्मचारिण आयुष्मन्तं पूर्णं मैत्रायणीपुत्रं मूर्ध्ना परिहरन्तो लभेरन्दर्शनाय, लभेरन्पर्युपासनाय, तेषामपि लाभास्तेषामपि सुलब्धम्, अस्माकमपि लाभा अस्माकमपि सुलब्धम्, ये वयमायुष्मन्तं पूर्णं मैत्रायणीपुत्रं लभामहे दर्शनाय, लभामहे पर्युपासनायेति।
एवमुक्त आयुष्मान्पूर्णो मैत्रायणीपुत्र आयुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् — को नामायुष्मान्, कथं च पुनरायुष्मन्तं सब्रह्मचारिणो जानन्तीति? उपतिष्य इति खलु ममायुष्मन्नाम, शारिपुत्र इति च पुनर्मां सब्रह्मचारिणो जानन्तीति। शास्तृकल्पेन बत किल भो श्रावकेण सार्धं मन्त्रयमाणा नाज्ञासिष्म — आयुष्माञ्शारिपुत्र इति। यदि हि वयं जानीयामायुष्माञ्शारिपुत्र इति, एतावदपि नो न प्रतिभासेत। आश्चर्यमायुष्मन्नद्भुतमायुष्मन्! यथा तच्छ्रुतवता श्रावकेण सम्यगेव शास्तुः शासनमाजानता, एवमेवायुष्मता शारिपुत्रेण गम्भीरा गम्भीरप्रश्ना अनुमृश्यानुमृश्य पृष्टाः। लाभाः सब्रह्मचारिणां, सुलब्धलाभाः सब्रह्मचारिणां, य आयुष्मन्तं शारिपुत्रं लभन्ते दर्शनाय, लभन्ते पर्युपासनाय। चेलाण्डुकेन चेदपि सब्रह्मचारिण आयुष्मन्तं शारिपुत्रं मूर्ध्ना परिहरन्तो लभेरन्दर्शनाय, लभेरन्पर्युपासनाय, तेषामपि लाभास्तेषामपि सुलब्धम्, अस्माकमपि लाभा अस्माकमपि सुलब्धम्, ये वयमायुष्मन्तं शारिपुत्रं लभामहे दर्शनाय, लभामहे पर्युपासनायेति।
इति ह तावुभावपि महानागावन्योन्यस्य सुभाषितं समन्वमोदिषातामिति।
रथविनीतसूत्रं निष्ठितं चतुर्थम्॥
—
madhyamanikāye mūlapañcāśatpāṭhe aupamyavarge rathavinītasūtraṃ caturtham
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe. atha khalu saṃbahulā jātibhūmakā bhikṣavo jātibhūmau varṣā uṣitā yatra bhagavāṃstatropasamakramiṣuḥ, upasaṃkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadan. ekānte niṣaṇṇānkhalu tānbhikṣūnbhagavānetadavocat —
ko nu khalu bhikṣavo jātibhūmau jātibhūmakānāṃ bhikṣūṇāṃ sabrahmacāriṇāmevaṃ saṃbhāvitaḥ — ātmanā cālpeccho'lpecchakathāṃ ca bhikṣūṇāṃ kartā, ātmanā ca saṃtuṣṭaḥ saṃtuṣṭikathāṃ ca bhikṣūṇāṃ kartā, ātmanā ca praviviktaḥ pravivekakathāṃ ca bhikṣūṇāṃ kartā, ātmanā cāsaṃsṛṣṭo'saṃsargakathāṃ ca bhikṣūṇāṃ kartā, ātmanā cārabdhavīryo vīryārambhakathāṃ ca bhikṣūṇāṃ kartā, ātmanā ca śīlasaṃpannaḥ śīlasaṃpatkathāṃ ca bhikṣūṇāṃ kartā, ātmanā ca samādhisaṃpannaḥ samādhisaṃpatkathāṃ ca bhikṣūṇāṃ kartā, ātmanā ca prajñāsaṃpannaḥ prajñāsaṃpatkathāṃ ca bhikṣūṇāṃ kartā, ātmanā ca vimuktisaṃpanno vimuktisaṃpatkathāṃ ca bhikṣūṇāṃ kartā, ātmanā ca vimuktijñānadarśanasaṃpanno vimuktijñānadarśanasaṃpatkathāṃ ca bhikṣūṇāṃ kartā, avavādako vijñāpakaḥ saṃdarśakaḥ samādāpakaḥ samuttejakaḥ saṃpraharṣakaḥ sabrahmacāriṇāmiti? pūrṇo nāma bhadantāyuṣmānmaitrāyaṇīputro jātibhūmau jātibhūmakānāṃ bhikṣūṇāṃ sabrahmacāriṇāmevaṃ saṃbhāvitaḥ — ātmanā cālpeccho'lpecchakathāṃ ca bhikṣūṇāṃ kartā, ātmanā ca saṃtuṣṭaḥ (pūrvavat) avavādako vijñāpakaḥ saṃdarśakaḥ samādāpakaḥ samuttejakaḥ saṃpraharṣakaḥ sabrahmacāriṇāmiti.
