MN55 jīvakasūtram
Summary: The Buddha clarifies the monastic rule regarding meat consumption to the physician Jīvaka, strictly prohibiting meat that has been seen, heard, or suspected to have been killed specifically for the monastic. He condemns animal slaughter as generating grave karmic demerit while emphasizing that pure, blameless sustenance combined with the cultivation of universal loving-kindness (maitrī) constitutes the authentic discipline of the Saṅgha.
मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे गृहपतिवर्गे जीवकसूत्रं पञ्चमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्राजगृहे विहरति स्म जीवकस्य कौमारभृत्यस्याम्रवने। अथ खलु जीवकः कौमारभृत्यो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु जीवकः कौमारभृत्यो भगवन्तमेतदवोचत् — श्रुतं म एतद्भदन्त — श्रमणं गौतममुद्दिश्य प्राणिनमारभन्ते तच्छ्रमणो गौतमो जानन्नुद्दिश्यकृतं मांसं परिभुङ्क्ते प्रतीत्यकर्मेति। ये ते भदन्तैवमाहुः — श्रमणं गौतममुद्दिश्य प्राणिनमारभन्ते तच्छ्रमणो गौतमो जानन्नुद्दिश्यकृतं मांसं परिभुङ्क्ते प्रतीत्यकर्मेति — कच्चित्ते भदन्त भगवत उक्तवादिनो न च भगवन्तमभूतेनाभ्याचक्षते धर्मस्य चानुधर्मं व्याकुर्वन्ति न च कश्चित्सहधार्मिको वादानुवादो गर्ह्यं स्थानमागच्छतीति?
ये ते जीवकैवमाहुः — श्रमणं गौतममुद्दिश्य प्राणिनमारभन्ते तच्छ्रमणो गौतमो जानन्नुद्दिश्यकृतं मांसं परिभुङ्क्ते प्रतीत्यकर्मेति — न मे त उक्तवादिनोऽभ्याचक्षते च मां तेऽसताभूतेन। त्रिभिः खल्वहं जीवक स्थानैर्मांसमपरिभोग्यमिति वदामि। दृष्टं श्रुतं परिशङ्कितम् — एभिः खल्वहं जीवक त्रिभिः स्थानैर्मांसमपरिभोग्यमिति वदामि। त्रिभिः खल्वहं जीवक स्थानैर्मांसं परिभोग्यमिति वदामि। अदृष्टमश्रुतमपरिशङ्कितम् — एभिः खल्वहं जीवक त्रिभिः स्थानैर्मांसं परिभोग्यमिति वदामि।
इह जीवक भिक्षुरन्यतमं ग्रामं वा निगमं वोपनिश्रित्य विहरति। स मैत्रीसहगतेन चेतसैकां दिशं स्फुरित्वा विहरति तथा द्वितीयां तथा तृतीयां तथा चतुर्थीम्। इत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक्सर्वशः सर्वात्मतया सर्ववन्तं लोकं मैत्रीसहगतेन चेतसा विपुलेन महद्गतेनाप्रमाणावैरेणाव्याबाधेन स्फुरित्वा विहरति। तमेनं गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वोपसङ्क्रम्य श्वस्तनाय भक्तेन निमन्त्रयते। आकाङ्क्षन्नेव जीवक भिक्षुरधिवासयति। स तस्या रात्रेरत्ययेन पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय येन तस्य गृहपतेर्वा गृहपतिपुत्रस्य वा निवेशनं तेनोपसङ्क्रामति। उपसङ्क्रम्य प्रज्ञप्त आसने निषीदति। तमेनं स गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वा प्रणीतेन पिण्डपातेन परिवेषयति। तस्य नैवं भवति — साधु वत मामयं गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वा प्रणीतेन पिण्डपातेन परिवेषयेदित्यहो वत मामयं गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वायत्यामप्येवंरूपेण प्रणीतेन पिण्डपातेन परिवेषयेदिति — एवमप्यस्य न भवति। स तं पिण्डपातमग्रथितोऽमूर्च्छितोऽनध्यापन्न आदीनवदर्शी निःसरणप्रज्ञः परिभुङ्क्ते। तत्किं मन्यसे जीवकापि नु स भिक्षुस्तस्मिन्समय आत्मव्याबाधाय वा चेतयति परव्याबाधाय वा चेतयत्युभयव्याबाधाय वा चेतयतीति?
