You are here: Home » buddhism » mn » mn53
← mn52 
 mn54 →

MN53 śaikṣasūtram

Summary: At the Buddha’s request, Venerable Ānanda instructs Mahānāma and the Śākyans on the comprehensive conduct required of a noble disciple in higher training (śaikṣa). He delineates the mastery of moral virtue (śīla), sense guarding, moderation in food, unwavering wakefulness, the seven noble qualities, and the four dhyānas, characterizing them as the essential plumage and strength enabling the spiritual fledgeling to take flight to awakening.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे गृहपतिवर्गे शैक्षसूत्रं तृतीयम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छाक्येषु विहरति स्म कपिलवस्तुनि न्यग्रोधारामे। तेन खलु पुनः समयेन कापिलवस्तवानां शाक्यानां नवं संस्थागारमचिरकारितमभूदनध्योषितं श्रमणेन वा ब्राह्मणेन वा केनचिद्वा मनुष्यभूतेन। अथ खलु कापिलवस्तवाः शाक्या येन भगवांस्तेनोपासङ्क्रमिषुः। उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन्। एकान्ते निषण्णाः खलु कापिलवस्तवाः शाक्या भगवन्तमेतदवोचन् — इह भदन्त कापिलवस्तवानां शाक्यानां नवं संस्थागारमचिरकारितमनध्योषितं श्रमणेन वा ब्राह्मणेन वा केनचिद्वा मनुष्यभूतेन। तद्भदन्त भगवान्प्रथमं परिभुङ्क्ताम्। भगवता प्रथमं परिभुक्तं पश्चात्कापिलवस्तवाः शाक्याः परिभोक्ष्यन्ते। तत्स्यात्कापिलवस्तवानां शाक्यानां दीर्घरात्रं हिताय सुखायेति। अध्यवीवसद्भगवांस्तूष्णीम्भावेन। अथ खलु कापिलवस्तवाः शाक्या भगवतोऽधिवासनं विदित्वोत्थायासनाद्भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा येन नवं संस्थागारं तेनोपासङ्क्रमिषुः। उपसङ्क्रम्य सर्वसंस्तरं संस्थागारं संस्तीर्यासनानि प्रज्ञाप्योदकमणिकमुपस्थाप्य तैलप्रदीपमारोप्य येन भगवांस्तेनोपासङ्क्रमिषुः। उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्तेऽस्थुः। एकान्ते स्थिताः खलु कापिलवस्तवाः शाक्या भगवन्तमेतदवोचन् — सर्वसंस्तरं संस्तीर्णं भदन्त संस्थागारमासनानि प्रज्ञापितान्युदकमणिक उपस्थापितस्तैलप्रदीप आरोपितः। यस्येदानीं भदन्त भगवान्कालं मन्यत इति। अथ खलु भगवान्निवास्य पात्रचीवरमादाय सार्धं भिक्षुसङ्घेन येन संस्थागारं तेनोपासङ्क्रमीत्। उपसङ्क्रम्य पादौ प्रक्षाल्य संस्थागारं प्रविश्य मध्यमं स्तम्भं निश्रित्य पूर्वाभिमुखो न्यषदत्। भिक्षुसङ्घोऽपि खलु पादौ प्रक्षाल्य संस्थागारं प्रविश्य पश्चिमां भित्तिं निश्रित्य पूर्वाभिमुखो न्यषदद्भगवन्तमेव पुरस्कृत्य। कापिलवस्तवा अपि खलु शाक्याः पादौ प्रक्षाल्य संस्थागारं प्रविश्य पूर्वां भित्तिं निश्रित्य पश्चिमाभिमुखा न्यषदन्भगवन्तमेव पुरस्कृत्य। अथ खलु भगवान्कापिलवस्तवाञ्छाक्यान्बह्वीमेव रात्रिं धार्म्यया कथया सन्दर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य सम्प्रहर्ष्यायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयत — प्रतिभातु त्वामानन्द कापिलवस्तवानां शाक्यानां शैक्षः प्रातिपदः। पृष्ठं म आग्लायति, तदहमायंस्य इति। एवं भदन्तेति खल्वायुष्मानानन्दो भगवते प्रत्यश्रौषीत्। अथ खलु भगवांश्चतुर्गुणां सङ्घाटीं प्रज्ञाप्य दक्षिणेन पार्श्वेन सिंहशय्यामकल्पयत्पादे पादमत्याधाय स्मृतः सम्प्रजानन्नुत्थानसंज्ञां मनसिकृत्य।