tena khalu punaḥ samayenāyuṣmāñśāriputro bhagavato'vidūre niṣaṇṇo'bhūt. atha khalvāyuṣmataḥ śāriputrasyaitadabhūt — lābhā āyuṣmataḥ pūrṇasya maitrāyaṇīputrasya, sulabdhalābhā āyuṣmataḥ pūrṇasya maitrāyaṇīputrasya, yasya vijñāḥ sabrahmacāriṇaḥ śāstuḥ saṃmukhādanumṛśyānumṛśya varṇaṃ bhāṣante, taṃ ca śāstābhyanumodate. apyeva nāma vayamapi kadācitkarhicidāyuṣmatā pūrṇena maitrāyaṇīputreṇa sārdhaṃ samāgacchema, apyeva nāma syātkaścideva kathāsaṃlāpa iti.
atha khalu bhagavānrājagṛhe yathābhirataṃ vihṛtya yatra śrāvastī tatra cārikāṃ prākramīt. anupūrveṇa cārikāṃ caranyatra śrāvastī tatrāvāsarat. tatra ha bhagavānśrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. aśrauṣītkhalvāyuṣmānpūrṇo maitrāyaṇīputraḥ — bhagavānkila śrāvastīmanuprāptaḥ, śrāvastyāṃ viharati jetavane'nāthapiṇḍadasyārāma iti.
atha khalvāyuṣmānpūrṇo maitrāyaṇīputraḥ śayanāsanaṃ pratiśamya pātracīvaramādāya yatra śrāvastī tatra cārikāṃ prākramīt. anupūrveṇa cārikāṃ caranyatra śrāvastī jetavanamanāthapiṇḍadasyārāmo yatra bhagavāṃstatropasamakramīt, upasaṃkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalvāyuṣmantaṃ pūrṇaṃ maitrāyaṇīputraṃ bhagavāndhārmikyā kathayā samadīdṛśatsamādīdapatsamudatitejatsaṃprājīhṛṣat. atha khalvāyuṣmānpūrṇo maitrāyaṇīputro bhagavatā dhārmikyā kathayā saṃdarśitaḥ samādāpitaḥ samuttejitaḥ saṃpraharṣito bhagavato bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanādbhagavantamabhivādya pradakṣiṇaṃ kṛtvā yatrāndhavanaṃ tatropasamakramīddivāvihārāya.
atha khalvanyataro bhikṣuryatrāyuṣmāñśāriputrastatropasamakramīt, upasaṃkramyāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat — yaṃ khalu tvamāyuṣmañśāriputra pūrṇaṃ nāma bhikṣuṃ maitrāyaṇīputramabhīkṣṇaṃ kīrtayannabhūḥ, sa bhagavatā dhārmikyā kathayā saṃdarśitaḥ samādāpitaḥ samuttejitaḥ saṃpraharṣito bhagavato bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanādbhagavantamabhivādya pradakṣiṇaṃ kṛtvā yatrāndhavanaṃ tatra prakrānto divāvihārāyeti.