नो ह्येतद्भदन्त।
ननु स जीवक भिक्षुस्तस्मिन्समयेऽनवद्यमेवाहारमाहरतीति?
एवं भदन्त। श्रुतं म एतद्भदन्त — ब्रह्मा मैत्रीविहारीति। तन्म इदं भदन्त भगवान्साक्षाद्दृष्टो भगवान्हि भदन्त मैत्रीविहारीति। येन खलु जीवक रागेण येन द्वेषेण येन मोहेन व्यापादवान्स्यात्स रागः स द्वेषः स मोहस्तथागतस्य प्रहीण उच्छिन्नमूलस्तालावस्तुकृतोऽनाभावङ्गत आयत्यामनुत्पादधर्मा। सचेत्खलु ते जीवकेदं सन्धाय भाषितमनुजानामि त एतदिति। एतदेव खलु पुनर्मे भदन्त सन्धाय भाषितमिति।
इह जीवक भिक्षुरन्यतमं ग्रामं वा निगमं वोपनिश्रित्य विहरति। स करुणासहगतेन चेतसा (पूर्ववत्) मुदितासहगतेन चेतसा (पूर्ववत्) उपेक्षासहगतेन चेतसैकां दिशं स्फुरित्वा विहरति तथा द्वितीयां तथा तृतीयां तथा चतुर्थीम्। इत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक्सर्वशः सर्वात्मतया सर्ववन्तं लोकमुपेक्षासहगतेन चेतसा विपुलेन महद्गतेनाप्रमाणावैरेणाव्याबाधेन स्फुरित्वा विहरति। तमेनं गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वोपसङ्क्रम्य श्वस्तनाय भक्तेन निमन्त्रयते। आकाङ्क्षन्नेव जीवक भिक्षुरधिवासयति। स तस्या रात्रेरत्ययेन पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय येन गृहपतेर्वा गृहपतिपुत्रस्य वा निवेशनं तेनोपसङ्क्रामति। उपसङ्क्रम्य प्रज्ञप्त आसने निषीदति। तमेनं स गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वा प्रणीतेन पिण्डपातेन परिवेषयति। तस्य नैवं भवति — साधु वत मामयं गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वा प्रणीतेन पिण्डपातेन परिवेषयेदित्यहो वत मामयं गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वायत्यामप्येवंरूपेण प्रणीतेन पिण्डपातेन परिवेषयेदिति — एवमप्यस्य न भवति। स तं पिण्डपातमग्रथितोऽमूर्च्छितोऽनध्यापन्न आदीनवदर्शी निःसरणप्रज्ञः परिभुङ्क्ते। तत्किं मन्यसे जीवकापि नु स भिक्षुस्तस्मिन्समय आत्मव्याबाधाय वा चेतयति परव्याबाधाय वा चेतयत्युभयव्याबाधाय वा चेतयतीति?
नो ह्येतद्भदन्त।
ननु स जीवक भिक्षुस्तस्मिन्समयेऽनवद्यमेवाहारमाहरतीति?
