MN56 upālisūtram
Summary: The Buddha engages the prominent Nirgrantha householder Upāli in debate, demonstrating that mental intention is far more consequential in generating karmic fruit than mere physical or verbal actions. Deeply moved by the Buddha’s rational exposition and his magnanimous advice to maintain charitable support for former religious teachers, Upāli attains the Dharma-eye and converts to the Buddha’s path.
मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे गृहपतिवर्गे उपालिसूत्रं षष्ठम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्नालन्दायां विहरति स्म पावारिकाम्रवने। तेन खलु पुनः समयेन निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रो नालन्दायां प्रत्यवात्सीन्महत्या निर्ग्रन्थपरिषदा सार्धम्। अथ खलु दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थो नालन्दायां पिण्डाय चरित्वा पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्तो येन पावारिकाम्रवनं येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्तेऽस्थात्। एकान्ते स्थितं खलु दीर्घतपस्विनं निर्ग्रन्थं भगवानेतदवोचत् — संविद्यन्ते खलु तपस्विन्नासनानि, यद्याकाङ्क्षसि निषीदेति। एवमुक्ते दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थोऽन्यतरन्नीचमासनं गृहीत्वैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णं खलु दीर्घतपस्विनं निर्ग्रन्थं भगवानेतदवोचत् — कति पुनस्तपस्विन्निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रः कर्माणि प्रज्ञापयति पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तय इति?
न खल्वायुष्मन्गौतमाचरितं निर्ग्रन्थस्य ज्ञातिपुत्रस्य कर्म कर्मेति प्रज्ञापयितुम्, दण्डो दण्ड इति खल्वायुष्मन्गौतमाचरितं निर्ग्रन्थस्य ज्ञातिपुत्रस्य प्रज्ञापयितुमिति।
कति पुनस्तपस्विन्निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रो दण्डान्प्रज्ञापयति पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तय इति?
त्रीन्खल्वायुष्मन्गौतम निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रो दण्डान्प्रज्ञापयति पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तय इति, तद्यथा — कायदण्डं वाग्दण्डं मनोदण्डमिति।
किं पुनस्तपस्विन्नन्य एव कायदण्डोऽन्यो वाग्दण्डोऽन्यो मनोदण्ड इति?
अन्य एवायुष्मन्गौतम कायदण्डोऽन्यो वाग्दण्डोऽन्यो मनोदण्ड इति।
एषां पुनस्तपस्विंस्त्रयाणां दण्डानामेवं प्रतिविभक्तानामेवं प्रतिविशिष्टानां कतमं दण्डं निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रो महासावद्यतरं प्रज्ञापयति पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तये — यदि वा कायदण्डं यदि वा वाग्दण्डं यदि वा मनोदण्डमिति?
एषां खल्वायुष्मन्गौतम त्रयाणां दण्डानामेवं प्रतिविभक्तानामेवं प्रतिविशिष्टानां कायदण्डं निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रो महासावद्यतरं प्रज्ञापयति पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तये, न तथा वाग्दण्डं न तथा मनोदण्डमिति।
कायदण्ड इति तपस्विन्वदसि?
कायदण्ड इत्यायुष्मन्गौतम वदामि।
कायदण्ड इति तपस्विन्वदसि?
कायदण्ड इत्यायुष्मन्गौतम वदामि।
कायदण्ड इति तपस्विन्वदसि?
कायदण्ड इत्यायुष्मन्गौतम वदामीति।
इति ह भगवान्दीर्घतपस्विनं निर्ग्रन्थमस्मिन्कथावस्तुन्य्यावत्तृतीयकं प्रातिष्ठिपत्।
एवमुक्ते दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थो भगवन्तमेतदवोचत् — त्वं पुनरायुष्मन्गौतम कति दण्डान्प्रज्ञापयसि पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तय इति?
न खलु तपस्विन्नाचरितं तथागतस्य दण्डो दण्ड इति प्रज्ञापयितुम्, कर्म कर्मेति खलु तपस्विन्नाचरितं तथागतस्य प्रज्ञापयितुमिति।
त्वं पुनरायुष्मन्गौतम कति कर्माणि प्रज्ञापयसि पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तय इति?
