You are here: Home » buddhism » mn » mn52
← mn51 
 mn53 →

MN52 aṣṭakanāgarasūtram

Summary: Venerable Ānanda instructs the householder Daśama of Aṣṭakanagara on eleven distinct doors to the deathless through which an ardent practitioner can achieve liberation. He explains that by entering any of the four dhyānas, four divine abodes (brahmavihāras), or three lower formless attainments and discerning that the state is conditioned, impermanent, and subject to cessation, a meditator dismantles the āsravas to attain Nirvāṇa.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे गृहपतिवर्गेऽष्टकनागरसूत्रं द्वितीयम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समय आयुष्मानानन्दो वैशाल्यां विहरति स्म बिल्वग्रामके। तेन खलु पुनः समयेन दशमो गृहपतिरष्टकनागरः पाटलिपुत्रमनुप्राप्तोऽभूत्केनचिदेव करणीयेन। अथ खलु दशमो गृहपतिरष्टकनागरो येन कुक्कुटारामो येनान्यतरो भिक्षुस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्य तं भिक्षुमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु दशमो गृहपतिरष्टकनागरस्तं भिक्षुमेतदवोचत् — कुत्र नु खलु भदन्तायुष्मानानन्द एतर्हि विहरति? दर्शनकामा हि वयं तस्यायुष्मत आनन्दस्येति। एष गृहपत आयुष्मानानन्दो वैशाल्यां विहरति बिल्वग्रामक इति। अथ खलु दशमो गृहपतिरष्टकनागरः पाटलिपुत्रे तत्करणीयं तीरयित्वा येन वैशाली येन बिल्वग्रामको येनायुष्मानानन्दस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्यायुष्मन्तमानन्दमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्।

एकान्ते निषण्णः खलु दशमो गृहपतिरष्टकनागर आयुष्मन्तमानन्दमेतदवोचत् — अस्ति नु खलु भदन्तानन्द तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेनैकधर्म आख्यातो यत्र भिक्षोरप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतोऽविमुक्तं चैव चित्तं विमुच्यतेऽपरिक्षीणाश्चास्रवाः परिक्षयं गच्छन्त्यननुप्राप्तं चानुत्तरं योगक्षेममनुप्राप्नोतीति?

अस्ति खलु गृहपते तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेनैकधर्म आख्यातो यत्र भिक्षोरप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतोऽविमुक्तं चैव चित्तं विमुच्यतेऽपरिक्षीणाश्चास्रवाः परिक्षयं गच्छन्त्यननुप्राप्तं चानुत्तरं योगक्षेममनुप्राप्नोतीति।

कतमः पुनर्भदन्तानन्द तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेनैकधर्म आख्यातो यत्र भिक्षोरप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतोऽविमुक्तं चैव चित्तं विमुच्यतेऽपरिक्षीणाश्चास्रवाः परिक्षयं गच्छन्त्यननुप्राप्तं चानुत्तरं योगक्षेममनुप्राप्नोतीति?

इह गृहपते भिक्षुर्विविच्यैव कामेभ्यो विविच्याकुशलेभ्यो धर्मेभ्यः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। स इति प्रतिसञ्चिन्तयति — इदमपि प्रथमं ध्यानमभिसंस्कृतमभिसञ्चेतयितम्। यत्खलु पुनः किञ्चिदभिसंस्कृतमभिसञ्चेतयितं तदनित्यं निरोधधर्मेति प्रजानाति। स तत्र स्थित आस्रवाणां क्षयं प्राप्नोति। नो चेदास्रवाणां क्षयं प्राप्नोति, तेनैव धर्मरागेण तया धर्मनन्द्या पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां परिक्षयादौपपातिको भवति तत्र परिनिर्वाय्यनावृत्तिधर्मा तस्माल्लोकात्। अयमपि खलु गृहपते तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेनैकधर्म आख्यातो यत्र भिक्षोरप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतोऽविमुक्तं चैव चित्तं विमुच्यतेऽपरिक्षीणाश्चास्रवाः परिक्षयं गच्छन्त्यननुप्राप्तं चानुत्तरं योगक्षेममनुप्राप्नोति।

पुनश्चापरं गृहपते भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं सम्प्रसादनं (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। स इति प्रतिसञ्चिन्तयति — इदमपि खलु द्वितीयं ध्यानमभिसंस्कृतमभिसञ्चेतयितम् (पूर्ववत्) अनुत्तरं योगक्षेममनुप्राप्नोति।