atha khalvāyuṣmāñśāriputrastvaramāṇarūpo niṣīdanamādāyāyuṣmantaṃ pūrṇaṃ maitrāyaṇīputraṃ pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhato'nvabhāntsīcchīrṣānulokī. atha khalvāyuṣmānpūrṇo maitrāyaṇīputro'ndhavanamadhyavagāhyānyatarasminvṛkṣamūle divāvihāraṃ nyaṣadat. āyuṣmānapi khalu śāriputro'ndhavanamadhyavagāhyānyatarasminvṛkṣamūle divāvihāraṃ nyaṣadat.
atha khalvāyuṣmāñśāriputraḥ sāyāhnasamaye pratisaṃlayānādvyutthito yatrāyuṣmānpūrṇo maitrāyaṇīputrastatropasamakramīt, upasaṃkramyāyuṣmatā pūrṇena maitrāyaṇīputreṇa sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalvāyuṣmāñśāriputra āyuṣmantaṃ pūrṇaṃ maitrāyaṇīputrametadavocat —
bhagavati nvāyuṣmanbrahmacaryamuṣyata iti?
evamāyuṣmanniti.
kiṃ nu khalvāyuṣmañśīlaviśuddhyarthaṃ bhagavati brahmacaryamuṣyata iti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ punarāyuṣmaṃścittaviśuddhyarthaṃ bhagavati brahmacaryamuṣyata iti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ nu khalvāyuṣmandṛṣṭiviśuddhyarthaṃ bhagavati brahmacaryamuṣyata iti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ punarāyuṣmankāṅkṣāvitaraṇaviśuddhyarthaṃ bhagavati brahmacaryamuṣyata iti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ nu khalvāyuṣmanmārgāmārgajñānadarśanaviśuddhyarthaṃ bhagavati brahmacaryamuṣyata iti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ punarāyuṣmanpratipajjñānadarśanaviśuddhyarthaṃ bhagavati brahmacaryamuṣyata iti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ nu khalvāyuṣmañjñānadarśanaviśuddhyarthaṃ bhagavati brahmacaryamuṣyata iti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ nu khalvāyuṣmañśīlaviśuddhyarthaṃ bhagavati brahmacaryamuṣyata itīti pṛṣṭaḥ sanno hīdamāyuṣmanniti vadasi. kiṃ punarāyuṣmaṃścittaviśuddhyarthaṃ bhagavati brahmacaryamuṣyata itīti pṛṣṭaḥ sanno hīdamāyuṣmanniti vadasi. kiṃ nu khalvāyuṣmandṛṣṭiviśuddhyartham (pūrvavat) kāṅkṣāvitaraṇaviśuddhyartham (pūrvavat) mārgāmārgajñānadarśanaviśuddhyartham (pūrvavat) pratipajjñānadarśanaviśuddhyartham (pūrvavat) kiṃ nu khalvāyuṣmañjñānadarśanaviśuddhyarthaṃ bhagavati brahmacaryamuṣyata itīti pṛṣṭaḥ sanno hīdamāyuṣmanniti vadasi. kimarthaṃ tarhyāyuṣmanbhagavati brahmacaryamuṣyata iti? anupādānaparinirvāṇārthaṃ khalvāyuṣmanbhagavati brahmacaryamuṣyata iti.
kiṃ nu khalvāyuṣmañśīlaviśuddhiranupādānaparinirvāṇamiti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ punarāyuṣmaṃścittaviśuddhiranupādānaparinirvāṇamiti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ nu khalvāyuṣmandṛṣṭiviśuddhiranupādānaparinirvāṇamiti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ punarāyuṣmankāṅkṣāvitaraṇaviśuddhiranupādānaparinirvāṇamiti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ nu khalvāyuṣmanmārgāmārgajñānadarśanaviśuddhiranupādānaparinirvāṇamiti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ punarāyuṣmanpratipajjñānadarśanaviśuddhiranupādānaparinirvāṇamiti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ nu khalvāyuṣmañjñānadarśanaviśuddhiranupādānaparinirvāṇamiti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ punarāyuṣmannanyatraibhyo dharmebhyo'nupādānaparinirvāṇamiti?