त्रीणि खल्वहं तपस्विन्कर्माणि प्रज्ञापयामि पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तये, तद्यथा — कायकर्म वाक्कर्म मनःकर्मेति।
किं पुनरायुष्मन्गौतमान्यदेव कायकर्मान्यद्वाक्कर्मान्यन्मनःकर्मेति?
अन्यदेव तपस्विन्कायकर्मान्यद्वाक्कर्मान्यन्मनःकर्मेति।
एषां पुनरायुष्मन्गौतम त्रयाणां कर्मणामेवं प्रतिविभक्तानामेवं प्रतिविशिष्टानां कतमत्कर्म महासावद्यतरं प्रज्ञापयसि पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तये — यदि वा कायकर्म यदि वा वाक्कर्म यदि वा मनःकर्मेति?
एषां खल्वहं तपस्विंस्त्रयाणां कर्मणामेवं प्रतिविभक्तानामेवं प्रतिविशिष्टानां मनःकर्म महासावद्यतरं प्रज्ञापयामि पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तये, न तथा कायकर्म न तथा वाक्कर्मेति।
मनःकर्मेत्यायुष्मन्गौतम वदसि?
मनःकर्मेति तपस्विन्वदामि।
मनःकर्मेत्यायुष्मन्गौतम वदसि?
मनःकर्मेति तपस्विन्वदामि।
मनःकर्मेत्यायुष्मन्गौतम वदसि?
मनःकर्मेति तपस्विन्वदामीति।
इति ह दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थो भगवन्तमस्मिन्कथावस्तुन्य्यावत्तृतीयकं प्रतिष्ठाप्योत्थायासनाद्येन निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रस्तेनोपसमक्रमीत्।
तेन खलु पुनः समयेन निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रो महत्या गृहिपरिषदा सार्धं निषण्णोऽभूद्बालकिन्या परिषदोपालिप्रमुखया। अदर्शत्खलु निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रो दीर्घतपस्विनं निर्ग्रन्थं दूरत एवागच्छन्तम्, दृष्ट्वा च दीर्घतपस्विनं निर्ग्रन्थमेतदवोचत् — हन्त कुतो नु त्वं तपस्विन्नागच्छसि दिवा दिवसस्येति? इतो हि खल्वहं भदन्तागच्छामि श्रमणस्य गौतमस्यान्तिकादिति। अभूत्पुनस्ते तपस्विञ्श्रमणेन गौतमेन सार्धं कश्चिदेव कथासंलाप इति? अभूत्खलु मे भदन्त श्रमणेन गौतमेन सार्धं कश्चिदेव कथासंलाप इति। यथा कथं पुनस्ते तपस्विन्नभूच्छ्रमणेन गौतमेन सार्धं कश्चिदेव कथासंलाप इति? अथ खलु दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थो यावानभूद्भगवता सार्धं कथासंलापस्तं सर्वं निर्ग्रन्थाय ज्ञातिपुत्राय न्यवीविदत्। एवमुक्ते निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रो दीर्घतपस्विनं निर्ग्रन्थमेतदवोचत् — साधु साधु तपस्विन्! यथा तच्छ्रुतवता श्रावकेण सम्यगेव शास्तुः शासनमाजानतैवमेव दीर्घतपस्विना निर्ग्रन्थेन श्रमणाय गौतमाय व्याकृतम्। किं हि शोभते शवो मनोदण्ड इममेवमौदारिकं कायदण्डमुपनिधाय! अथ खलु कायदण्ड एव महासावद्यतरः पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तये, न तथा वाग्दण्डो न तथा मनोदण्ड इति।
एवमुक्ते उपालिर्गृहपतिर्निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमेतदवोचत् — साधु साधु भदन्त दीर्घतपस्वी! यथा तच्छ्रुतवता श्रावकेण सम्यगेव शास्तुः शासनमाजानतैवमेवं भदन्तेन तपस्विना श्रमणाय गौतमाय व्याकृतम्। किं हि शोभते शवो मनोदण्ड इममेवमौदारिकं कायदण्डमुपनिधाय! अथ खलु कायदण्ड एव महासावद्यतरः पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तये, न तथा वाग्दण्डो न तथा मनोदण्डः। हन्त चाहं भदन्त गच्छामि, श्रमणस्य गौतमस्यास्मिन्कथावस्तुनि वादमारोपयिष्यामि। यदि मे श्रमणो