पुनश्चापरं गृहपते भिक्षुः प्रीतेश्च विरागात् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। स इति प्रतिसञ्चिन्तयति — इदमपि खलु तृतीयं ध्यानमभिसंस्कृतमभिसञ्चेतयितम् (पूर्ववत्) अनुत्तरं योगक्षेममनुप्राप्नोति।

पुनश्चापरं गृहपते भिक्षुः सुखस्य च प्रहाणात् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। स इति प्रतिसञ्चिन्तयति — इदमपि खलु चतुर्थं ध्यानमभिसंस्कृतमभिसञ्चेतयितम् (पूर्ववत्) अनुत्तरं योगक्षेममनुप्राप्नोति।

पुनश्चापरं गृहपते भिक्षुर्मैत्रीसहगतेन चेतसैकां दिशं स्फुरित्वा विहरति, तथा द्वितीयां, तथा तृतीयां, तथा चतुर्थीम्। इत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक्सर्वत्र सर्वात्मतया सर्ववन्तं लोकं मैत्रीसहगतेन चेतसा विपुलेन महद्गतेनाप्रमाणेनावैरेणाव्याबाधेन स्फुरित्वा विहरति। स इति प्रतिसञ्चिन्तयति — इयमपि खलु मैत्रीचेतोविमुक्तिरभिसंस्कृताभिसञ्चेतयिता। यत्खलु पुनः किञ्चिदभिसंस्कृतमभिसञ्चेतयितं तदनित्यं निरोधधर्मेति प्रजानाति। स तत्र स्थितः (पूर्ववत्) अनुत्तरं योगक्षेममनुप्राप्नोति।

पुनश्चापरं गृहपते भिक्षुः करुणासहगतेन चेतसा (पूर्ववत्) मुदितासहगतेन चेतसा (पूर्ववत्) उपेक्षासहगतेन चेतसैकां दिशं स्फुरित्वा विहरति, तथा द्वितीयां, तथा तृतीयां, तथा चतुर्थीम्। इत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक्सर्वत्र सर्वात्मतया सर्ववन्तं लोकमुपेक्षासहगतेन चेतसा विपुलेन महद्गतेनाप्रमाणेनावैरेणाव्याबाधेन स्फुरित्वा विहरति। स इति प्रतिसञ्चिन्तयति — इयमपि खलूपेक्षाचेतोविमुक्तिरभिसंस्कृताभिसञ्चेतयिता। यत्खलु पुनः किञ्चिदभिसंस्कृतमभिसञ्चेतयितं तदनित्यं निरोधधर्मेति प्रजानाति। स तत्र स्थितः (पूर्ववत्) अनुत्तरं योगक्षेममनुप्राप्नोति।

पुनश्चापरं गृहपते भिक्षुः सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात्प्रतिघसंज्ञानामस्तङ्गमान्नानात्वसंज्ञानाममनसिकारादनन्त आकाश इत्याकाशानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरति। स इति प्रतिसञ्चिन्तयति — इयमपि खल्वाकाशानन्त्यायतनसमापत्तिरभिसंस्कृताभिसञ्चेतयिता। यत्खलु पुनः किञ्चिदभिसंस्कृतमभिसञ्चेतयितं तदनित्यं निरोधधर्मेति प्रजानाति। स तत्र स्थितः (पूर्ववत्) अनुत्तरं योगक्षेममनुप्राप्नोति।

पुनश्चापरं गृहपते भिक्षुः सर्वश आकाशानन्त्यायतनं समतिक्रम्यानन्तं विज्ञानमिति विज्ञानानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरति। स इति प्रतिसञ्चिन्तयति — इयमपि खलु विज्ञानानन्त्यायतनसमापत्तिरभिसंस्कृताभिसञ्चेतयिता। यत्खलु पुनः किञ्चिदभिसंस्कृतमभिसञ्चेतयितं तदनित्यं निरोधधर्मेति प्रजानाति। स तत्र स्थितः (पूर्ववत्) अनुत्तरं योगक्षेममनुप्राप्नोति।