एवं भदन्त। श्रुतं म एतद्भदन्त — ब्रह्मोपेक्षाविहारीति। तन्म इदं भदन्त भगवान्साक्षाद्दृष्टो भगवान्हि भदन्तोपेक्षाविहारीति। येन खलु जीवक रागेण येन द्वेषेण येन मोहेन विहिंसावान्स्यादरतिमान्स्यात्प्रतिघवान्स्यात्स रागः स द्वेषः स मोहस्तथागतस्य प्रहीण उच्छिन्नमूलस्तालावस्तुकृतोऽनाभावङ्गत आयत्यामनुत्पादधर्मा। सचेत्खलु ते जीवकेदं सन्धाय भाषितमनुजानामि त एतदिति। एतदेव खलु पुनर्मे भदन्त सन्धाय भाषितमिति।
यः खलु जीवक तथागतं वा तथागतश्रावकं वोद्दिश्य प्राणिनमारभते स पञ्चभिः स्थानैर्बह्वपुण्यं प्रसवति। यदपि स गृहपत एवमाह — गच्छतामुकं नाम प्राणिनमानयतेति — अनेन प्रथमेन स्थानेन बह्वपुण्यं प्रसवति। यदपि स प्राणी गलप्रवेष्टकेनानीयमानो दुःखं दौर्मनस्यं प्रतिसंवेदयतेऽनेन द्वितीयेन स्थानेन बह्वपुण्यं प्रसवति। यदपि स एवमाह — गच्छतेमं प्राणिनमारभध्वमिति — अनेन तृतीयेन स्थानेन बह्वपुण्यं प्रसवति। यदपि स प्राण्यारभ्यमाणो दुःखं दौर्मनस्यं प्रतिसंवेदयतेऽनेन चतुर्थेन स्थानेन बह्वपुण्यं प्रसवति। यदपि स तथागतं वा तथागतश्रावकं वाकल्प्येनासादयत्यनेन पञ्चमेन स्थानेन बह्वपुण्यं प्रसवति। यः खलु जीवक तथागतं वा तथागतश्रावकं वोद्दिश्य प्राणिनमारभते स एभिः पञ्चभिः स्थानैर्बह्वपुण्यं प्रसवतीति।
एवमुक्ते जीवकः कौमारभृत्यो भगवन्तमेतदवोचत् — आश्चर्यं भदन्ताद्भुतं भदन्त। कल्प्यं वत भदन्त भिक्षव आहारमाहरन्त्यनवद्यं वत भदन्त भिक्षव आहारमाहरन्ति। अभिक्रान्तं भदन्ताभिक्रान्तं भदन्त (पूर्ववत्) उपासकं मां भगवान्धारयत्वद्याग्रेण प्राणोपेतं शरणं गतमिति।
जीवकसूत्रं निष्ठितं पञ्चमम्॥
—
madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe gṛhapativarge jīvakasūtraṃ pañcamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma jīvakasya kaumārabhṛtyasyāmravane. atha khalu jīvakaḥ kaumārabhṛtyo yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu jīvakaḥ kaumārabhṛtyo bhagavantametadavocat — śrutaṃ ma etadbhadanta — śramaṇaṃ gautamamuddiśya prāṇinamārabhante tacchramaṇo gautamo jānannuddiśyakṛtaṃ māṃsaṃ paribhuṅkte pratītyakarmeti. ye te bhadantaivamāhuḥ — śramaṇaṃ gautamamuddiśya prāṇinamārabhante tacchramaṇo gautamo jānannuddiśyakṛtaṃ māṃsaṃ paribhuṅkte pratītyakarmeti — kaccitte bhadanta bhagavata uktavādino na ca bhagavantamabhūtenābhyācakṣate dharmasya cānudharmaṃ vyākurvanti na ca kaścitsahadhārmiko vādānuvādo garhyaṃ sthānamāgacchatīti?
ye te jīvakaivamāhuḥ — śramaṇaṃ gautamamuddiśya prāṇinamārabhante tacchramaṇo gautamo jānannuddiśyakṛtaṃ māṃsaṃ paribhuṅkte pratītyakarmeti — na me ta uktavādino'bhyācakṣate ca māṃ te'satābhūtena. tribhiḥ khalvahaṃ jīvaka sthānairmāṃsamaparibhogyamiti vadāmi. dṛṣṭaṃ śrutaṃ pariśaṅkitam — ebhiḥ khalvahaṃ jīvaka tribhiḥ sthānairmāṃsamaparibhogyamiti vadāmi. tribhiḥ khalvahaṃ jīvaka sthānairmāṃsaṃ paribhogyamiti vadāmi. adṛṣṭamaśrutamapariśaṅkitam — ebhiḥ khalvahaṃ jīvaka tribhiḥ sthānairmāṃsaṃ paribhogyamiti vadāmi.