गौतमस्तथा प्रतिष्ठास्यति यथा भदन्तेन तपस्विना प्रतिष्ठापितम् — तद्यथापि नाम बलवान्पुरुषो दीर्घलोमकमेडकं लोमसु गृहीत्वाकर्षेत्परिकर्षेत्संपरिकर्षेत्, एवमेवाहं श्रमणं गौतमं वादेन वादमाकर्क्ष्यामि परिकर्क्ष्यामि संपरिकर्क्ष्यामि। तद्यथापि नाम बलवान्शौण्डिककर्मकरो महन्तं शौण्डिककिलिञ्जं गम्भीर उदकह्रदे प्रक्षिप्य कर्णे गृहीत्वाकर्षेत्परिकर्षेत्संपरिकर्षेत्, एवमेवाहं श्रमणं गौतमं वादेन वादमाकर्क्ष्यामि परिकर्क्ष्यामि संपरिकर्क्ष्यामि। तद्यथापि नाम बलवान्शौण्डिकधूर्तो वालं कर्णे गृहीत्वावधूनुयान्निर्धूनुयान्निःस्फोटयेत्, एवमेवाहं श्रमणं गौतमं वादेन वादमवधविष्यामि निर्धविष्यामि निःस्फोटयिष्यामि। तद्यथापि नाम कुञ्जरः षष्टिहायनो गम्भीरां पुष्करिणीमवगाह्य शाणधाविकं नाम क्रीडितजातं क्रीडति, एवमेवाहं श्रमणं गौतमं शाणधाविकं मन्ये क्रीडितजातं क्रीडिष्यामि। हन्त चाहं भदन्त गच्छामि, श्रमणस्य गौतमस्यास्मिन्कथावस्तुनि वादमारोपयिष्यामीति। गच्छ त्वं गृहपते, श्रमणस्य गौतमस्यास्मिन्कथावस्तुनि वादमारोपय। अहं वा हि गृहपते श्रमणस्य गौतमस्य वादमारोपयेयं दीर्घतपस्वी वा निर्ग्रन्थस्त्वं वेति।
एवमुक्ते दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थो निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमेतदवोचत् — न खलु म एतद्भदन्त रोचते यदुपालिर्गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य वादमारोपयेत्। श्रमणो हि भदन्त गौतमो मायाव्यावर्तनीं मायां जानाति ययान्यतीर्थ्यानां श्रावकानावर्तयतीति। अस्थानं खल्वेतत्तपस्विन्ननवकाशो यदुपालिर्गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकत्वमुपगच्छेत्। स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यच्छ्रमणो गौतम उपालेर्गृहपतेः श्रावकत्वमुपगच्छेत्। गच्छ त्वं गृहपते, श्रमणस्य गौतमस्यास्मिन्कथावस्तुनि वादमारोपय। अहं वा हि गृहपते श्रमणस्य गौतमस्य वादमारोपयेयं दीर्घतपस्वी वा निर्ग्रन्थस्त्वं वेति। द्वितीयमपि खलु दीर्घतपस्वी (पूर्ववत्) तृतीयमपि खलु दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थो निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमेतदवोचत् — न खलु म एतद्भदन्त रोचते यदुपालिर्गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य वादमारोपयेत्। श्रमणो हि भदन्त गौतमो मायाव्यावर्तनीं मायां जानाति ययान्यतीर्थ्यानां श्रावकानावर्तयतीति। अस्थानं खल्वेतत्तपस्विन्ननवकाशो यदुपालिर्गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकत्वमुपगच्छेत्। स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यच्छ्रमणो गौतम उपालेर्गृहपतेः श्रावकत्वमुपगच्छेत्। गच्छ त्वं गृहपते, श्रमणस्य गौतमस्यास्मिन्कथावस्तुनि वादमारोपय। अहं वा हि गृहपते श्रमणस्य गौतमस्य वादमारोपयेयं दीर्घतपस्वी वा निर्ग्रन्थस्त्वं वेति। एवं भदन्तेति खलूपालिर्गृहपतिर्निर्ग्रन्थाय ज्ञातिपुत्राय प्रतिश्रुत्योत्थायासनान्निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य येन पावारिकाम्रवनं येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलूपालिर्गृहपतिर्भगवन्तमेतदवोचत् — आगमन्नु खल्विह भदन्त दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थ इति?