पुनश्चापरं गृहपते भिक्षुः सर्वशो विज्ञानानन्त्यायतनं समतिक्रम्य नास्ति किञ्चिदित्याकिञ्चन्यायतनमुपसम्पद्य विहरति। स इति प्रतिसञ्चिन्तयति — इयमपि खल्वाकिञ्चन्यायतनसमापत्तिरभिसंस्कृताभिसञ्चेतयिता। यत्खलु पुनः किञ्चिदभिसंस्कृतमभिसञ्चेतयितं तदनित्यं निरोधधर्मेति प्रजानाति। स तत्र स्थित आस्रवाणां क्षयं प्राप्नोति। नो चेदास्रवाणां क्षयं प्राप्नोति, तेनैव धर्मरागेण तया धर्मनन्द्या पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां परिक्षयादौपपातिको भवति तत्र परिनिर्वाय्यनावृत्तिधर्मा तस्माल्लोकात्। अयमपि खलु गृहपते तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेनैकधर्म आख्यातो यत्र भिक्षोरप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतोऽविमुक्तं चैव चित्तं विमुच्यतेऽपरिक्षीणाश्चास्रवाः परिक्षयं गच्छन्त्यननुप्राप्तं चानुत्तरं योगक्षेममनुप्राप्नोतीति।

एवमुक्ते दशमो गृहपतिरष्टकनागर आयुष्मन्तमानन्दमेतदवोचत् — तद्यथापि नाम भदन्तानन्द पुरुष एकमेव निधिमुखं गवेषयन्सकृदेवैकादश निधिमुखान्यधिगच्छेत्, एवमेव खल्वहं भदन्तैकममृतद्वारं गवेषयन्सकृदेवैकादशामृतद्वाराण्यलप्सि भावनायै। तद्यथापि नाम भदन्त पुरुषस्यागारमेकादशद्वारम्, स तस्मिन्नगार आदीप्त एकैकेनापि द्वारेण शक्नुयादात्मने स्वस्ति कर्तुम्, एवमेव खल्वहं भदन्तैषामेकादशानाममृतद्वाराणामेकैकेनाप्यमृतद्वारेण शक्ष्याम्यात्मने स्वस्ति कर्तुम्। एभिर्नाम भदन्तान्यतीर्थ्या आचार्यस्याचार्यधनं पर्येषिष्यन्ति, किमङ्ग पुनरहमायुष्मत आनन्दस्य पूजां न करिष्यामीति! अथ खलु दशमो गृहपतिरष्टकनागरः पाटलिपुत्रकं च वैशालिकं च भिक्षुसङ्घं सन्निपात्य प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन स्वहस्तेन समतृतृपत्सम्प्रावावरत्, एकैकं च भिक्षुं प्रत्येकं दूष्ययुगेनाचच्छदत्, आयुष्मन्तं चानन्दं त्रिचीवरेणाचच्छदत्, आयुष्मतश्चानन्दस्य पञ्चशतविहारमचीकरदिति।

अष्टकनागरसूत्रं निष्ठितं द्वितीयम्।

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe gṛhapativarge'ṣṭakanāgarasūtraṃ dvitīyam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaya āyuṣmānānando vaiśālyāṃ viharati sma bilvagrāmake. tena khalu punaḥ samayena daśamo gṛhapatiraṣṭakanāgaraḥ pāṭaliputramanuprāpto'bhūtkenacideva karaṇīyena. atha khalu daśamo gṛhapatiraṣṭakanāgaro yena kukkuṭārāmo yenānyataro bhikṣustenopasamakramīt, upasaṃkramya taṃ bhikṣumabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu daśamo gṛhapatiraṣṭakanāgarastaṃ bhikṣumetadavocat — kutra nu khalu bhadantāyuṣmānānanda etarhi viharati? darśanakāmā hi vayaṃ tasyāyuṣmata ānandasyeti. eṣa gṛhapata āyuṣmānānando vaiśālyāṃ viharati bilvagrāmaka iti. atha khalu daśamo gṛhapatiraṣṭakanāgaraḥ pāṭaliputre tatkaraṇīyaṃ tīrayitvā yena vaiśālī yena bilvagrāmako yenāyuṣmānānandastenopasamakramīt, upasaṃkramyāyuṣmantamānandamabhivādyaikānte nyaṣadat.

ekānte niṣaṇṇaḥ khalu daśamo gṛhapatiraṣṭakanāgara āyuṣmantamānandametadavocat — asti nu khalu bhadantānanda tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhenaikadharma ākhyāto yatra bhikṣorapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharato'vimuktaṃ caiva cittaṃ vimucyate'parikṣīṇāścāsravāḥ parikṣayaṃ gacchantyananuprāptaṃ cānuttaraṃ yogakṣemamanuprāpnotīti?