no hīdamāyuṣman.
kiṃ nu khalvāyuṣmañśīlaviśuddhiranupādānaparinirvāṇamitīti pṛṣṭaḥ sanno hīdamāyuṣmanniti vadasi. kiṃ punarāyuṣmaṃścittaviśuddhiranupādānaparinirvāṇamitīti pṛṣṭaḥ sanno hīdamāyuṣmanniti vadasi. kiṃ nu khalvāyuṣmandṛṣṭiviśuddhiranupādānaparinirvāṇamiti (pūrvavat) kāṅkṣāvitaraṇaviśuddhiḥ (pūrvavat) mārgāmārgajñānadarśanaviśuddhiḥ (pūrvavat) pratipajjñānadarśanaviśuddhiḥ (pūrvavat) kiṃ nu khalvāyuṣmañjñānadarśanaviśuddhiranupādānaparinirvāṇamitīti pṛṣṭaḥ sanno hīdamāyuṣmanniti vadasi. kiṃ punarāyuṣmannanyatraibhyo dharmebhyo'nupādānaparinirvāṇamitīti pṛṣṭaḥ sanno hīdamāyuṣmanniti vadasi. yathākathaṃ punarāyuṣmannasya bhāṣitasyārtho draṣṭavya iti?
śīlaviśuddhiṃ cedāyuṣmanbhagavānanupādānaparinirvāṇaṃ prajñāpayet — sopādānameva sadanupādānaparinirvāṇaṃ prajñāpayet. cittaviśuddhiṃ cedāyuṣmanbhagavānanupādānaparinirvāṇaṃ prajñāpayet — sopādānameva sadanupādānaparinirvāṇaṃ prajñāpayet. dṛṣṭiviśuddhiṃ cedāyuṣmanbhagavānanupādānaparinirvāṇaṃ prajñāpayet — sopādānameva sadanupādānaparinirvāṇaṃ prajñāpayet. kāṅkṣāvitaraṇaviśuddhiṃ cedāyuṣmanbhagavānanupādānaparinirvāṇaṃ prajñāpayet — sopādānameva sadanupādānaparinirvāṇaṃ prajñāpayet. mārgāmārgajñānadarśanaviśuddhiṃ cedāyuṣmanbhagavānanupādānaparinirvāṇaṃ prajñāpayet — sopādānameva sadanupādānaparinirvāṇaṃ prajñāpayet. pratipajjñānadarśanaviśuddhiṃ cedāyuṣmanbhagavānanupādānaparinirvāṇaṃ prajñāpayet — sopādānameva sadanupādānaparinirvāṇaṃ prajñāpayet. jñānadarśanaviśuddhiṃ cedāyuṣmanbhagavānanupādānaparinirvāṇaṃ prajñāpayet — sopādānameva sadanupādānaparinirvāṇaṃ prajñāpayet. anyatra cedāyuṣmannebhyo dharmebhyo'nupādānaparinirvāṇamabhaviṣyat — pṛthagjanaḥ parinirvāyāt. pṛthagjano hyāyuṣmannanyatraibhyo dharmebhyaḥ. tena hyāyuṣmannupamāṃ te kariṣyāmi, upamayāpīhaike vijñāḥ puruṣā bhāṣitasyārthamājānanti.
tadyathāpyāyuṣmanrājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasya śrāvastyāṃ prativasataḥ sākete kiṃcidevātyāyikaṃ karaṇīyamutpadyeta. tasyāntarā ca śrāvastīmantarā ca sāketaṃ sapta rathavinītānyupasthāpayeyuḥ. atha khalvāyuṣmanrājā prasenajitkauśalaḥ śrāvastyā niṣkramyāntaḥpuradvārātprathamaṃ rathavinītamabhirohet — prathamena rathavinītena dvitīyaṃ rathavinītaṃ prāpnuyāt — prathamaṃ rathavinītaṃ visṛjeddvitīyaṃ rathavinītamabhirohet. dvitīyena rathavinītena tṛtīyaṃ rathavinītaṃ prāpnuyāt — dvitīyaṃ rathavinītaṃ visṛjettṛtīyaṃ rathavinītamabhirohet. tṛtīyena rathavinītena caturthaṃ rathavinītaṃ prāpnuyāt — tṛtīyaṃ rathavinītaṃ visṛjeccaturthaṃ rathavinītamabhirohet. caturthena rathavinītena pañcamaṃ rathavinītaṃ prāpnuyāt — caturthaṃ rathavinītaṃ visṛjetpañcamaṃ rathavinītamabhirohet. pañcamena rathavinītena ṣaṣṭhaṃ rathavinītaṃ prāpnuyāt — pañcamaṃ rathavinītaṃ visṛjetṣaṣṭhaṃ rathavinītamabhirohet. ṣaṣṭhena rathavinītena saptamaṃ rathavinītaṃ prāpnuyāt — ṣaṣṭhaṃ rathavinītaṃ visṛjetsaptamaṃ rathavinītamabhirohet. saptamena rathavinītena sāketamanuprāpnuyādantaḥpuradvāram. tamenamantaḥpuradvāragataṃ santaṃ mitrāmātyā jñātisālohitā evaṃ pṛccheyuḥ — anena tvaṃ mahārāja rathavinītena śrāvastyāḥ sāketamanuprāpto'ntaḥpuradvāramiti? kathaṃ vyākurvannu khalvāyuṣmanrājā prasenajitkauśalaḥ samyagvyākurvanvyākuryāditi?
evaṃ vyākurvankhalvāyuṣmanrājā prasenajitkauśalaḥ samyagvyākurvanvyākuryāt — iha mama śrāvastyāṃ prativasataḥ sākete kiṃcidevātyāyikaṃ karaṇīyamudapādi. tasya mamāntarā ca śrāvastīmantarā ca sāketaṃ sapta rathavinītānyupātiṣṭhipan. atha khalvahaṃ śrāvastyā niṣkramyāntaḥpuradvārātprathamaṃ rathavinītamabhyarukṣam. prathamena rathavinītena dvitīyaṃ rathavinītaṃ prāpam, prathamaṃ rathavinītaṃ vyasrākṣaṃ dvitīyaṃ rathavinītamabhyarukṣam. dvitīyena rathavinītena tṛtīyaṃ rathavinītaṃ prāpam, dvitīyaṃ rathavinītaṃ vyasrākṣaṃ tṛtīyaṃ rathavinītamabhyarukṣam. tṛtīyena rathavinītena caturthaṃ rathavinītaṃ prāpam, tṛtīyaṃ rathavinītaṃ vyasrākṣaṃ caturthaṃ rathavinītamabhyarukṣam. caturthena rathavinītena pañcamaṃ rathavinītaṃ prāpam, caturthaṃ rathavinītaṃ vyasrākṣaṃ pañcamaṃ rathavinītamabhyarukṣam. pañcamena rathavinītena ṣaṣṭhaṃ rathavinītaṃ prāpam, pañcamaṃ rathavinītaṃ vyasrākṣaṃ ṣaṣṭhaṃ rathavinītamabhyarukṣam. ṣaṣṭhena rathavinītena saptamaṃ rathavinītaṃ prāpam, ṣaṣṭhaṃ rathavinītaṃ vyasrākṣaṃ saptamaṃ rathavinītamabhyarukṣam. saptamena rathavinītena sāketamanuprāpto'ntaḥpuradvāramiti. evaṃ vyākurvankhalvāyuṣmanrājā prasenajitkauśalaḥ samyagvyākurvanvyākuryāditi.