अथ खल्वायुष्मानानन्दो महानामानं शाक्यमामन्त्रयत — इह महानामन्नार्यश्रावकः शीलसम्पन्नो भवतीन्द्रियेषु गुप्तद्वारो भवति, भोजने मात्राज्ञो भवति, जागर्यामनुयुक्तो भवति, सप्तभिः सद्धर्मैः समन्वागतो भवति, चतुर्णां ध्यानानामाभिचेतसिकानां दृष्टधर्मसुखविहाराणां निकामलाभी भवत्यकृच्छ्रलाभ्यकष्टलाभी।

कथं च महानामन्नार्यश्रावकः शीलसम्पन्नो भवति? इह महानामन्नार्यश्रावकः शीलवान्भवति, प्रातिमोक्षसंवरसंवृतो विहरत्याचारगोचरसम्पन्नोऽणुमात्रेषु वद्येषु भयदर्शी, समादाय शिक्षते शिक्षापदेषु। एवं खलु महानामन्नार्यश्रावकः शीलसम्पन्नो भवति।

कथं च महानामन्नार्यश्रावक इन्द्रियेषु गुप्तद्वारो भवति? इह महानामन्नार्यश्रावकश्चक्षुषा रूपं दृष्ट्वा न निमित्तग्राही भवति नानुव्यञ्जनग्राही। यतोऽधिकरणमेनं चक्षुरिन्द्रियमसंवृतं विहरन्तमभिध्यादौर्मनस्ये पापका अकुशला धर्मा अन्वास्रवेयुस्तस्य संवराय प्रतिपद्यते, रक्षति चक्षुरिन्द्रियं, चक्षुरिन्द्रिये संवरमापद्यते। श्रोत्रेण शब्दं श्रुत्वा (पूर्ववत्) घ्राणेन गन्धं घ्रात्वा (पूर्ववत्) जिह्वया रसं स्वादित्वा (पूर्ववत्) कायेन स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा (पूर्ववत्) मनसा धर्मं विज्ञाय न निमित्तग्राही भवति नानुव्यञ्जनग्राही। यतोऽधिकरणमेनं मनइन्द्रियमसंवृतं विहरन्तमभिध्यादौर्मनस्ये पापका अकुशला धर्मा अन्वास्रवेयुस्तस्य संवराय प्रतिपद्यते, रक्षति मनइन्द्रियं, मनइन्द्रिये संवरमापद्यते। एवं खलु महानामन्नार्यश्रावक इन्द्रियेषु गुप्तद्वारो भवति।

कथं च महानामन्नार्यश्रावको भोजने मात्राज्ञो भवति? इह महानामन्नार्यश्रावकः प्रतिसङ्ख्याय योनिश आहारमाहरति — नैव दवाय न मदाय न मण्डनाय न विभूषणाय, यावदेवास्य कायस्य स्थितये यापनाय विहिंसोपरतये ब्रह्मचर्यानुग्रहाय। इति पुराणां च वेदनां प्रतिहनिष्यामि, नवां च वेदनां नोत्पादयिष्यामि, यात्रा च मे भविष्यत्यनवद्यता च स्पर्शविहारश्चेति। एवं खलु महानामन्नार्यश्रावको भोजने मात्राज्ञो भवति।

कथं च महानामन्नार्यश्रावको जागर्यामनुयुक्तो भवति? इह महानामन्नार्यश्रावको दिवसं चङ्क्रमेण निषद्यया चावरणीयैर्धर्मैश्चित्तं परिशोधयति, रात्रेः प्रथमं यामं चङ्क्रमेण निषद्यया चावरणीयैर्धर्मैश्चित्तं परिशोधयति, रात्रेर्मध्यमं यामं दक्षिणेन पार्श्वेन सिंहशय्यां कल्पयति पादे पादमत्याधाय स्मृतः सम्प्रजानन्नुत्थानसंज्ञां मनसिकृत्य, रात्रेः पश्चिमं यामं प्रत्युत्थाय चङ्क्रमेण निषद्यया चावरणीयैर्धर्मैश्चित्तं परिशोधयति। एवं खलु महानामन्नार्यश्रावको जागर्यामनुयुक्तो भवति।

