You are here: Home » buddhism » mn » mn54
You are not allowed to perform this action
← mn53 
 mn55 →

MN53 potalīyasūtram

Summary: The Buddha redefines the authentic cutting off of worldly affairs for the householder Potaliya, contrasting mere retirement from civic duties with the radical ethical renunciation of the noble Vinaya. Through eight memorable similes comparing sensual desires to bare bones, grass torches, and borrowed goods, he demonstrates their vanity, leading the practitioner into meditative absorption and unshakeable awakening.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे गृहपतिवर्गे पोतलीयसूत्रं चतुर्थम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवानङ्गोत्तरापेषु विहरति स्म — आपणो नामाङ्गोत्तरापाणां निगमः। अथ खलु भगवान्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादायापणं पिण्डाय प्राविक्षत्। आपणे पिण्डाय चरित्वा पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्तो येनान्यतरो वनषण्डस्तेनोपसमक्रमीद्दिवाविहाराय। तं वनषण्डमध्यवगाह्यान्यतरस्मिन्वृक्षमूले दिवाविहारं न्यषदत्। पोतलीयोऽपि खलु गृहपतिः सम्पन्ननिवासनप्रावरणश्छत्रोपानद्भिर्जङ्घाविहारमनुचङ्क्रम्यमाणोऽनुविचरन्येन स वनषण्डस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसंक्रम्य तं वनषण्डमध्यवगाह्य येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसंक्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां संरञ्जनीयां व्यतिसार्यैकमन्तमस्थात्। एकमन्तं स्थितं खलु पोतलीयं गृहपतिं भगवानेतदवोचत् — संविद्यन्ते खलु गृहपत आसनानि, यद्याकाङ्क्षसि निषीदेति। एवमुक्ते पोतलीयो गृहपतिर्गृहपतिवादेन मां श्रमणो गौतमः समुदाचरतीति कुपितोऽनात्तमनास्तूष्णीमभूत्। द्वितीयमपि खलु भगवान् (पूर्ववत्) तृतीयमपि खलु भगवान्पोतलीयं गृहपतिमेतदवोचत् — संविद्यन्ते खलु गृहपत आसनानि, यद्याकाङ्क्षसि निषीदेति। एवमुक्ते पोतलीयो गृहपतिर्गृहपतिवादेन मां श्रमणो गौतमः समुदाचरतीति कुपितोऽनात्तमना भगवन्तमेतदवोचत् — तदिदं भो गौतम न छन्नं तदिदं न प्रतिरूपं यन्मां त्वं गृहपतिवादेन समुदाचरसीति। ते हि ते गृहपत आकारास्तानि लिङ्गानि तानि निमित्तानि यथा तद्गृहपतेरिति। तथा हि पुनर्मे भो गौतम सर्वे कर्मान्ताः प्रतिक्षिप्ताः, सर्वे व्यवहाराः समुच्छिन्ना इति। यथा कथं पुनस्ते गृहपते सर्वे कर्मान्ताः प्रतिक्षिप्ताः, सर्वे व्यवहाराः समुच्छिन्ना इति? इह मे भो गौतम यदभूद्धनं वा धान्यं वा रजतं वा जातरूपं वा सर्वं तत्पुत्राणां दायाद्यं निर्यातितम्, तत्राहमनववाद्यनुपवादी घासाच्छादनपरमो विहरामि। एवं खलु मे भो गौतम सर्वे कर्मान्ताः प्रतिक्षिप्ताः, सर्वे व्यवहाराः समुच्छिन्ना इति। अन्यथा खलु त्वं गृहपते व्यवहारसमुच्छेदं वदसि, अन्यथा च पुनरार्यस्य विनये व्यवहारसमुच्छेदो भवतीति। यथा कथं पुनर्भदन्तार्यस्य विनये व्यवहारसमुच्छेदो भवति? साधु मे भदन्त भगवांस्तथा धर्मं देशयतु यथार्यस्य विनये व्यवहारसमुच्छेदो भवतीति। तेन हि गृहपते शृणु, साधुकं मनसि कुरु, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खलु पोतलीयो गृहपतिर्भगवते प्रत्यश्रौषीत्।

भगवानेतदवोचत् — अष्टौ खल्विमे गृहपते धर्मा आर्यस्य विनये व्यवहारसमुच्छेदाय संवर्तन्ते। कतमेऽष्टौ? अप्राणातिपातं निश्रित्य प्राणातिपातः प्रहातव्यः। दत्तादानं निश्रित्यादत्तादानं प्रहातव्यम्। सत्यवाचं निश्रित्य मृषावादः प्रहातव्यः। अपिशुनां वाचं निश्रित्य पिशुना वाक्प्रहातव्या। अगृद्धिलोभं निश्रित्य गृद्धिलोभः प्रहातव्यः। अनिन्दारोषं निश्रित्य निन्दारोषः प्रहातव्यः। अक्रोधोपायासं निश्रित्य क्रोधोपायासः प्रहातव्यः। अनतिमानं निश्रित्यातिमानः प्रहातव्यः। इमे खलु गृहपतेऽष्टौ धर्माः संक्षिप्तेनोक्ता विस्तरेणाविभक्ता आर्यस्य विनये व्यवहारसमुच्छेदाय संवर्तन्त इति। ये मे भदन्त भगवताष्टौ धर्माः संक्षिप्तेनोक्ता विस्तरेणाविभक्ता आर्यस्य विनये व्यवहारसमुच्छेदाय संवर्तन्ते, साधु मे भदन्त भगवानिमानष्टौ धर्मान्विस्तरेण विभजत्वनुकम्पामुपादायेति। तेन हि गृहपते शृणु, साधुकं मनसि कुरु, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खलु पोतलीयो गृहपतिर्भगवते प्रत्यश्रौषीत्। भगवानेतदवोचत् —

अप्राणातिपातं निश्रित्य प्राणातिपातः प्रहातव्य इति खलु पुनरेतदुक्तम्, किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? इह गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — येषां खल्वहं संयोजनानां हेतोः प्राणातिपाती स्याम्, तेषामहं संयोजनानां प्रहाणाय समुच्छेदाय प्रतिपन्नः। अहं चेदेव खलु पुनः प्राणातिपाती स्याम्, आत्मापि मामुपवदेत्प्राणातिपातप्रत्ययात्, अनुविद्यापि मां विज्ञा गर्हेरन्प्राणातिपातप्रत्ययात्, कायस्य भेदात्परं मरणाद्दुर्गतिः प्रतिकाङ्क्ष्या प्राणातिपातप्रत्ययात्। एतदेव खलु पुनः संयोजनमेतन्नीवरणं यदिदं प्राणातिपातः। ये च प्राणातिपातप्रत्ययादुत्पद्येरन्नास्रवा विघातपरिदाहाः, प्राणातिपातात्प्रतिविरतस्यैवमस्य त आस्रवा विघातपरिदाहा न भवन्तीति। अप्राणातिपातं निश्रित्य प्राणातिपातः प्रहातव्य इति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