आगमत्खल्विह गृहपते दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थ इति।
अभूत्खलु पुनस्ते भदन्त दीर्घतपस्विना निर्ग्रन्थेन सार्धं कश्चिदेव कथासंलाप इति?
अभूत्खलु मे गृहपते दीर्घतपस्विना निर्ग्रन्थेन सार्धं कश्चिदेव कथासंलाप इति।
यथा कथं पुनस्ते भदन्ताभूद्दीर्घतपस्विना निर्ग्रन्थेन सार्धं कश्चिदेव कथासंलाप इति?
अथ खलु भगवान्यावानभूद्दीर्घतपस्विना निर्ग्रन्थेन सार्धं कथासंलापस्तं सर्वमुपालये गृहपतये न्यवीविदत्।
एवमुक्ते उपालिर्गृहपतिर्भगवन्तमेतदवोचत् — साधु साधु भदन्त तपस्वी! यथा तच्छ्रुतवता श्रावकेण सम्यगेव शास्तुः शासनमाजानतैवमेवं दीर्घतपस्विना निर्ग्रन्थेन भगवते व्याकृतम्। किं हि शोभते शवो मनोदण्ड इममेवमौदारिकं कायदण्डमुपनिधाय? अथ खलु कायदण्ड एव महासावद्यतरः पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तये, न तथा वाग्दण्डो न तथा मनोदण्ड इति। यदि खलु त्वं गृहपते सत्ये प्रतिष्ठाय मन्त्रयेथाः, स्यान्नावत्र कथासंलाप इति। सत्येऽहं भदन्त प्रतिष्ठाय मन्त्रयिष्ये, भवतु नावत्र कथासंलाप इति।
तत्किं मन्यसे गृहपते, इह स्यान्निर्ग्रन्थ आबाधिको दुःखितो बाढग्लानः शीतोदकप्रतिक्षिप्त उष्णोदकप्रतिसेवी। स शीतोदकमलभमानः कालं कुर्यात्। अस्य पुनर्गृहपते निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रः कुत्रोपपत्तिं प्रज्ञापयतीति?
सन्ति भदन्त मनःसत्त्वा नाम देवाः, तत्र स उपपद्यते।
तत्कस्य हेतोः?
असौ हि भदन्त मनःप्रतिबद्धः कालं करोतीति।
मनसि कुरु गृहपते, मनसि कृत्वा खलु गृहपते व्याकुरु। न खलु ते संधीयते पूर्वेण वा पश्चिमं पश्चिमेन वा पूर्वम्। भाषिता खलु पुनस्ते गृहपत एषा वाक् — सत्येऽहं भदन्त प्रतिष्ठाय मन्त्रयिष्ये, भवतु नावत्र कथासंलाप इति। यद्यपि भदन्त भगवानेवमाह, अथ खलु कायदण्ड एव महासावद्यतरः पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तये, न तथा वाग्दण्डो न तथा मनोदण्ड इति।
तत्किं मन्यसे गृहपते, इह स्यान्निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रश्चातुर्यामसंवरसंवृतः सर्ववारिवारितः सर्ववारियुक्तः सर्ववारिधुतः सर्ववारिस्पृष्टः। सोऽभिक्रामन्प्रतिक्रामन्बहून्क्षुद्रकान्प्राणिनः संघातमापादयति। अस्य पुनर्गृहपते निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रः कं विपाकं प्रज्ञापयतीति?