कथं च महानामन्नार्यश्रावकः सप्तभिः सद्धर्मैः समन्वागतो भवति? इह महानामन्नार्यश्रावकः श्रद्धो भवति, श्रद्दधाति तथागतस्य बोधिम् — इत्यपि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति। ह्रीमान्भवति, जिह्रेति कायदुश्चरितेन वाग्दुश्चरितेन मनोदुश्चरितेन, जिह्रेति पापकानामकुशलानां धर्मानां समापत्त्या। अपत्रपी भवत्यपत्रपते कायदुश्चरितेन वाग्दुश्चरितेन मनोदुश्चरितेनापत्रपते पापकानामकुशलानां धर्मानां समापत्त्या। बहुश्रुतो भवति श्रुतधरः श्रुतसन्निचयः। ये ते धर्मा आदिकल्याणा मध्यकल्याणा पर्यवसानकल्याणाः सार्थाः सव्यञ्जनाः केवलपरिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यमभिवदन्ति, तथारूपा अस्य धर्मा बहुश्रुता भवन्ति धृता वचसा परिचिता मनसानुप्रेक्षिता दृष्ट्या सुप्रतिविद्धाः। आरब्धवीर्यो विहरत्यकुशलानां धर्मानां प्रहाणाय, कुशलानां धर्मानामुपसम्पदे, स्थामवान्दृढपराक्रमोऽनिक्षिप्तधुरः कुशलेषु धर्मेषु। स्मृतिमान्भवति परमेण स्मृतिनैपुण्येन समन्वागतश्चिरकृतमपि चिरभाषितमपि स्मर्तानुस्मर्ता। प्रज्ञावान्भवत्युदयास्तगामिन्या प्रज्ञया समन्वागत आर्यया नैर्वेधिक्या सम्यग्दुःखक्षयगामिन्या। एवं खलु महानामन्नार्यश्रावकः सप्तभिः सद्धर्मैः समन्वागतो भवति।

कथं च महानामन्नार्यश्रावकश्चतुर्णां ध्यानानामाभिचेतसिकानां दृष्टधर्मसुखविहाराणां निकामलाभी भवत्यकृच्छ्रलाभ्यकष्टलाभी? इह महानामन्नार्यश्रावको विविच्यैव कामैर्विविच्याकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं सम्प्रसादनं (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। प्रीतेश्च विरागात् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। सुखस्य च प्रहाणाद्दुःखस्य च प्रहाणात्पूर्वमेव सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तङ्गमात् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। एवं खलु महानामन्नार्यश्रावकश्चतुर्णां ध्यानानामाभिचेतसिकानां दृष्टधर्मसुखविहाराणां निकामलाभी भवत्यकृच्छ्रलाभ्यकष्टलाभी।

यतः खलु महानामन्नार्यश्रावक एवं शीलसम्पन्नो भवत्येवमिन्द्रियेषु गुप्तद्वारो भवत्येवं भोजने मात्राज्ञो भवत्येवं जागर्यामनुयुक्तो भवत्येवं सप्तभिः सद्धर्मैः समन्वागतो भवत्येवं चतुर्णां ध्यानानामाभिचेतसिकानां दृष्टधर्मसुखविहाराणां निकामलाभी भवत्यकृच्छ्रलाभ्यकष्टलाभ्ययमुच्यते महानामन्नार्यश्रावकः शैक्षः प्रातिपदोऽपूत्यण्डतां समापन्नो भव्योऽभिनिर्भिदायै, भव्यः सम्बोधाय, भव्योऽनुत्तरस्य योगक्षेमस्याधिगमाय। तद्यथापि नाम महानामन्कुक्कुट्या अण्डान्यष्टौ वा दश वा द्वादश वा तानि स्युः कुक्कुट्या सम्यगधिशयितानि सम्यक्परिस्वेदितानि सम्यक्परिभावितानि, किञ्चापि तस्याः कुक्कुट्या नैवमिच्छोत्पद्येत — अहो वतेमे कुक्कुटपोतकाः पादनखशिखया वा मुखतुण्डकेन वाण्डकोशं प्रदाल्य स्वस्त्यभिनिर्भिद्येरन्निति — अथ खलु भव्या एव ते कुक्कुटपोतकाः पादनखशिखया वा मुखतुण्डकेन वाण्डकोशं प्रदाल्य स्वस्त्यभिनिर्भेत्तुम्। एवमेव खलु महानामन्यत आर्यश्रावक एवं शीलसम्पन्नो भवत्येवमिन्द्रियेषु गुप्तद्वारो भवत्येवं भोजने मात्राज्ञो भवत्येवं जागर्यामनुयुक्तो भवत्येवं सप्तभिः सद्धर्मैः समन्वागतो भवत्येवं चतुर्णां ध्यानानामाभिचेतसिकानां दृष्टधर्मसुखविहाराणां निकामलाभी भवत्यकृच्छ्रलाभ्यकष्टलाभ्ययमुच्यते महानामन्नार्यश्रावकः शैक्षः प्रातिपदोऽपूत्यण्डतां समापन्नो भव्योऽभिनिर्भिदायै, भव्यः सम्बोधाय, भव्योऽनुत्तरस्य योगक्षेमस्याधिगमाय।