दत्तादानं निश्रित्यादत्तादानं प्रहातव्यमिति खलु पुनरेतदुक्तम्, किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? इह गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — येषां खल्वहं संयोजनानां हेतोरदत्तादायी स्याम्, तेषामहं संयोजनानां प्रहाणाय समुच्छेदाय प्रतिपन्नः। अहं चेदेव खलु पुनरदत्तादायी स्याम्, आत्मापि मामुपवदेददत्तादानप्रत्ययात्, अनुविद्यापि मां विज्ञा गर्हेरन्नदत्तादानप्रत्ययात्, कायस्य भेदात्परं मरणाद्दुर्गतिः प्रतिकाङ्क्ष्यादत्तादानप्रत्ययात्। एतदेव खलु पुनः संयोजनमेतन्नीवरणं यदिदमदत्तादानम्। ये चादत्तादानप्रत्ययादुत्पद्येरन्नास्रवा विघातपरिदाहाः, अदत्तादानात्प्रतिविरतस्यैवमस्य त आस्रवा विघातपरिदाहा न भवन्तीति। दत्तादानं निश्रित्यादत्तादानं प्रहातव्यमिति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

सत्यवाचं निश्रित्य मृषावादः प्रहातव्य इति खलु पुनरेतदुक्तम्, किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? इह गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — येषां खल्वहं संयोजनानां हेतोर्मृषावादी स्याम्, तेषामहं संयोजनानां प्रहाणाय समुच्छेदाय प्रतिपन्नः। अहं चेदेव खलु पुनर्मृषावादी स्याम्, आत्मापि मामुपवदेन्मृषावादप्रत्ययात्, अनुविद्यापि मां विज्ञा गर्हेरन्मृषावादप्रत्ययात्, कायस्य भेदात्परं मरणाद्दुर्गतिः प्रतिकाङ्क्ष्या मृषावादप्रत्ययात्। एतदेव खलु पुनः संयोजनमेतन्नीवरणं यदिदं मृषावादः। ये च मृषावादप्रत्ययादुत्पद्येरन्नास्रवा विघातपरिदाहाः, मृषावादात्प्रतिविरतस्यैवमस्य त आस्रवा विघातपरिदाहा न भवन्तीति। सत्यवाचं निश्रित्य मृषावादः प्रहातव्य इति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

अपिशुनां वाचं निश्रित्य पिशुना वाक्प्रहातव्येति खलु पुनरेतदुक्तम्, किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? इह गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — येषां खल्वहं संयोजनानां हेतोः पिशुनवाक्स्याम्, तेषामहं संयोजनानां प्रहाणाय समुच्छेदाय प्रतिपन्नः। अहं चेदेव खलु पुनः पिशुनवाक्स्याम्, आत्मापि मामुपवदेत्पिशुनवाक्प्रत्ययात्, अनुविद्यापि मां विज्ञा गर्हेरन्पिशुनवाक्प्रत्ययात्, कायस्य भेदात्परं मरणाद्दुर्गतिः प्रतिकाङ्क्ष्या पिशुनवाक्प्रत्ययात्। एतदेव खलु पुनः संयोजनमेतन्नीवरणं यदिदं पिशुना वाक्। ये च पिशुनवाक्प्रत्ययादुत्पद्येरन्नास्रवा विघातपरिदाहाः, पिशुनाया वाचः प्रतिविरतस्यैवमस्य त आस्रवा विघातपरिदाहा न भवन्तीति। अपिशुनां वाचं निश्रित्य पिशुना वाक्प्रहातव्येति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

अगृद्धिलोभं निश्रित्य गृद्धिलोभः प्रहातव्य इति खलु पुनरेतदुक्तम्, किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? इह गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — येषां खल्वहं संयोजनानां हेतोर्गृद्धिलोभी स्याम्, तेषामहं संयोजनानां प्रहाणाय समुच्छेदाय प्रतिपन्नः। अहं चेदेव खलु पुनर्गृद्धिलोभी स्याम्, आत्मापि मामुपवदेद्गृद्धिलोभप्रत्ययात्, अनुविद्यापि मां विज्ञा गर्हेरन्गृद्धिलोभप्रत्ययात्, कायस्य भेदात्परं मरणाद्दुर्गतिः प्रतिकाङ्क्ष्या गृद्धिलोभप्रत्ययात्। एतदेव खलु पुनः संयोजनमेतन्नीवरणं यदिदं गृद्धिलोभः। ये च गृद्धिलोभप्रत्ययादुत्पद्येरन्नास्रवा विघातपरिदाहाः, गृद्धिलोभात्प्रतिविरतस्यैवमस्य त आस्रवा विघातपरिदाहा न भवन्तीति। अगृद्धिलोभं निश्रित्य गृद्धिलोभः प्रहातव्य इति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

अनिन्दारोषं निश्रित्य निन्दारोषः प्रहातव्य इति खलु पुनरेतदुक्तम्, किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? इह गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — येषां खल्वहं संयोजनानां हेतोर्निन्दारोषी स्याम्, तेषामहं संयोजनानां प्रहाणाय समुच्छेदाय प्रतिपन्नः। अहं चेदेव खलु पुनर्निन्दारोषी स्याम्, आत्मापि मामुपवदेन्निन्दारोषप्रत्ययात्, अनुविद्यापि मां विज्ञा गर्हेरन्निन्दारोषप्रत्ययात्, कायस्य भेदात्परं मरणाद्दुर्गतिः प्रतिकाङ्क्ष्या निन्दारोषप्रत्ययात्। एतदेव खलु पुनः संयोजनमेतन्नीवरणं यदिदं निन्दारोषः। ये च निन्दारोषप्रत्ययादुत्पद्येरन्नास्रवा विघातपरिदाहाः, अनिन्दारोषिण एवमस्य त आस्रवा विघातपरिदाहा न भवन्तीति। अनिन्दारोषं निश्रित्य निन्दारोषः प्रहातव्य इति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

अक्रोधोपायासं निश्रित्य क्रोधोपायासः प्रहातव्य इति खलु पुनरेतदुक्तम्, किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? इह गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — येषां खल्वहं संयोजनानां हेतोः क्रोधोपायासी स्याम्, तेषामहं संयोजनानां प्रहाणाय समुच्छेदाय प्रतिपन्नः। अहं चेदेव खलु पुनः क्रोधोपायासी स्याम्, आत्मापि मामुपवदेत्क्रोधोपायासप्रत्ययात्, अनुविद्यापि मां विज्ञा गर्हेरन्क्रोधोपायासप्रत्ययात्, कायस्य भेदात्परं मरणाद्दुर्गतिः प्रतिकाङ्क्ष्या क्रोधोपायासप्रत्ययात्। एतदेव खलु पुनः संयोजनमेतन्नीवरणं यदिदं क्रोधोपायासः। ये च क्रोधोपायासप्रत्ययादुत्पद्येरन्नास्रवा विघातपरिदाहाः, अक्रोधोपायासिन एवमस्य त आस्रवा विघातपरिदाहा न भवन्तीति। अक्रोधोपायासं निश्रित्य क्रोधोपायासः प्रहातव्य इति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