असंचेतनिकं भदन्त निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रो न महासावद्यं प्रज्ञापयतीति।
यदि पुनर्गृहपते चेतयतीति?
महासावद्यं भदन्त भवतीति।
चेतनां पुनर्गृहपते निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रः कस्मिन्प्रज्ञापयतीति?
मनोदण्डे भदन्तेति।
मनसि कुरु गृहपते, मनसि कृत्वा खलु गृहपते व्याकुरु। न खलु ते संधीयते पूर्वेण वा पश्चिमं पश्चिमेन वा पूर्वम्। भाषिता खलु पुनस्ते गृहपत एषा वाक् — सत्येऽहं भदन्त प्रतिष्ठाय मन्त्रयिष्ये, भवतु नावत्र कथासंलाप इति। यद्यपि भदन्त भगवानेवमाह, अथ खलु कायदण्ड एव महासावद्यतरः पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तये, न तथा वाग्दण्डो न तथा मनोदण्ड इति।
तत्किं मन्यसे गृहपते, इयं नालन्दर्द्धा चैव स्फीता च बहुजनाकीर्णमनुष्येति?
एवं भदन्त, इयं नालन्दर्द्धा चैव स्फीता च बहुजनाकीर्णमनुष्येति।
तत्किं मन्यसे गृहपते, इह पुरुष आगच्छेदित्क्षिप्तासिः। स एवं वदेत् — अहं यावन्तोऽस्यां नालन्दायां प्राणिनस्तानेकेन क्षणेनैकेन मुहूर्तेनैकं मांसखलमेकं मांसपुञ्जं करिष्यामीति। तत्किं मन्यसे गृहपते, प्रभवति नु खलु स पुरुषो यावन्तोऽस्यां नालन्दायां प्राणिनस्तानेकेन क्षणेनैकेन मुहूर्तेनैकं मांसखलमेकं मांसपुञ्जं कर्तुमिति?
दशापि भदन्त पुरुषा विंशतिरपि भदन्त पुरुषास्त्रिंशदपि भदन्त पुरुषाश्चत्वारिंशदपि भदन्त पुरुषाः पञ्चाशदपि भदन्त पुरुषा न प्रभवन्ति यावन्तोऽस्यां नालन्दायां प्राणिनस्तानेकेन क्षणेनैकेन मुहूर्तेनैकं मांसखलमेकं मांसपुञ्जं कर्तुम्। किं हि शोभत एकः शवः पुरुष इति!
तत्किं मन्यसे गृहपते, इहागच्छेच्छ्रमणो वा ब्राह्मणो वा ऋद्धिमांश्चेतोवशिप्राप्तः। स एवं वदेत् — अहमिमां नालन्दामेकेन मनःप्रदोषेण भस्म करिष्यामीति। तत्किं मन्यसे गृहपते, प्रभवति नु खलु स श्रमणो वा ब्राह्मणो वा ऋद्धिमांश्चेतोवशिप्राप्त इमां नालन्दामेकेन मनःप्रदोषेण भस्म कर्तुमिति?
दशापि भदन्त नालन्दा विंशतिमपि नालन्दास्त्रिंशतमपि नालन्दाश्चत्वारिंशतमपि नालन्दाः पञ्चाशतमपि नालन्दाः प्रभवति स श्रमणो वा ब्राह्मणो वा ऋद्धिमांश्चेतोवशिप्राप्त एकेन मनःप्रदोषेण भस्म कर्तुम्। किं हि शोभत एका शवा नालन्देति!