स खलु स महानामन्नार्यश्रावक इमामेवानुत्तरामुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिमागम्यानेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति, तद्यथेदम् — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति, इयमस्य प्रथमाभिनिर्भिदा भवति कुक्कुटशावकस्येवाण्डकोशात्।

स खलु स महानामन्नार्यश्रावक इमामेवानुत्तरामुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिमागम्य दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान् (पूर्ववत्) यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानाति, इयमस्य द्वितीयाभिनिर्भिदा भवति कुक्कुटशावकस्येवाण्डकोशात्।

स खलु स महानामन्नार्यश्रावक इमामेवानुत्तरामुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिमागम्यास्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरति, इयमस्य तृतीयाभिनिर्भिदा भवति कुक्कुटशावकस्येवाण्डकोशात्।

यदपि महानामन्नार्यश्रावकः शीलसम्पन्नो भवतीदमप्यस्य भवति चरणे। यदपि महानामन्नार्यश्रावक इन्द्रियेषु गुप्तद्वारो भवतीदमप्यस्य भवति चरणे। यदपि महानामन्नार्यश्रावको भोजने मात्राज्ञो भवतीदमप्यस्य भवति चरणे। यदपि महानामन्नार्यश्रावको जागर्यामनुयुक्तो भवतीदमप्यस्य भवति चरणे। यदपि महानामन्नार्यश्रावकः सप्तभिः सद्धर्मैः समन्वागतो भवतीदमप्यस्य भवति चरणे। यदपि महानामन्नार्यश्रावकश्चतुर्णां ध्यानानामाभिचेतसिकानां दृष्टधर्मसुखविहाराणां निकामलाभी भवत्यकृच्छ्रलाभ्यकष्टलाभीदमप्यस्य भवति चरणे।

यच्च खलु महानामन्नार्यश्रावकोऽनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति, तद्यथेदम् — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरतीदमप्यस्य भवति विद्यायाम्। यदपि महानामन्नार्यश्रावको दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान् (पूर्ववत्) यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानातीदमप्यस्य भवति विद्यायाम्। यदपि महानामन्नार्यश्रावक आस्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरतीदमप्यस्य भवति विद्यायाम्।

अयमुच्यते महानामन्नार्यश्रावको विद्यासम्पन्न इत्यपि चरणसम्पन्न इत्यपि विद्याचरणसम्पन्न इत्यपि।

ब्रह्मणाप्येषा महानामन्सनत्कुमारेण गाथा भाषिता —

क्षत्रियः श्रेष्ठो जने तस्मिन्ये गोत्रप्रतिसारिणः। विद्याचरणसम्पन्नः स श्रेष्ठो देवमानुष इति॥

सा खलु पुनरेषा महानामन्ब्रह्मणा सनत्कुमारेण गाथा सुगीता नो दुर्गीता, सुभाषिता नो दुर्भाषितार्थसंहिता नो अनर्थसंहितानुमता भगवतेति।