अनतिमानं निश्रित्यातिमानः प्रहातव्य इति खलु पुनरेतदुक्तम्, किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? इह गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — येषां खल्वहं संयोजनानां हेतोरतिमानी स्याम्, तेषामहं संयोजनानां प्रहाणाय समुच्छेदाय प्रतिपन्नः। अहं चेदेव खलु पुनरतिमानी स्याम्, आत्मापि मामुपवदेदतिमानप्रत्ययात्, अनुविद्यापि मां विज्ञा गर्हेरन्नतिमानप्रत्ययात्, कायस्य भेदात्परं मरणाद्दुर्गतिः प्रतिकाङ्क्ष्यातिमानप्रत्ययात्। एतदेव खलु पुनः संयोजनमेतन्नीवरणं यदिदमतिमानः। ये चातिमानप्रत्ययादुत्पद्येरन्नास्रवा विघातपरिदाहाः, अनतिमानिन एवमस्य त आस्रवा विघातपरिदाहा न भवन्तीति। अनतिमानं निश्रित्यातिमानः प्रहातव्य इति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

इमे खलु गृहपतेऽष्टौ धर्माः संक्षिप्तेनोक्ता विस्तरेण विभक्ता य आर्यस्य विनये व्यवहारसमुच्छेदाय संवर्तन्ते, न त्वेव तावदार्यस्य विनये सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं व्यवहारसमुच्छेदो भवतीति।

यथा कथं पुनर्भदन्तार्यस्य विनये सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं व्यवहारसमुच्छेदो भवति? साधु मे भदन्त भगवांस्तथा धर्मं देशयतु यथार्यस्य विनये सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं व्यवहारसमुच्छेदो भवतीति। तेन हि गृहपते शृणु, साधुकं मनसि कुरु, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खलु पोतलीयो गृहपतिर्भगवते प्रत्यश्रौषीत्। भगवानेतदवोचत् —

कामादीनवकथा

तद्यथापि नाम गृहपते कुक्कुरो जिघत्सादौर्बल्यपरेतो गोघातकसूनां प्रत्युपस्थितः स्यात्। तस्मै दक्षो गोघातको वा गोघातकान्तेवासी वास्थिकङ्कालं सुनिष्कृत्तं निष्कृत्तं निर्मांसं लोहितम्रक्षितमुपक्षिपेत्। तं किं मन्यसे गृहपते, अपि नु खलु स कुक्कुरोऽदोऽस्थिकङ्कालं सुनिष्कृत्तं निष्कृत्तं निर्मांसं लोहितम्रक्षितं प्रलिहन्जिघत्सादौर्बल्यं प्रतिविनयेदिति? नो ह्येतद्भदन्त। तत्कस्य हेतोः? अदो हि भदन्तास्थिकङ्कालं सुनिष्कृत्तं निष्कृत्तं निर्मांसं लोहितम्रक्षितम्, यावदेव पुनः स कुक्कुरः क्लमथस्य विघातस्य भागी स्यादिति। एवमेव खलु गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — अस्थिकङ्कालोपमाः कामा उक्ता भगवता बहुदुःखा बहूपायासाः, आदीनवोऽत्र भूयानिति। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वा येयमुपेक्षा नानात्वा नानात्वश्रिता तामभिनिवर्ज्य, येयमुपेक्षैकत्वैकत्वश्रिता यत्र सर्वशो लोकामिषोपादानान्यपरिशेषाणि निरुध्यन्ते तामेवोपेक्षां भावयति।

तद्यथापि नाम गृहपते गृध्रो वा कङ्को वा कुररो वा मांसपेशीमादायोड्डयेत। तमेनं गृध्रा अपि कङ्का अपि कुररा अप्यनुपत्यानुपत्य वितक्षेयुर्विदारयेयुः। तं किं मन्यसे गृहपते, यदि स गृध्रो वा कङ्को वा कुररो वा तां मांसपेशीं न क्षिप्रमेव प्रतिनिसृजेत्, स ततोनिदानं मरणं वा निगच्छेन्मरणमात्रं वा दुःखमिति? एवं भदन्त। एवमेव खलु गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — मांसपेश्युपमाः कामा उक्ता भगवता बहुदुःखा बहूपायासाः, आदीनवोऽत्र भूयानिति। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वा येयमुपेक्षा नानात्वा नानात्वश्रिता तामभिनिवर्ज्य येयमुपेक्षैकत्वैकत्वश्रिता यत्र सर्वशो लोकामिषोपादानान्यपरिशेषाणि निरुध्यन्ते तामेवोपेक्षां भावयति।

तद्यथापि नाम गृहपते पुरुष आदीप्तां तृणोल्कामादाय प्रतिवातं गच्छेत्। तं किं मन्यसे गृहपते, यदि स पुरुषस्तामादीप्तां तृणोल्कां न क्षिप्रमेव प्रतिनिसृजेत्तस्य सादीप्ता तृणोल्का हस्तं वा दहेद्बाहुं वा दहेदन्यतरद्वान्यतरद्वाङ्गप्रत्यङ्गं दहेत्, स ततोनिदानं मरणं वा निगच्छेन्मरणमात्रं वा दुःखमिति? एवं भदन्त। एवमेव खलु गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — तृणोल्कोपमाः कामा उक्ता भगवता बहुदुःखा बहूपायासाः, आदीनवोऽत्र भूयानिति। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वा (पूर्ववत्) तामेवोपेक्षां भावयति।

तद्यथापि नाम गृहपतेऽङ्गारकर्षूः साधिकपौरुषा पूर्णाङ्गाराणां वीतार्चिषां वीतधूमानाम्। अथ पुरुष आगच्छेज्जीवितुकामोऽमर्तुकामः सुखकामो दुःखप्रतिकूलः। तमेनं द्वौ बलवन्तौ पुरुषौ नानाबाह्वोर्गृहीत्वाङ्गारकर्षूमुपकर्षेताम्। तं किं मन्यसे गृहपते, अपि नु स पुरुष इति चेति चैव कायं संनमयेदिति? एवं भदन्त। तत्कस्य हेतोः? विदितं हि भदन्त तस्य पुरुषस्येमां चेदहमङ्गारकर्षूं प्रपतिष्यामि, ततोनिदानं मरणं वा निगमिष्यामि मरणमात्रं वा दुःखमिति। एवमेव खलु गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — अङ्गारकर्षूपमाः कामा उक्ता भगवता बहुदुःखा बहूपायासाः, आदीनवोऽत्र भूयानिति। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वा (पूर्ववत्) तामेवोपेक्षां भावयति।