evameva khalvāyuṣmañśīlaviśuddhiryāvadeva cittaviśuddhyarthā, cittaviśuddhiryāvadeva dṛṣṭiviśuddhyarthā, dṛṣṭiviśuddhiryāvadeva kāṅkṣāvitaraṇaviśuddhyarthā, kāṅkṣāvitaraṇaviśuddhiryāvadeva mārgāmārgajñānadarśanaviśuddhyarthā, mārgāmārgajñānadarśanaviśuddhiryāvadeva pratipajjñānadarśanaviśuddhyarthā, pratipajjñānadarśanaviśuddhiryāvadeva jñānadarśanaviśuddhyarthā, jñānadarśanaviśuddhiryāvadevānupādānaparinirvāṇārthā. anupādānaparinirvāṇārthaṃ khalvāyuṣmanbhagavati brahmacaryamuṣyata iti.
evamukta āyuṣmāñśāriputra āyuṣmantaṃ pūrṇaṃ maitrāyaṇīputrametadavocat — ko nāmāyuṣmān, kathaṃ ca punarāyuṣmantaṃ sabrahmacāriṇo jānantīti? pūrṇa iti khalu mamāyuṣmannāma, maitrāyaṇīputra iti ca punarmāṃ sabrahmacāriṇo jānantīti. āścaryamāyuṣmannadbhutamāyuṣman! yathā tacchrutavatā śrāvakeṇa samyageva śāstuḥ śāsanamājānatā, evamevāyuṣmatā pūrṇena maitrāyaṇīputreṇa gambhīrā gambhīrapraśnā anumṛśyānumṛśya vyākṛtāḥ. lābhāḥ sabrahmacāriṇāṃ, sulabdhalābhāḥ sabrahmacāriṇāṃ, ya āyuṣmantaṃ pūrṇaṃ maitrāyaṇīputraṃ labhante darśanāya, labhante paryupāsanāya. celāṇḍukena cedapi sabrahmacāriṇa āyuṣmantaṃ pūrṇaṃ maitrāyaṇīputraṃ mūrdhnā pariharanto labherandarśanāya, labheranparyupāsanāya, teṣāmapi lābhāsteṣāmapi sulabdham, asmākamapi lābhā asmākamapi sulabdham, ye vayamāyuṣmantaṃ pūrṇaṃ maitrāyaṇīputraṃ labhāmahe darśanāya, labhāmahe paryupāsanāyeti.
evamukta āyuṣmānpūrṇo maitrāyaṇīputra āyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat — ko nāmāyuṣmān, kathaṃ ca punarāyuṣmantaṃ sabrahmacāriṇo jānantīti? upatiṣya iti khalu mamāyuṣmannāma, śāriputra iti ca punarmāṃ sabrahmacāriṇo jānantīti. śāstṛkalpena bata kila bho śrāvakeṇa sārdhaṃ mantrayamāṇā nājñāsiṣma — āyuṣmāñśāriputra iti. yadi hi vayaṃ jānīyāmāyuṣmāñśāriputra iti, etāvadapi no na pratibhāseta. āścaryamāyuṣmannadbhutamāyuṣman! yathā tacchrutavatā śrāvakeṇa samyageva śāstuḥ śāsanamājānatā, evamevāyuṣmatā śāriputreṇa gambhīrā gambhīrapraśnā anumṛśyānumṛśya pṛṣṭāḥ. lābhāḥ sabrahmacāriṇāṃ, sulabdhalābhāḥ sabrahmacāriṇāṃ, ya āyuṣmantaṃ śāriputraṃ labhante darśanāya, labhante paryupāsanāya. celāṇḍukena cedapi sabrahmacāriṇa āyuṣmantaṃ śāriputraṃ mūrdhnā pariharanto labherandarśanāya, labheranparyupāsanāya, teṣāmapi lābhāsteṣāmapi sulabdham, asmākamapi lābhā asmākamapi sulabdham, ye vayamāyuṣmantaṃ śāriputraṃ labhāmahe darśanāya, labhāmahe paryupāsanāyeti.
iti ha tāvubhāvapi mahānāgāvanyonyasya subhāṣitaṃ samanvamodiṣātāmiti.
rathavinītasūtraṃ niṣṭhitaṃ caturtham..