अथ खलु भगवानुत्थायायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयत — साधु साध्वानन्द, साधु खलु त्वमानन्द कापिलवस्तवानां शाक्यानां शैक्षं प्रातिपदमभाषिष्ठा इति।

इदमवोचदायुष्मानानन्दः। समनुज्ञः शास्ताभूत्। आत्तमनसः कापिलवस्तवाः शाक्या आयुष्मत आनन्दस्य भाषितमभ्यनन्दिषुः।

शैक्षसूत्रं निष्ठितं तृतीयम्॥

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe gṛhapativarge śaikṣasūtraṃ tṛtīyam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchākyeṣu viharati sma kapilavastuni nyagrodhārāme. tena khalu punaḥ samayena kāpilavastavānāṃ śākyānāṃ navaṃ saṃsthāgāramacirakāritamabhūdanadhyoṣitaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā kenacidvā manuṣyabhūtena. atha khalu kāpilavastavāḥ śākyā yena bhagavāṃstenopāsaṅkramiṣuḥ. upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadan. ekānte niṣaṇṇāḥ khalu kāpilavastavāḥ śākyā bhagavantametadavocan — iha bhadanta kāpilavastavānāṃ śākyānāṃ navaṃ saṃsthāgāramacirakāritamanadhyoṣitaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā kenacidvā manuṣyabhūtena. tadbhadanta bhagavānprathamaṃ paribhuṅktām. bhagavatā prathamaṃ paribhuktaṃ paścātkāpilavastavāḥ śākyāḥ paribhokṣyante. tatsyātkāpilavastavānāṃ śākyānāṃ dīrgharātraṃ hitāya sukhāyeti. adhyavīvasadbhagavāṃstūṣṇīmbhāvena. atha khalu kāpilavastavāḥ śākyā bhagavato'dhivāsanaṃ viditvotthāyāsanādbhagavantamabhivādya pradakṣiṇaṃ kṛtvā yena navaṃ saṃsthāgāraṃ tenopāsaṅkramiṣuḥ. upasaṅkramya sarvasaṃstaraṃ saṃsthāgāraṃ saṃstīryāsanāni prajñāpyodakamaṇikamupasthāpya tailapradīpamāropya yena bhagavāṃstenopāsaṅkramiṣuḥ. upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte'sthuḥ. ekānte sthitāḥ khalu kāpilavastavāḥ śākyā bhagavantametadavocan — sarvasaṃstaraṃ saṃstīrṇaṃ bhadanta saṃsthāgāramāsanāni prajñāpitānyudakamaṇika upasthāpitastailapradīpa āropitaḥ. yasyedānīṃ bhadanta bhagavānkālaṃ manyata iti. atha khalu bhagavānnivāsya pātracīvaramādāya sārdhaṃ bhikṣusaṅghena yena saṃsthāgāraṃ tenopāsaṅkramīt. upasaṅkramya pādau prakṣālya saṃsthāgāraṃ praviśya madhyamaṃ stambhaṃ niśritya pūrvābhimukho nyaṣadat. bhikṣusaṅgho'pi khalu pādau prakṣālya saṃsthāgāraṃ praviśya paścimāṃ bhittiṃ niśritya pūrvābhimukho nyaṣadadbhagavantameva puraskṛtya. kāpilavastavā api khalu śākyāḥ pādau prakṣālya saṃsthāgāraṃ praviśya pūrvāṃ bhittiṃ niśritya paścimābhimukhā nyaṣadanbhagavantameva puraskṛtya. atha khalu bhagavānkāpilavastavāñchākyānbahvīmeva rātriṃ dhārmyayā kathayā sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣyāyuṣmantamānandamāmantrayata — pratibhātu tvāmānanda kāpilavastavānāṃ śākyānāṃ śaikṣaḥ prātipadaḥ. pṛṣṭhaṃ ma āglāyati, tadahamāyaṃsya iti. evaṃ bhadanteti khalvāyuṣmānānando bhagavate pratyaśrauṣīt. atha khalu bhagavāṃścaturguṇāṃ saṅghāṭīṃ prajñāpya dakṣiṇena pārśvena siṃhaśayyāmakalpayatpāde pādamatyādhāya smṛtaḥ samprajānannutthānasaṃjñāṃ manasikṛtya.