तद्यथापि नाम गृहपते पुरुषः स्वप्नकं पश्येदारामरामणीयकं वनरामणीयकं भूमिरामणीयकं पुष्करिणीरामणीयकम्। स प्रतिबुद्धो न किंचित्प्रतिपश्येत्। एवमेव खलु गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — स्वप्नकोपमाः कामा उक्ता भगवता बहुदुःखा बहूपायासाः, आदीनवोऽत्र भूयानिति (पूर्ववत्) तामेवोपेक्षां भावयति।

तद्यथापि नाम गृहपते पुरुषो याचितकं भोगं याचित्वा यानं वा पौरुषेयं प्रवरमणिकुण्डलं च, स तैर्याचितकैर्भोगैः पुरस्कृतः परिवृतोऽन्तरापणं प्रतिपद्येत। तमेनं जनो दृष्ट्वैवं वदेत् — भोगी बत भोः पुरुषः, एवं किल भोगिनो भोगान्भुञ्जत इति। तमेनं स्वामिका यत्र यत्रैव पश्येयुस्तत्र तत्रैव स्वानि हरेयुः। तं किं मन्यसे गृहपते, अलं नु खलु तस्य पुरुषस्यान्यथात्वायेति? एवं भदन्त। तत्कस्य हेतोः? स्वामिनो हि भदन्त स्वानि हरन्तीति। एवमेव खलु गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — याचितकोपमाः कामा उक्ता भगवता बहुदुःखा बहूपायासाः, आदीनवोऽत्र भूयानिति (पूर्ववत्) तामेवोपेक्षां भावयति।

तद्यथापि नाम गृहपते ग्रामस्य वा निगमस्य वाविदूरे तीव्रो वनषण्डः। तत्र स्याद्वृक्षः सम्पन्नफलश्चोपपन्नफलश्च, न च स्युः कानिचित्फलानि भूमौ पतितानि। अथ पुरुष आगच्छेत्फलार्थिकः फलगवेषी फलपर्येषणां चरन्। स तं वनषण्डमध्यवगाह्य तं वृक्षं पश्येत्सम्पन्नफलं चोपपन्नफलं च। तस्यैवं स्यात् — अयं खलु वृक्षः सम्पन्नफलश्चोपपन्नफलश्च, न च सन्ति कानिचित्फलानि भूमौ पतितानि। जानामि खलु पुनरहं वृक्षमारोढुम्। यन्न्वहमिमं वृक्षमारुह्य यावदर्थं च खादेयमुत्सङ्गं च पूरयेयमिति। स तं वृक्षमारुह्य यावदर्थं च खादेदुत्सङ्गं च पूरयेत्। अथ द्वितीयः पुरुष आगच्छेत्फलार्थिकः फलगवेषी फलपर्येषणां चरन्तीक्ष्णां कुठारीमादाय। स तं वनषण्डमध्यवगाह्य तं वृक्षं पश्येत्सम्पन्नफलं चोपपन्नफलं च। तस्यैवं स्यात् — अयं खलु वृक्षः सम्पन्नफलश्चोपपन्नफलश्च, न च सन्ति कानिचित्फलानि भूमौ पतितानि। न खलु पुनरहं जानामि वृक्षमारोढुम्। यन्न्वहमिमं वृक्षं मूलतश्छित्त्वा यावदर्थं च खादेयमुत्सङ्गं च पूरयेयमिति। स तं वृक्षं मूलत एव छिन्द्यात्। तं किं मन्यसे गृहपते, असौ यः स पुरुषः प्रथमं वृक्षमारूढो यदि स न क्षिप्रमेवावरोहेत्तस्य स वृक्षः प्रपतन्हस्तं वा भञ्ज्यात्पादं वा भञ्ज्यादन्यतरद्वान्यतरद्वाङ्गप्रत्यङ्गं भञ्ज्यात्, स ततोनिदानं मरणं वा निगच्छेन्मरणमात्रं वा दुःखमिति? एवं भदन्त। एवमेव खलु गृहपत आर्यश्रावक इति प्रतिसंचष्टे — वृक्षफलोपमाः कामा उक्ता भगवता बहुदुःखा बहूपायासाः, आदीनवोऽत्र भूयानिति। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वा येयमुपेक्षा नानात्वा नानात्वश्रिता तामभिनिवर्ज्य येयमुपेक्षैकत्वैकत्वश्रिता यत्र सर्वशो लोकामिषोपादानान्यपरिशेषाणि निरुध्यन्ते तामेवोपेक्षां भावयति।

स खलु स गृहपत आर्यश्रावक इमामेवानुत्तरामुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिमागम्यानेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति, तद्यथेदम् — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति।

स खलु स गृहपत आर्यश्रावक इमामेवानुत्तरामुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिमागम्य दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान् (पूर्ववत्) यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानाति।

स खलु स गृहपत आर्यश्रावक इमामेवानुत्तरामुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिमागम्यास्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरति। एतावता खलु गृहपत आर्यस्य विनये सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं व्यवहारसमुच्छेदो भवति।

तं किं मन्यसे गृहपते, यथार्यस्य विनये सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं व्यवहारसमुच्छेदो भवति, अपि नु त्वमेवंरूपं व्यवहारसमुच्छेदमात्मनि समनुपश्यसीति? कश्चाहं भदन्त, कश्चार्यस्य विनये सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं व्यवहारसमुच्छेदः! आरादहं भदन्तार्यस्य विनये सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं व्यवहारसमुच्छेदात्। वयं हि भदन्त पूर्वमन्यतीर्थ्यान्परिव्राजकाननाजानीयानेव सतोऽनाजानीया इत्यमंस्महि, अनाजानीयानेव सतोऽनाजानीयभोजनमभूभुजाम, अनाजानीयानेव सतोऽनाजानीयस्थानेऽतिष्ठपाम। भिक्षून्पुनर्वयं भदन्ताजानीयानेव सतोऽनाजानीया इत्यमंस्महि, आजानीयानेव सतोऽनाजानीयभोजनमभूभुजाम, आजानीयानेव सतोऽनाजानीयस्थानेऽतिष्ठपाम। इदानीं पुनर्वयं भदन्तान्यतीर्थ्यान्परिव्राजकाननाजानीयानेव सतोऽनाजानीया इति ज्ञास्यामः, अनाजानीयानेव सतोऽनाजानीयभोजनं भोजयिष्यामः, अनाजानीयानेव सतोऽनाजानीयस्थाने स्थापयिष्यामः। भिक्षून्पुनर्वयं भदन्ताजानीयानेव सत आजानीया इति ज्ञास्यामः, आजानीयानेव सत आजानीयभोजनं भोजयिष्यामः, आजानीयानेव सत आजानीयस्थाने स्थापयिष्यामः। अजीजनद्वत मे भदन्त भगवान्श्रमणेषु श्रमणप्रेम, श्रमणेषु श्रमणप्रसादम्, श्रमणेषु श्रमणगौरवम्। अभिक्रान्तं भदन्त, अभिक्रान्तं भदन्त। तद्यथापि नाम भदन्त निकुब्जितं वोत्कुब्जयेत्, प्रतिच्छन्नं वा विवृणुयात्, मूढस्य वा मार्गमाचक्षीत, अन्धकारे वा तैलप्रद्योतं धारयेच्चक्षुष्मन्तो रूपाणि द्रक्ष्यन्तीति — एवमेव खलु भदन्त भगवतानेकपर्यायेण धर्मः प्रकाशितः। एषोऽहं भदन्त भगवन्तं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसंघं च। उपासकं मां भगवान्धारयत्वद्याग्रेण प्राणोपेतं शरणं गतमिति।