मनसि कुरु गृहपते, मनसि कृत्वा खलु गृहपते व्याकुरु। न खलु ते संधीयते पूर्वेण वा पश्चिमं पश्चिमेन वा पूर्वम्। भाषिता खलु पुनस्ते गृहपत एषा वाक् — सत्येऽहं भदन्त प्रतिष्ठाय मन्त्रयिष्ये, भवतु नावत्र कथासंलाप इति।
यद्यपि भदन्त भगवानेवमाह, अथ खलु कायदण्ड एव महासावद्यतरः पापस्य कर्मणः क्रियायै पापस्य कर्मणः प्रवृत्तये, न तथा वाग्दण्डो न तथा मनोदण्ड इति।
तत्किं मन्यसे गृहपते, श्रुतं ते दण्डकारण्यं कालिङ्गारण्यं मेध्यारण्यं मातङ्गारण्यमरण्यमरण्यभूतमिति?
एवं भदन्त, श्रुतं मे दण्डकारण्यं कालिङ्गारण्यं मेध्यारण्यं मातङ्गारण्यमरण्यमरण्यभूतमिति।
तत्किं मन्यसे गृहपते, किमिति ते श्रुतं केन तद्दण्डकारण्यं कालिङ्गारण्यं मेध्यारण्यं मातङ्गारण्यमरण्यमरण्यभूतमिति?
श्रुतं म एतद्भदन्त, ऋषीणां मनःप्रदोषेण तद्दण्डकारण्यं कालिङ्गारण्यं मेध्यारण्यं मातङ्गारण्यमरण्यमरण्यभूतमिति।
मनसि कुरु गृहपते, मनसि कृत्वा खलु गृहपते व्याकुरु। न खलु ते संधीयते पूर्वेण वा पश्चिमं पश्चिमेन वा पूर्वम्। भाषिता खलु पुनस्ते गृहपत एषा वाक् — सत्येऽहं भदन्त प्रतिष्ठाय मन्त्रयिष्ये, भवतु नावत्र कथासंलाप इति।
पूर्वेणैवाहं भदन्तौपम्येन भगवत आत्तमना अभिराद्धः। अपि चाहमिमानि भगवतो विचित्राणि प्रश्नप्रतिभानानि श्रोतुकामः, एवाहं भगवन्तं प्रत्यनीकं कर्तव्यममंसि। अभिक्रान्तं भदन्ताभिक्रान्तं भदन्त! तद्यथापि भदन्त निकुब्जितं वोत्कुब्जयेत्, प्रतिच्छन्नं वा विवृणुयात्, मूढस्य वा मार्गमाचक्षीत, अन्धकारे वा तैलप्रद्योतं धारयेच्चक्षुष्मन्तो रूपाणि द्रक्ष्यन्तीति — एवमेवं भगवतानेकपर्यायेण धर्मः प्रकाशितः। एषोऽहं भदन्त भगवन्तं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसंघं च। उपासकं मां भगवान्धारयत्वद्यप्रभृति प्राणोपेतं शरणं गतमिति।
अनुविद्यकारं खलु गृहपते कुरु, अनुविद्यकारो युष्मादृशानां ज्ञातमनुष्याणां साधुर्भवतीति। अनेनाप्यहं भदन्त भगवतो भूयस्या मात्रयात्तमना अभिराद्धो यन्मां भगवानेवमाह — अनुविद्यकारं खलु गृहपते कुरु, अनुविद्यकारो युष्मादृशानां ज्ञातमनुष्याणां साधुर्भवतीति। मां हि भदन्तान्यतीर्थ्याः श्रावकं लब्ध्वा केवलकल्पां नालन्दां पताकां परिहरेयुः — उपालिरस्माकं गृहपतिः श्रावकत्वमुपगत इति। अथ च पुनर्भगवान्मामेवमाह — अनुविद्यकारं खलु गृहपते कुरु, अनुविद्यकारो युष्मादृशानां ज्ञातमनुष्याणां साधुर्भवतीति। एषोऽहं भदन्त द्वितीयमपि भगवन्तं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसंघं च। उपासकं मां भगवान्धारयत्वद्यप्रभृति प्राणोपेतं शरणं गतमिति।