atha khalvāyuṣmānānando mahānāmānaṃ śākyamāmantrayata — iha mahānāmannāryaśrāvakaḥ śīlasampanno bhavatīndriyeṣu guptadvāro bhavati, bhojane mātrājño bhavati, jāgaryāmanuyukto bhavati, saptabhiḥ saddharmaiḥ samanvāgato bhavati, caturṇāṃ dhyānānāmābhicetasikānāṃ dṛṣṭadharmasukhavihārāṇāṃ nikāmalābhī bhavatyakṛcchralābhyakaṣṭalābhī.

kathaṃ ca mahānāmannāryaśrāvakaḥ śīlasampanno bhavati? iha mahānāmannāryaśrāvakaḥ śīlavānbhavati, prātimokṣasaṃvarasaṃvṛto viharatyācāragocarasampanno'ṇumātreṣu vadyeṣu bhayadarśī, samādāya śikṣate śikṣāpadeṣu. evaṃ khalu mahānāmannāryaśrāvakaḥ śīlasampanno bhavati.

kathaṃ ca mahānāmannāryaśrāvaka indriyeṣu guptadvāro bhavati? iha mahānāmannāryaśrāvakaścakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā na nimittagrāhī bhavati nānuvyañjanagrāhī. yato'dhikaraṇamenaṃ cakṣurindriyamasaṃvṛtaṃ viharantamabhidhyādaurmanasye pāpakā akuśalā dharmā anvāsraveyustasya saṃvarāya pratipadyate, rakṣati cakṣurindriyaṃ, cakṣurindriye saṃvaramāpadyate. śrotreṇa śabdaṃ śrutvā (pūrvavat) ghrāṇena gandhaṃ ghrātvā (pūrvavat) jihvayā rasaṃ svāditvā (pūrvavat) kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā (pūrvavat) manasā dharmaṃ vijñāya na nimittagrāhī bhavati nānuvyañjanagrāhī. yato'dhikaraṇamenaṃ manaïndriyamasaṃvṛtaṃ viharantamabhidhyādaurmanasye pāpakā akuśalā dharmā anvāsraveyustasya saṃvarāya pratipadyate, rakṣati manaïndriyaṃ, manaïndriye saṃvaramāpadyate. evaṃ khalu mahānāmannāryaśrāvaka indriyeṣu guptadvāro bhavati.

kathaṃ ca mahānāmannāryaśrāvako bhojane mātrājño bhavati? iha mahānāmannāryaśrāvakaḥ pratisaṅkhyāya yoniśa āhāramāharati — naiva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūṣaṇāya, yāvadevāsya kāyasya sthitaye yāpanāya vihiṃsoparataye brahmacaryānugrahāya. iti purāṇāṃ ca vedanāṃ pratihaniṣyāmi, navāṃ ca vedanāṃ notpādayiṣyāmi, yātrā ca me bhaviṣyatyanavadyatā ca sparśavihāraśceti. evaṃ khalu mahānāmannāryaśrāvako bhojane mātrājño bhavati.

kathaṃ ca mahānāmannāryaśrāvako jāgaryāmanuyukto bhavati? iha mahānāmannāryaśrāvako divasaṃ caṅkrameṇa niṣadyayā cāvaraṇīyairdharmaiścittaṃ pariśodhayati, rātreḥ prathamaṃ yāmaṃ caṅkrameṇa niṣadyayā cāvaraṇīyairdharmaiścittaṃ pariśodhayati, rātrermadhyamaṃ yāmaṃ dakṣiṇena pārśvena siṃhaśayyāṃ kalpayati pāde pādamatyādhāya smṛtaḥ samprajānannutthānasaṃjñāṃ manasikṛtya, rātreḥ paścimaṃ yāmaṃ pratyutthāya caṅkrameṇa niṣadyayā cāvaraṇīyairdharmaiścittaṃ pariśodhayati. evaṃ khalu mahānāmannāryaśrāvako jāgaryāmanuyukto bhavati.