पोतलीयसूत्रं निष्ठितं चतुर्थम्।

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe gṛhapativarge potalīyasūtraṃ caturtham

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānaṅgottarāpeṣu viharati sma — āpaṇo nāmāṅgottarāpāṇāṃ nigamaḥ. atha khalu bhagavānpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāyāpaṇaṃ piṇḍāya prāvikṣat. āpaṇe piṇḍāya caritvā paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānto yenānyataro vanaṣaṇḍastenopasamakramīddivāvihārāya. taṃ vanaṣaṇḍamadhyavagāhyānyatarasminvṛkṣamūle divāvihāraṃ nyaṣadat. potalīyo'pi khalu gṛhapatiḥ sampannanivāsanaprāvaraṇaśchatropānadbhirjaṅghāvihāramanucaṅkramyamāṇo'nuvicaranyena sa vanaṣaṇḍastenopasamakramīt. upasaṃkramya taṃ vanaṣaṇḍamadhyavagāhya yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṃkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ saṃrañjanīyāṃ vyatisāryaikamantamasthāt. ekamantaṃ sthitaṃ khalu potalīyaṃ gṛhapatiṃ bhagavānetadavocat — saṃvidyante khalu gṛhapata āsanāni, yadyākāṅkṣasi niṣīdeti. evamukte potalīyo gṛhapatirgṛhapativādena māṃ śramaṇo gautamaḥ samudācaratīti kupito'nāttamanāstūṣṇīmabhūt. dvitīyamapi khalu bhagavān (pūrvavat) tṛtīyamapi khalu bhagavānpotalīyaṃ gṛhapatimetadavocat — saṃvidyante khalu gṛhapata āsanāni, yadyākāṅkṣasi niṣīdeti. evamukte potalīyo gṛhapatirgṛhapativādena māṃ śramaṇo gautamaḥ samudācaratīti kupito'nāttamanā bhagavantametadavocat — tadidaṃ bho gautama na channaṃ tadidaṃ na pratirūpaṃ yanmāṃ tvaṃ gṛhapativādena samudācarasīti. te hi te gṛhapata ākārāstāni liṅgāni tāni nimittāni yathā tadgṛhapateriti. tathā hi punarme bho gautama sarve karmāntāḥ pratikṣiptāḥ, sarve vyavahārāḥ samucchinnā iti. yathā kathaṃ punaste gṛhapate sarve karmāntāḥ pratikṣiptāḥ, sarve vyavahārāḥ samucchinnā iti? iha me bho gautama yadabhūddhanaṃ vā dhānyaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā sarvaṃ tatputrāṇāṃ dāyādyaṃ niryātitam, tatrāhamanavavādyanupavādī ghāsācchādanaparamo viharāmi. evaṃ khalu me bho gautama sarve karmāntāḥ pratikṣiptāḥ, sarve vyavahārāḥ samucchinnā iti. anyathā khalu tvaṃ gṛhapate vyavahārasamucchedaṃ vadasi, anyathā ca punarāryasya vinaye vyavahārasamucchedo bhavatīti. yathā kathaṃ punarbhadantāryasya vinaye vyavahārasamucchedo bhavati? sādhu me bhadanta bhagavāṃstathā dharmaṃ deśayatu yathāryasya vinaye vyavahārasamucchedo bhavatīti. tena hi gṛhapate śṛṇu, sādhukaṃ manasi kuru, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalu potalīyo gṛhapatirbhagavate pratyaśrauṣīt.

bhagavānetadavocat — aṣṭau khalvime gṛhapate dharmā āryasya vinaye vyavahārasamucchedāya saṃvartante. katame'ṣṭau? aprāṇātipātaṃ niśritya prāṇātipātaḥ prahātavyaḥ. dattādānaṃ niśrityādattādānaṃ prahātavyam. satyavācaṃ niśritya mṛṣāvādaḥ prahātavyaḥ. apiśunāṃ vācaṃ niśritya piśunā vākprahātavyā. agṛddhilobhaṃ niśritya gṛddhilobhaḥ prahātavyaḥ. anindāroṣaṃ niśritya nindāroṣaḥ prahātavyaḥ. akrodhopāyāsaṃ niśritya krodhopāyāsaḥ prahātavyaḥ. anatimānaṃ niśrityātimānaḥ prahātavyaḥ. ime khalu gṛhapate'ṣṭau dharmāḥ saṃkṣiptenoktā vistareṇāvibhaktā āryasya vinaye vyavahārasamucchedāya saṃvartanta iti. ye me bhadanta bhagavatāṣṭau dharmāḥ saṃkṣiptenoktā vistareṇāvibhaktā āryasya vinaye vyavahārasamucchedāya saṃvartante, sādhu me bhadanta bhagavānimānaṣṭau dharmānvistareṇa vibhajatvanukampāmupādāyeti. tena hi gṛhapate śṛṇu, sādhukaṃ manasi kuru, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalu potalīyo gṛhapatirbhagavate pratyaśrauṣīt. bhagavānetadavocat —

aprāṇātipātaṃ niśritya prāṇātipātaḥ prahātavya iti khalu punaretaduktam, kiṃ caitatpratītyoktam? iha gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — yeṣāṃ khalvahaṃ saṃyojanānāṃ hetoḥ prāṇātipātī syām, teṣāmahaṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya samucchedāya pratipannaḥ. ahaṃ cedeva khalu punaḥ prāṇātipātī syām, ātmāpi māmupavadetprāṇātipātapratyayāt, anuvidyāpi māṃ vijñā garheranprāṇātipātapratyayāt, kāyasya bhedātparaṃ maraṇāddurgatiḥ pratikāṅkṣyā prāṇātipātapratyayāt. etadeva khalu punaḥ saṃyojanametannīvaraṇaṃ yadidaṃ prāṇātipātaḥ. ye ca prāṇātipātapratyayādutpadyerannāsravā vighātaparidāhāḥ, prāṇātipātātprativiratasyaivamasya ta āsravā vighātaparidāhā na bhavantīti. aprāṇātipātaṃ niśritya prāṇātipātaḥ prahātavya iti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.