asti khalu gṛhapate tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhenaikadharma ākhyāto yatra bhikṣorapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharato'vimuktaṃ caiva cittaṃ vimucyate'parikṣīṇāścāsravāḥ parikṣayaṃ gacchantyananuprāptaṃ cānuttaraṃ yogakṣemamanuprāpnotīti.

katamaḥ punarbhadantānanda tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhenaikadharma ākhyāto yatra bhikṣorapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharato'vimuktaṃ caiva cittaṃ vimucyate'parikṣīṇāścāsravāḥ parikṣayaṃ gacchantyananuprāptaṃ cānuttaraṃ yogakṣemamanuprāpnotīti?

iha gṛhapate bhikṣurvivicyaiva kāmebhyo vivicyākuśalebhyo dharmebhyaḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati. sa iti pratisañcintayati — idamapi prathamaṃ dhyānamabhisaṃskṛtamabhisañcetayitam. yatkhalu punaḥ kiñcidabhisaṃskṛtamabhisañcetayitaṃ tadanityaṃ nirodhadharmeti prajānāti. sa tatra sthita āsravāṇāṃ kṣayaṃ prāpnoti. no cedāsravāṇāṃ kṣayaṃ prāpnoti, tenaiva dharmarāgeṇa tayā dharmanandyā pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ parikṣayādaupapātiko bhavati tatra parinirvāyyanāvṛttidharmā tasmāllokāt. ayamapi khalu gṛhapate tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhenaikadharma ākhyāto yatra bhikṣorapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharato'vimuktaṃ caiva cittaṃ vimucyate'parikṣīṇāścāsravāḥ parikṣayaṃ gacchantyananuprāptaṃ cānuttaraṃ yogakṣemamanuprāpnoti.

punaścāparaṃ gṛhapate bhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ samprasādanaṃ (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. sa iti pratisañcintayati — idamapi khalu dvitīyaṃ dhyānamabhisaṃskṛtamabhisañcetayitam (pūrvavat) anuttaraṃ yogakṣemamanuprāpnoti.

punaścāparaṃ gṛhapate bhikṣuḥ prīteśca virāgāt (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. sa iti pratisañcintayati — idamapi khalu tṛtīyaṃ dhyānamabhisaṃskṛtamabhisañcetayitam (pūrvavat) anuttaraṃ yogakṣemamanuprāpnoti.

punaścāparaṃ gṛhapate bhikṣuḥ sukhasya ca prahāṇāt (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati. sa iti pratisañcintayati — idamapi khalu caturthaṃ dhyānamabhisaṃskṛtamabhisañcetayitam (pūrvavat) anuttaraṃ yogakṣemamanuprāpnoti.

punaścāparaṃ gṛhapate bhikṣurmaitrīsahagatena cetasaikāṃ diśaṃ sphuritvā viharati, tathā dvitīyāṃ, tathā tṛtīyāṃ, tathā caturthīm. ityūrdhvamadhastiryaksarvatra sarvātmatayā sarvavantaṃ lokaṃ maitrīsahagatena cetasā vipulena mahadgatenāpramāṇenāvaireṇāvyābādhena sphuritvā viharati. sa iti pratisañcintayati — iyamapi khalu maitrīcetovimuktirabhisaṃskṛtābhisañcetayitā. yatkhalu punaḥ kiñcidabhisaṃskṛtamabhisañcetayitaṃ tadanityaṃ nirodhadharmeti prajānāti. sa tatra sthitaḥ (pūrvavat) anuttaraṃ yogakṣemamanuprāpnoti.

punaścāparaṃ gṛhapate bhikṣuḥ karuṇāsahagatena cetasā (pūrvavat) muditāsahagatena cetasā (pūrvavat) upekṣāsahagatena cetasaikāṃ diśaṃ sphuritvā viharati, tathā dvitīyāṃ, tathā tṛtīyāṃ, tathā caturthīm. ityūrdhvamadhastiryaksarvatra sarvātmatayā sarvavantaṃ lokamupekṣāsahagatena cetasā vipulena mahadgatenāpramāṇenāvaireṇāvyābādhena sphuritvā viharati. sa iti pratisañcintayati — iyamapi khalūpekṣācetovimuktirabhisaṃskṛtābhisañcetayitā. yatkhalu punaḥ kiñcidabhisaṃskṛtamabhisañcetayitaṃ tadanityaṃ nirodhadharmeti prajānāti. sa tatra sthitaḥ (pūrvavat) anuttaraṃ yogakṣemamanuprāpnoti.