kathaṃ ca mahānāmannāryaśrāvakaḥ saptabhiḥ saddharmaiḥ samanvāgato bhavati? iha mahānāmannāryaśrāvakaḥ śraddho bhavati, śraddadhāti tathāgatasya bodhim — ityapi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti. hrīmānbhavati, jihreti kāyaduścaritena vāgduścaritena manoduścaritena, jihreti pāpakānāmakuśalānāṃ dharmānāṃ samāpattyā. apatrapī bhavatyapatrapate kāyaduścaritena vāgduścaritena manoduścaritenāpatrapate pāpakānāmakuśalānāṃ dharmānāṃ samāpattyā. bahuśruto bhavati śrutadharaḥ śrutasannicayaḥ. ye te dharmā ādikalyāṇā madhyakalyāṇā paryavasānakalyāṇāḥ sārthāḥ savyañjanāḥ kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryamabhivadanti, tathārūpā asya dharmā bahuśrutā bhavanti dhṛtā vacasā paricitā manasānuprekṣitā dṛṣṭyā supratividdhāḥ. ārabdhavīryo viharatyakuśalānāṃ dharmānāṃ prahāṇāya, kuśalānāṃ dharmānāmupasampade, sthāmavāndṛḍhaparākramo'nikṣiptadhuraḥ kuśaleṣu dharmeṣu. smṛtimānbhavati parameṇa smṛtinaipuṇyena samanvāgataścirakṛtamapi cirabhāṣitamapi smartānusmartā. prajñāvānbhavatyudayāstagāminyā prajñayā samanvāgata āryayā nairvedhikyā samyagduḥkhakṣayagāminyā. evaṃ khalu mahānāmannāryaśrāvakaḥ saptabhiḥ saddharmaiḥ samanvāgato bhavati.

kathaṃ ca mahānāmannāryaśrāvakaścaturṇāṃ dhyānānāmābhicetasikānāṃ dṛṣṭadharmasukhavihārāṇāṃ nikāmalābhī bhavatyakṛcchralābhyakaṣṭalābhī? iha mahānāmannāryaśrāvako vivicyaiva kāmairvivicyākuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati. vitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ samprasādanaṃ (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. prīteśca virāgāt (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. sukhasya ca prahāṇādduḥkhasya ca prahāṇātpūrvameva saumanasyadaurmanasyayorastaṅgamāt (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati. evaṃ khalu mahānāmannāryaśrāvakaścaturṇāṃ dhyānānāmābhicetasikānāṃ dṛṣṭadharmasukhavihārāṇāṃ nikāmalābhī bhavatyakṛcchralābhyakaṣṭalābhī.

yataḥ khalu mahānāmannāryaśrāvaka evaṃ śīlasampanno bhavatyevamindriyeṣu guptadvāro bhavatyevaṃ bhojane mātrājño bhavatyevaṃ jāgaryāmanuyukto bhavatyevaṃ saptabhiḥ saddharmaiḥ samanvāgato bhavatyevaṃ caturṇāṃ dhyānānāmābhicetasikānāṃ dṛṣṭadharmasukhavihārāṇāṃ nikāmalābhī bhavatyakṛcchralābhyakaṣṭalābhyayamucyate mahānāmannāryaśrāvakaḥ śaikṣaḥ prātipado'pūtyaṇḍatāṃ samāpanno bhavyo'bhinirbhidāyai, bhavyaḥ sambodhāya, bhavyo'nuttarasya yogakṣemasyādhigamāya. tadyathāpi nāma mahānāmankukkuṭyā aṇḍānyaṣṭau vā daśa vā dvādaśa vā tāni syuḥ kukkuṭyā samyagadhiśayitāni samyakparisveditāni samyakparibhāvitāni, kiñcāpi tasyāḥ kukkuṭyā naivamicchotpadyeta — aho vateme kukkuṭapotakāḥ pādanakhaśikhayā vā mukhatuṇḍakena vāṇḍakośaṃ pradālya svastyabhinirbhidyeranniti — atha khalu bhavyā eva te kukkuṭapotakāḥ pādanakhaśikhayā vā mukhatuṇḍakena vāṇḍakośaṃ pradālya svastyabhinirbhettum. evameva khalu mahānāmanyata āryaśrāvaka evaṃ śīlasampanno bhavatyevamindriyeṣu guptadvāro bhavatyevaṃ bhojane mātrājño bhavatyevaṃ jāgaryāmanuyukto bhavatyevaṃ saptabhiḥ saddharmaiḥ samanvāgato bhavatyevaṃ caturṇāṃ dhyānānāmābhicetasikānāṃ dṛṣṭadharmasukhavihārāṇāṃ nikāmalābhī bhavatyakṛcchralābhyakaṣṭalābhyayamucyate mahānāmannāryaśrāvakaḥ śaikṣaḥ prātipado'pūtyaṇḍatāṃ samāpanno bhavyo'bhinirbhidāyai, bhavyaḥ sambodhāya, bhavyo'nuttarasya yogakṣemasyādhigamāya.