dattādānaṃ niśrityādattādānaṃ prahātavyamiti khalu punaretaduktam, kiṃ caitatpratītyoktam? iha gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — yeṣāṃ khalvahaṃ saṃyojanānāṃ hetoradattādāyī syām, teṣāmahaṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya samucchedāya pratipannaḥ. ahaṃ cedeva khalu punaradattādāyī syām, ātmāpi māmupavadedadattādānapratyayāt, anuvidyāpi māṃ vijñā garherannadattādānapratyayāt, kāyasya bhedātparaṃ maraṇāddurgatiḥ pratikāṅkṣyādattādānapratyayāt. etadeva khalu punaḥ saṃyojanametannīvaraṇaṃ yadidamadattādānam. ye cādattādānapratyayādutpadyerannāsravā vighātaparidāhāḥ, adattādānātprativiratasyaivamasya ta āsravā vighātaparidāhā na bhavantīti. dattādānaṃ niśrityādattādānaṃ prahātavyamiti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.

satyavācaṃ niśritya mṛṣāvādaḥ prahātavya iti khalu punaretaduktam, kiṃ caitatpratītyoktam? iha gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — yeṣāṃ khalvahaṃ saṃyojanānāṃ hetormṛṣāvādī syām, teṣāmahaṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya samucchedāya pratipannaḥ. ahaṃ cedeva khalu punarmṛṣāvādī syām, ātmāpi māmupavadenmṛṣāvādapratyayāt, anuvidyāpi māṃ vijñā garheranmṛṣāvādapratyayāt, kāyasya bhedātparaṃ maraṇāddurgatiḥ pratikāṅkṣyā mṛṣāvādapratyayāt. etadeva khalu punaḥ saṃyojanametannīvaraṇaṃ yadidaṃ mṛṣāvādaḥ. ye ca mṛṣāvādapratyayādutpadyerannāsravā vighātaparidāhāḥ, mṛṣāvādātprativiratasyaivamasya ta āsravā vighātaparidāhā na bhavantīti. satyavācaṃ niśritya mṛṣāvādaḥ prahātavya iti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.

apiśunāṃ vācaṃ niśritya piśunā vākprahātavyeti khalu punaretaduktam, kiṃ caitatpratītyoktam? iha gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — yeṣāṃ khalvahaṃ saṃyojanānāṃ hetoḥ piśunavāksyām, teṣāmahaṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya samucchedāya pratipannaḥ. ahaṃ cedeva khalu punaḥ piśunavāksyām, ātmāpi māmupavadetpiśunavākpratyayāt, anuvidyāpi māṃ vijñā garheranpiśunavākpratyayāt, kāyasya bhedātparaṃ maraṇāddurgatiḥ pratikāṅkṣyā piśunavākpratyayāt. etadeva khalu punaḥ saṃyojanametannīvaraṇaṃ yadidaṃ piśunā vāk. ye ca piśunavākpratyayādutpadyerannāsravā vighātaparidāhāḥ, piśunāyā vācaḥ prativiratasyaivamasya ta āsravā vighātaparidāhā na bhavantīti. apiśunāṃ vācaṃ niśritya piśunā vākprahātavyeti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.

agṛddhilobhaṃ niśritya gṛddhilobhaḥ prahātavya iti khalu punaretaduktam, kiṃ caitatpratītyoktam? iha gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — yeṣāṃ khalvahaṃ saṃyojanānāṃ hetorgṛddhilobhī syām, teṣāmahaṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya samucchedāya pratipannaḥ. ahaṃ cedeva khalu punargṛddhilobhī syām, ātmāpi māmupavadedgṛddhilobhapratyayāt, anuvidyāpi māṃ vijñā garherangṛddhilobhapratyayāt, kāyasya bhedātparaṃ maraṇāddurgatiḥ pratikāṅkṣyā gṛddhilobhapratyayāt. etadeva khalu punaḥ saṃyojanametannīvaraṇaṃ yadidaṃ gṛddhilobhaḥ. ye ca gṛddhilobhapratyayādutpadyerannāsravā vighātaparidāhāḥ, gṛddhilobhātprativiratasyaivamasya ta āsravā vighātaparidāhā na bhavantīti. agṛddhilobhaṃ niśritya gṛddhilobhaḥ prahātavya iti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.

anindāroṣaṃ niśritya nindāroṣaḥ prahātavya iti khalu punaretaduktam, kiṃ caitatpratītyoktam? iha gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — yeṣāṃ khalvahaṃ saṃyojanānāṃ hetornindāroṣī syām, teṣāmahaṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya samucchedāya pratipannaḥ. ahaṃ cedeva khalu punarnindāroṣī syām, ātmāpi māmupavadennindāroṣapratyayāt, anuvidyāpi māṃ vijñā garherannindāroṣapratyayāt, kāyasya bhedātparaṃ maraṇāddurgatiḥ pratikāṅkṣyā nindāroṣapratyayāt. etadeva khalu punaḥ saṃyojanametannīvaraṇaṃ yadidaṃ nindāroṣaḥ. ye ca nindāroṣapratyayādutpadyerannāsravā vighātaparidāhāḥ, anindāroṣiṇa evamasya ta āsravā vighātaparidāhā na bhavantīti. anindāroṣaṃ niśritya nindāroṣaḥ prahātavya iti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.

akrodhopāyāsaṃ niśritya krodhopāyāsaḥ prahātavya iti khalu punaretaduktam, kiṃ caitatpratītyoktam? iha gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — yeṣāṃ khalvahaṃ saṃyojanānāṃ hetoḥ krodhopāyāsī syām, teṣāmahaṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya samucchedāya pratipannaḥ. ahaṃ cedeva khalu punaḥ krodhopāyāsī syām, ātmāpi māmupavadetkrodhopāyāsapratyayāt, anuvidyāpi māṃ vijñā garherankrodhopāyāsapratyayāt, kāyasya bhedātparaṃ maraṇāddurgatiḥ pratikāṅkṣyā krodhopāyāsapratyayāt. etadeva khalu punaḥ saṃyojanametannīvaraṇaṃ yadidaṃ krodhopāyāsaḥ. ye ca krodhopāyāsapratyayādutpadyerannāsravā vighātaparidāhāḥ, akrodhopāyāsina evamasya ta āsravā vighātaparidāhā na bhavantīti. akrodhopāyāsaṃ niśritya krodhopāyāsaḥ prahātavya iti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.