punaścāparaṃ gṛhapate bhikṣuḥ sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramātpratighasaṃjñānāmastaṅgamānnānātvasaṃjñānāmamanasikārādananta ākāśa ityākāśānantyāyatanamupasampadya viharati. sa iti pratisañcintayati — iyamapi khalvākāśānantyāyatanasamāpattirabhisaṃskṛtābhisañcetayitā. yatkhalu punaḥ kiñcidabhisaṃskṛtamabhisañcetayitaṃ tadanityaṃ nirodhadharmeti prajānāti. sa tatra sthitaḥ (pūrvavat) anuttaraṃ yogakṣemamanuprāpnoti.

punaścāparaṃ gṛhapate bhikṣuḥ sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānantaṃ vijñānamiti vijñānānantyāyatanamupasampadya viharati. sa iti pratisañcintayati — iyamapi khalu vijñānānantyāyatanasamāpattirabhisaṃskṛtābhisañcetayitā. yatkhalu punaḥ kiñcidabhisaṃskṛtamabhisañcetayitaṃ tadanityaṃ nirodhadharmeti prajānāti. sa tatra sthitaḥ (pūrvavat) anuttaraṃ yogakṣemamanuprāpnoti.

punaścāparaṃ gṛhapate bhikṣuḥ sarvaśo vijñānānantyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiñcidityākiñcanyāyatanamupasampadya viharati. sa iti pratisañcintayati — iyamapi khalvākiñcanyāyatanasamāpattirabhisaṃskṛtābhisañcetayitā. yatkhalu punaḥ kiñcidabhisaṃskṛtamabhisañcetayitaṃ tadanityaṃ nirodhadharmeti prajānāti. sa tatra sthita āsravāṇāṃ kṣayaṃ prāpnoti. no cedāsravāṇāṃ kṣayaṃ prāpnoti, tenaiva dharmarāgeṇa tayā dharmanandyā pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ parikṣayādaupapātiko bhavati tatra parinirvāyyanāvṛttidharmā tasmāllokāt. ayamapi khalu gṛhapate tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhenaikadharma ākhyāto yatra bhikṣorapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharato'vimuktaṃ caiva cittaṃ vimucyate'parikṣīṇāścāsravāḥ parikṣayaṃ gacchantyananuprāptaṃ cānuttaraṃ yogakṣemamanuprāpnotīti.

evamukte daśamo gṛhapatiraṣṭakanāgara āyuṣmantamānandametadavocat — tadyathāpi nāma bhadantānanda puruṣa ekameva nidhimukhaṃ gaveṣayansakṛdevaikādaśa nidhimukhānyadhigacchet, evameva khalvahaṃ bhadantaikamamṛtadvāraṃ gaveṣayansakṛdevaikādaśāmṛtadvārāṇyalapsi bhāvanāyai. tadyathāpi nāma bhadanta puruṣasyāgāramekādaśadvāram, sa tasminnagāra ādīpta ekaikenāpi dvāreṇa śaknuyādātmane svasti kartum, evameva khalvahaṃ bhadantaiṣāmekādaśānāmamṛtadvārāṇāmekaikenāpyamṛtadvāreṇa śakṣyāmyātmane svasti kartum. ebhirnāma bhadantānyatīrthyā ācāryasyācāryadhanaṃ paryeṣiṣyanti, kimaṅga punarahamāyuṣmata ānandasya pūjāṃ na kariṣyāmīti! atha khalu daśamo gṛhapatiraṣṭakanāgaraḥ pāṭaliputrakaṃ ca vaiśālikaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ sannipātya praṇītena khādanīyena bhojanīyena svahastena samatṛtṛpatsamprāvāvarat, ekaikaṃ ca bhikṣuṃ pratyekaṃ dūṣyayugenācacchadat, āyuṣmantaṃ cānandaṃ tricīvareṇācacchadat, āyuṣmataścānandasya pañcaśatavihāramacīkaraditi.

aṣṭakanāgarasūtraṃ niṣṭhitaṃ dvitīyam.

← mn51 
mn 
 mn53 →
Search
buddhism/mn/mn52.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51