sa khalu sa mahānāmannāryaśrāvaka imāmevānuttarāmupekṣāsmṛtipāriśuddhimāgamyānekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati, tadyathedam — ekāmapi jātiṃ dve api jātī (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati, iyamasya prathamābhinirbhidā bhavati kukkuṭaśāvakasyevāṇḍakośāt.

sa khalu sa mahānāmannāryaśrāvaka imāmevānuttarāmupekṣāsmṛtipāriśuddhimāgamya divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyati cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatān (pūrvavat) yathākarmopagānsattvānprajānāti, iyamasya dvitīyābhinirbhidā bhavati kukkuṭaśāvakasyevāṇḍakośāt.

sa khalu sa mahānāmannāryaśrāvaka imāmevānuttarāmupekṣāsmṛtipāriśuddhimāgamyāsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharati, iyamasya tṛtīyābhinirbhidā bhavati kukkuṭaśāvakasyevāṇḍakośāt.

yadapi mahānāmannāryaśrāvakaḥ śīlasampanno bhavatīdamapyasya bhavati caraṇe. yadapi mahānāmannāryaśrāvaka indriyeṣu guptadvāro bhavatīdamapyasya bhavati caraṇe. yadapi mahānāmannāryaśrāvako bhojane mātrājño bhavatīdamapyasya bhavati caraṇe. yadapi mahānāmannāryaśrāvako jāgaryāmanuyukto bhavatīdamapyasya bhavati caraṇe. yadapi mahānāmannāryaśrāvakaḥ saptabhiḥ saddharmaiḥ samanvāgato bhavatīdamapyasya bhavati caraṇe. yadapi mahānāmannāryaśrāvakaścaturṇāṃ dhyānānāmābhicetasikānāṃ dṛṣṭadharmasukhavihārāṇāṃ nikāmalābhī bhavatyakṛcchralābhyakaṣṭalābhīdamapyasya bhavati caraṇe.

yacca khalu mahānāmannāryaśrāvako'nekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati, tadyathedam — ekāmapi jātiṃ dve api jātī (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmaratīdamapyasya bhavati vidyāyām. yadapi mahānāmannāryaśrāvako divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyati cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatān (pūrvavat) yathākarmopagānsattvānprajānātīdamapyasya bhavati vidyāyām. yadapi mahānāmannāryaśrāvaka āsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharatīdamapyasya bhavati vidyāyām.

ayamucyate mahānāmannāryaśrāvako vidyāsampanna ityapi caraṇasampanna ityapi vidyācaraṇasampanna ityapi.

brahmaṇāpyeṣā mahānāmansanatkumāreṇa gāthā bhāṣitā —

kṣatriyaḥ śreṣṭho jane tasminye gotrapratisāriṇaḥ. vidyācaraṇasampannaḥ sa śreṣṭho devamānuṣa iti..

sā khalu punareṣā mahānāmanbrahmaṇā sanatkumāreṇa gāthā sugītā no durgītā, subhāṣitā no durbhāṣitārthasaṃhitā no anarthasaṃhitānumatā bhagavateti.

atha khalu bhagavānutthāyāyuṣmantamānandamāmantrayata — sādhu sādhvānanda, sādhu khalu tvamānanda kāpilavastavānāṃ śākyānāṃ śaikṣaṃ prātipadamabhāṣiṣṭhā iti.

idamavocadāyuṣmānānandaḥ. samanujñaḥ śāstābhūt. āttamanasaḥ kāpilavastavāḥ śākyā āyuṣmata ānandasya bhāṣitamabhyanandiṣuḥ.

śaikṣasūtraṃ niṣṭhitaṃ tṛtīyam..

← mn52 
mn 
 mn54 →
Search
buddhism/mn/mn53.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51