anatimānaṃ niśrityātimānaḥ prahātavya iti khalu punaretaduktam, kiṃ caitatpratītyoktam? iha gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — yeṣāṃ khalvahaṃ saṃyojanānāṃ hetoratimānī syām, teṣāmahaṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya samucchedāya pratipannaḥ. ahaṃ cedeva khalu punaratimānī syām, ātmāpi māmupavadedatimānapratyayāt, anuvidyāpi māṃ vijñā garherannatimānapratyayāt, kāyasya bhedātparaṃ maraṇāddurgatiḥ pratikāṅkṣyātimānapratyayāt. etadeva khalu punaḥ saṃyojanametannīvaraṇaṃ yadidamatimānaḥ. ye cātimānapratyayādutpadyerannāsravā vighātaparidāhāḥ, anatimānina evamasya ta āsravā vighātaparidāhā na bhavantīti. anatimānaṃ niśrityātimānaḥ prahātavya iti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.

ime khalu gṛhapate'ṣṭau dharmāḥ saṃkṣiptenoktā vistareṇa vibhaktā ya āryasya vinaye vyavahārasamucchedāya saṃvartante, na tveva tāvadāryasya vinaye sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ vyavahārasamucchedo bhavatīti.

yathā kathaṃ punarbhadantāryasya vinaye sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ vyavahārasamucchedo bhavati? sādhu me bhadanta bhagavāṃstathā dharmaṃ deśayatu yathāryasya vinaye sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ vyavahārasamucchedo bhavatīti. tena hi gṛhapate śṛṇu, sādhukaṃ manasi kuru, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalu potalīyo gṛhapatirbhagavate pratyaśrauṣīt. bhagavānetadavocat —

kāmādīnavakathā

tadyathāpi nāma gṛhapate kukkuro jighatsādaurbalyapareto goghātakasūnāṃ pratyupasthitaḥ syāt. tasmai dakṣo goghātako vā goghātakāntevāsī vāsthikaṅkālaṃ suniṣkṛttaṃ niṣkṛttaṃ nirmāṃsaṃ lohitamrakṣitamupakṣipet. taṃ kiṃ manyase gṛhapate, api nu khalu sa kukkuro'do'sthikaṅkālaṃ suniṣkṛttaṃ niṣkṛttaṃ nirmāṃsaṃ lohitamrakṣitaṃ pralihanjighatsādaurbalyaṃ prativinayediti? no hyetadbhadanta. tatkasya hetoḥ? ado hi bhadantāsthikaṅkālaṃ suniṣkṛttaṃ niṣkṛttaṃ nirmāṃsaṃ lohitamrakṣitam, yāvadeva punaḥ sa kukkuraḥ klamathasya vighātasya bhāgī syāditi. evameva khalu gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — asthikaṅkālopamāḥ kāmā uktā bhagavatā bahuduḥkhā bahūpāyāsāḥ, ādīnavo'tra bhūyāniti. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvā yeyamupekṣā nānātvā nānātvaśritā tāmabhinivarjya, yeyamupekṣaikatvaikatvaśritā yatra sarvaśo lokāmiṣopādānānyapariśeṣāṇi nirudhyante tāmevopekṣāṃ bhāvayati.

tadyathāpi nāma gṛhapate gṛdhro vā kaṅko vā kuraro vā māṃsapeśīmādāyoḍḍayeta. tamenaṃ gṛdhrā api kaṅkā api kurarā apyanupatyānupatya vitakṣeyurvidārayeyuḥ. taṃ kiṃ manyase gṛhapate, yadi sa gṛdhro vā kaṅko vā kuraro vā tāṃ māṃsapeśīṃ na kṣiprameva pratinisṛjet, sa tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigacchenmaraṇamātraṃ vā duḥkhamiti? evaṃ bhadanta. evameva khalu gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — māṃsapeśyupamāḥ kāmā uktā bhagavatā bahuduḥkhā bahūpāyāsāḥ, ādīnavo'tra bhūyāniti. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvā yeyamupekṣā nānātvā nānātvaśritā tāmabhinivarjya yeyamupekṣaikatvaikatvaśritā yatra sarvaśo lokāmiṣopādānānyapariśeṣāṇi nirudhyante tāmevopekṣāṃ bhāvayati.

tadyathāpi nāma gṛhapate puruṣa ādīptāṃ tṛṇolkāmādāya prativātaṃ gacchet. taṃ kiṃ manyase gṛhapate, yadi sa puruṣastāmādīptāṃ tṛṇolkāṃ na kṣiprameva pratinisṛjettasya sādīptā tṛṇolkā hastaṃ vā dahedbāhuṃ vā dahedanyataradvānyataradvāṅgapratyaṅgaṃ dahet, sa tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigacchenmaraṇamātraṃ vā duḥkhamiti? evaṃ bhadanta. evameva khalu gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — tṛṇolkopamāḥ kāmā uktā bhagavatā bahuduḥkhā bahūpāyāsāḥ, ādīnavo'tra bhūyāniti. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvā (pūrvavat) tāmevopekṣāṃ bhāvayati.

tadyathāpi nāma gṛhapate'ṅgārakarṣūḥ sādhikapauruṣā pūrṇāṅgārāṇāṃ vītārciṣāṃ vītadhūmānām. atha puruṣa āgacchejjīvitukāmo'martukāmaḥ sukhakāmo duḥkhapratikūlaḥ. tamenaṃ dvau balavantau puruṣau nānābāhvorgṛhītvāṅgārakarṣūmupakarṣetām. taṃ kiṃ manyase gṛhapate, api nu sa puruṣa iti ceti caiva kāyaṃ saṃnamayediti? evaṃ bhadanta. tatkasya hetoḥ? viditaṃ hi bhadanta tasya puruṣasyemāṃ cedahamaṅgārakarṣūṃ prapatiṣyāmi, tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigamiṣyāmi maraṇamātraṃ vā duḥkhamiti. evameva khalu gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — aṅgārakarṣūpamāḥ kāmā uktā bhagavatā bahuduḥkhā bahūpāyāsāḥ, ādīnavo'tra bhūyāniti. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvā (pūrvavat) tāmevopekṣāṃ bhāvayati.

tadyathāpi nāma gṛhapate puruṣaḥ svapnakaṃ paśyedārāmarāmaṇīyakaṃ vanarāmaṇīyakaṃ bhūmirāmaṇīyakaṃ puṣkariṇīrāmaṇīyakam. sa pratibuddho na kiṃcitpratipaśyet. evameva khalu gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — svapnakopamāḥ kāmā uktā bhagavatā bahuduḥkhā bahūpāyāsāḥ, ādīnavo'tra bhūyāniti (pūrvavat) tāmevopekṣāṃ bhāvayati.