iha jīvaka bhikṣuranyatamaṃ grāmaṃ vā nigamaṃ vopaniśritya viharati. sa maitrīsahagatena cetasaikāṃ diśaṃ sphuritvā viharati tathā dvitīyāṃ tathā tṛtīyāṃ tathā caturthīm. ityūrdhvamadhastiryaksarvaśaḥ sarvātmatayā sarvavantaṃ lokaṃ maitrīsahagatena cetasā vipulena mahadgatenāpramāṇāvaireṇāvyābādhena sphuritvā viharati. tamenaṃ gṛhapatirvā gṛhapatiputro vopasaṅkramya śvastanāya bhaktena nimantrayate. ākāṅkṣanneva jīvaka bhikṣuradhivāsayati. sa tasyā rātreratyayena pūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya yena tasya gṛhapatervā gṛhapatiputrasya vā niveśanaṃ tenopasaṅkrāmati. upasaṅkramya prajñapta āsane niṣīdati. tamenaṃ sa gṛhapatirvā gṛhapatiputro vā praṇītena piṇḍapātena pariveṣayati. tasya naivaṃ bhavati — sādhu vata māmayaṃ gṛhapatirvā gṛhapatiputro vā praṇītena piṇḍapātena pariveṣayedityaho vata māmayaṃ gṛhapatirvā gṛhapatiputro vāyatyāmapyevaṃrūpeṇa praṇītena piṇḍapātena pariveṣayediti — evamapyasya na bhavati. sa taṃ piṇḍapātamagrathito'mūrcchito'nadhyāpanna ādīnavadarśī niḥsaraṇaprajñaḥ paribhuṅkte. tatkiṃ manyase jīvakāpi nu sa bhikṣustasminsamaya ātmavyābādhāya vā cetayati paravyābādhāya vā cetayatyubhayavyābādhāya vā cetayatīti?
no hyetadbhadanta.
nanu sa jīvaka bhikṣustasminsamaye'navadyamevāhāramāharatīti?
evaṃ bhadanta. śrutaṃ ma etadbhadanta — brahmā maitrīvihārīti. tanma idaṃ bhadanta bhagavānsākṣāddṛṣṭo bhagavānhi bhadanta maitrīvihārīti. yena khalu jīvaka rāgeṇa yena dveṣeṇa yena mohena vyāpādavānsyātsa rāgaḥ sa dveṣaḥ sa mohastathāgatasya prahīṇa ucchinnamūlastālāvastukṛto'nābhāvaṅgata āyatyāmanutpādadharmā. sacetkhalu te jīvakedaṃ sandhāya bhāṣitamanujānāmi ta etaditi. etadeva khalu punarme bhadanta sandhāya bhāṣitamiti.
iha jīvaka bhikṣuranyatamaṃ grāmaṃ vā nigamaṃ vopaniśritya viharati. sa karuṇāsahagatena cetasā (pūrvavat) muditāsahagatena cetasā (pūrvavat) upekṣāsahagatena cetasaikāṃ diśaṃ sphuritvā viharati tathā dvitīyāṃ tathā tṛtīyāṃ tathā caturthīm. ityūrdhvamadhastiryaksarvaśaḥ sarvātmatayā sarvavantaṃ lokamupekṣāsahagatena cetasā vipulena mahadgatenāpramāṇāvaireṇāvyābādhena sphuritvā viharati. tamenaṃ gṛhapatirvā gṛhapatiputro vopasaṅkramya śvastanāya bhaktena nimantrayate. ākāṅkṣanneva jīvaka bhikṣuradhivāsayati. sa tasyā rātreratyayena pūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya yena gṛhapatervā gṛhapatiputrasya vā niveśanaṃ tenopasaṅkrāmati. upasaṅkramya prajñapta āsane niṣīdati. tamenaṃ sa gṛhapatirvā gṛhapatiputro vā praṇītena piṇḍapātena pariveṣayati. tasya naivaṃ bhavati — sādhu vata māmayaṃ gṛhapatirvā gṛhapatiputro vā praṇītena piṇḍapātena pariveṣayedityaho vata māmayaṃ gṛhapatirvā gṛhapatiputro vāyatyāmapyevaṃrūpeṇa praṇītena piṇḍapātena pariveṣayediti — evamapyasya na bhavati. sa taṃ piṇḍapātamagrathito'mūrcchito'nadhyāpanna ādīnavadarśī niḥsaraṇaprajñaḥ paribhuṅkte. tatkiṃ manyase jīvakāpi nu sa bhikṣustasminsamaya ātmavyābādhāya vā cetayati paravyābādhāya vā cetayatyubhayavyābādhāya vā cetayatīti?
no hyetadbhadanta.
nanu sa jīvaka bhikṣustasminsamaye'navadyamevāhāramāharatīti?
evaṃ bhadanta. śrutaṃ ma etadbhadanta — brahmopekṣāvihārīti. tanma idaṃ bhadanta bhagavānsākṣāddṛṣṭo bhagavānhi bhadantopekṣāvihārīti. yena khalu jīvaka rāgeṇa yena dveṣeṇa yena mohena vihiṃsāvānsyādaratimānsyātpratighavānsyātsa rāgaḥ sa dveṣaḥ sa mohastathāgatasya prahīṇa ucchinnamūlastālāvastukṛto'nābhāvaṅgata āyatyāmanutpādadharmā. sacetkhalu te jīvakedaṃ sandhāya bhāṣitamanujānāmi ta etaditi. etadeva khalu punarme bhadanta sandhāya bhāṣitamiti.
yaḥ khalu jīvaka tathāgataṃ vā tathāgataśrāvakaṃ voddiśya prāṇinamārabhate sa pañcabhiḥ sthānairbahvapuṇyaṃ prasavati. yadapi sa gṛhapata evamāha — gacchatāmukaṃ nāma prāṇinamānayateti — anena prathamena sthānena bahvapuṇyaṃ prasavati. yadapi sa prāṇī galapraveṣṭakenānīyamāno duḥkhaṃ daurmanasyaṃ pratisaṃvedayate'nena dvitīyena sthānena bahvapuṇyaṃ prasavati. yadapi sa evamāha — gacchatemaṃ prāṇinamārabhadhvamiti — anena tṛtīyena sthānena bahvapuṇyaṃ prasavati. yadapi sa prāṇyārabhyamāṇo duḥkhaṃ daurmanasyaṃ pratisaṃvedayate'nena caturthena sthānena bahvapuṇyaṃ prasavati. yadapi sa tathāgataṃ vā tathāgataśrāvakaṃ vākalpyenāsādayatyanena pañcamena sthānena bahvapuṇyaṃ prasavati. yaḥ khalu jīvaka tathāgataṃ vā tathāgataśrāvakaṃ voddiśya prāṇinamārabhate sa ebhiḥ pañcabhiḥ sthānairbahvapuṇyaṃ prasavatīti.
evamukte jīvakaḥ kaumārabhṛtyo bhagavantametadavocat — āścaryaṃ bhadantādbhutaṃ bhadanta. kalpyaṃ vata bhadanta bhikṣava āhāramāharantyanavadyaṃ vata bhadanta bhikṣava āhāramāharanti. abhikrāntaṃ bhadantābhikrāntaṃ bhadanta (pūrvavat) upāsakaṃ māṃ bhagavāndhārayatvadyāgreṇa prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti.
jīvakasūtraṃ niṣṭhitaṃ pañcamam..