tadyathāpi nāma gṛhapate puruṣo yācitakaṃ bhogaṃ yācitvā yānaṃ vā pauruṣeyaṃ pravaramaṇikuṇḍalaṃ ca, sa tairyācitakairbhogaiḥ puraskṛtaḥ parivṛto'ntarāpaṇaṃ pratipadyeta. tamenaṃ jano dṛṣṭvaivaṃ vadet — bhogī bata bhoḥ puruṣaḥ, evaṃ kila bhogino bhogānbhuñjata iti. tamenaṃ svāmikā yatra yatraiva paśyeyustatra tatraiva svāni hareyuḥ. taṃ kiṃ manyase gṛhapate, alaṃ nu khalu tasya puruṣasyānyathātvāyeti? evaṃ bhadanta. tatkasya hetoḥ? svāmino hi bhadanta svāni harantīti. evameva khalu gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — yācitakopamāḥ kāmā uktā bhagavatā bahuduḥkhā bahūpāyāsāḥ, ādīnavo'tra bhūyāniti (pūrvavat) tāmevopekṣāṃ bhāvayati.

tadyathāpi nāma gṛhapate grāmasya vā nigamasya vāvidūre tīvro vanaṣaṇḍaḥ. tatra syādvṛkṣaḥ sampannaphalaścopapannaphalaśca, na ca syuḥ kānicitphalāni bhūmau patitāni. atha puruṣa āgacchetphalārthikaḥ phalagaveṣī phalaparyeṣaṇāṃ caran. sa taṃ vanaṣaṇḍamadhyavagāhya taṃ vṛkṣaṃ paśyetsampannaphalaṃ copapannaphalaṃ ca. tasyaivaṃ syāt — ayaṃ khalu vṛkṣaḥ sampannaphalaścopapannaphalaśca, na ca santi kānicitphalāni bhūmau patitāni. jānāmi khalu punarahaṃ vṛkṣamāroḍhum. yannvahamimaṃ vṛkṣamāruhya yāvadarthaṃ ca khādeyamutsaṅgaṃ ca pūrayeyamiti. sa taṃ vṛkṣamāruhya yāvadarthaṃ ca khādedutsaṅgaṃ ca pūrayet. atha dvitīyaḥ puruṣa āgacchetphalārthikaḥ phalagaveṣī phalaparyeṣaṇāṃ carantīkṣṇāṃ kuṭhārīmādāya. sa taṃ vanaṣaṇḍamadhyavagāhya taṃ vṛkṣaṃ paśyetsampannaphalaṃ copapannaphalaṃ ca. tasyaivaṃ syāt — ayaṃ khalu vṛkṣaḥ sampannaphalaścopapannaphalaśca, na ca santi kānicitphalāni bhūmau patitāni. na khalu punarahaṃ jānāmi vṛkṣamāroḍhum. yannvahamimaṃ vṛkṣaṃ mūlataśchittvā yāvadarthaṃ ca khādeyamutsaṅgaṃ ca pūrayeyamiti. sa taṃ vṛkṣaṃ mūlata eva chindyāt. taṃ kiṃ manyase gṛhapate, asau yaḥ sa puruṣaḥ prathamaṃ vṛkṣamārūḍho yadi sa na kṣipramevāvarohettasya sa vṛkṣaḥ prapatanhastaṃ vā bhañjyātpādaṃ vā bhañjyādanyataradvānyataradvāṅgapratyaṅgaṃ bhañjyāt, sa tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigacchenmaraṇamātraṃ vā duḥkhamiti? evaṃ bhadanta. evameva khalu gṛhapata āryaśrāvaka iti pratisaṃcaṣṭe — vṛkṣaphalopamāḥ kāmā uktā bhagavatā bahuduḥkhā bahūpāyāsāḥ, ādīnavo'tra bhūyāniti. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvā yeyamupekṣā nānātvā nānātvaśritā tāmabhinivarjya yeyamupekṣaikatvaikatvaśritā yatra sarvaśo lokāmiṣopādānānyapariśeṣāṇi nirudhyante tāmevopekṣāṃ bhāvayati.

sa khalu sa gṛhapata āryaśrāvaka imāmevānuttarāmupekṣāsmṛtipāriśuddhimāgamyānekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati, tadyathedam — ekāmapi jātiṃ dve api jātī (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati.

sa khalu sa gṛhapata āryaśrāvaka imāmevānuttarāmupekṣāsmṛtipāriśuddhimāgamya divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyati cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatān (pūrvavat) yathākarmopagānsattvānprajānāti.

sa khalu sa gṛhapata āryaśrāvaka imāmevānuttarāmupekṣāsmṛtipāriśuddhimāgamyāsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharati. etāvatā khalu gṛhapata āryasya vinaye sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ vyavahārasamucchedo bhavati.

taṃ kiṃ manyase gṛhapate, yathāryasya vinaye sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ vyavahārasamucchedo bhavati, api nu tvamevaṃrūpaṃ vyavahārasamucchedamātmani samanupaśyasīti? kaścāhaṃ bhadanta, kaścāryasya vinaye sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ vyavahārasamucchedaḥ! ārādahaṃ bhadantāryasya vinaye sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ vyavahārasamucchedāt. vayaṃ hi bhadanta pūrvamanyatīrthyānparivrājakānanājānīyāneva sato'nājānīyā ityamaṃsmahi, anājānīyāneva sato'nājānīyabhojanamabhūbhujāma, anājānīyāneva sato'nājānīyasthāne'tiṣṭhapāma. bhikṣūnpunarvayaṃ bhadantājānīyāneva sato'nājānīyā ityamaṃsmahi, ājānīyāneva sato'nājānīyabhojanamabhūbhujāma, ājānīyāneva sato'nājānīyasthāne'tiṣṭhapāma. idānīṃ punarvayaṃ bhadantānyatīrthyānparivrājakānanājānīyāneva sato'nājānīyā iti jñāsyāmaḥ, anājānīyāneva sato'nājānīyabhojanaṃ bhojayiṣyāmaḥ, anājānīyāneva sato'nājānīyasthāne sthāpayiṣyāmaḥ. bhikṣūnpunarvayaṃ bhadantājānīyāneva sata ājānīyā iti jñāsyāmaḥ, ājānīyāneva sata ājānīyabhojanaṃ bhojayiṣyāmaḥ, ājānīyāneva sata ājānīyasthāne sthāpayiṣyāmaḥ. ajījanadvata me bhadanta bhagavānśramaṇeṣu śramaṇaprema, śramaṇeṣu śramaṇaprasādam, śramaṇeṣu śramaṇagauravam. abhikrāntaṃ bhadanta, abhikrāntaṃ bhadanta. tadyathāpi nāma bhadanta nikubjitaṃ votkubjayet, praticchannaṃ vā vivṛṇuyāt, mūḍhasya vā mārgamācakṣīta, andhakāre vā tailapradyotaṃ dhārayeccakṣuṣmanto rūpāṇi drakṣyantīti — evameva khalu bhadanta bhagavatānekaparyāyeṇa dharmaḥ prakāśitaḥ. eṣo'haṃ bhadanta bhagavantaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṃghaṃ ca. upāsakaṃ māṃ bhagavāndhārayatvadyāgreṇa prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti.

potalīyasūtraṃ niṣṭhitaṃ caturtham.

← mn53 
mn 
 mn55 →
Search
buddhism/mn/mn54.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51