दीर्घरात्रं खलु ते गृहपते निर्ग्रन्थानामवपानभूतं कुलं येनैषामुपगतानां पिण्डकं दातव्यं मन्येथा इति। अनेनाप्यहं भदन्त भगवतो भूयस्या मात्रयात्तमना अभिराद्धो यन्मां भगवानेवमाह — दीर्घरात्रं खलु ते गृहपते निर्ग्रन्थानामवपानभूतं कुलं येनैषामुपगतानां पिण्डकं दातव्यं मन्येथा इति। श्रुतं म एतद्भदन्त, श्रमणो गौतम एवमाह — मह्यमेव दानं दातव्यं नान्येभ्यो दानं दातव्यम्, ममैव श्रावकेभ्यो दानं दातव्यं नान्येषां श्रावकेभ्यो दानं दातव्यम्, मह्यमेव दत्तं महाफलं नान्येभ्यो दत्तं महाफलम्, ममैव श्रावकेभ्यो दत्तं महाफलं नान्येषां श्रावकेभ्यो दत्तं महाफलमिति। अथ च पुनर्मां भगवान्निर्ग्रन्थेष्वपि दाने समादापयति। अपि च भदन्त वयमत्र कालं ज्ञास्यामः। एषोऽहं भदन्त तृतीयमपि भगवन्तं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसंघं च। उपासकं मां भगवान्धारयत्वद्यप्रभृति प्राणोपेतं शरणं गतमिति।
अथ खलु भगवानुपालये गृहपतयेऽनुपूर्वीं कथामकथयत्, तद्यथा — दानकथां शीलकथां स्वर्गकथाम्, कामानामादीनवमवकारं संक्लेशं नैष्क्रम्ये चानुशंसं प्राकाशयत्। यदा भगवानाज्ञासीदुपालिं गृहपतिं कल्यचित्तं मृदुचित्तं विनीवरणचित्तमुदग्रचित्तं प्रसन्नचित्तम्, अथ या बुद्धानां सामुत्कर्षिकी धर्मदेशना तां प्राकाशयत् — दुःखं समुदयं निरोधं मार्गम्। तद्यथापि नाम शुद्धं वस्त्रमपगतकालकं सम्यगेव रजनं प्रतिगृह्णीयात्, एवमेवोपालेर्गृहपतेस्तस्मिन्नेवासने विरजो वीतमलं धर्मचक्षुरुदपादि — यत्किंचित्समुदयधर्म सर्वं तन्निरोधधर्मेति। अथ खलूपालिर्गृहपतिर्दृष्टधर्मा प्राप्तधर्मा विदितधर्मा पर्यवगाढधर्मा तीर्णविचिकित्सो विगतकथंकथो वैशारद्यप्राप्तोऽपरप्रत्ययः शास्तुः शासने भगवन्तमेतदवोचत् — हन्त चेदानीं वयं भदन्त गच्छामः, बहुकृत्या वयं बहुकरणीया इति। यस्येदानीं त्वं गृहपते कालं मन्यस इति।
अथ खलूपालिर्गृहपतिर्भगवतो भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनाद्भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य येन स्वकं निवेशनं तेनोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्य दौवारिकमाममन्त्रत — अद्यप्रभृति सौम्य दौवारिकावृणोमि द्वारं निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनाम्, अनावृतं द्वारं भगवतो भिक्षूणां भिक्षुणीनामुपासकानामुपासिकानाम्। यदि कश्चिन्निर्ग्रन्थ आगच्छति तमेनं त्वमेवं वदेः — तिष्ठ भदन्त, मा प्रविक्षः। अद्यप्रभृत्युपालिर्गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकत्वमुपगतः। आवृतं द्वारं निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनाम्, अनावृतं द्वारं भगवतो भिक्षूणां भिक्षुणीनामुपासकानामुपासिकानाम्। यदि ते भदन्त पिण्डकेनार्थः, अत्रैव तिष्ठ, अत्रैव त आहरिष्यन्तीति। एवं भदन्तेति खलु दौवारिक उपालये गृहपतये प्रत्यश्रौषीत्।
अश्रौषीत्खलु दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थः — उपालिः किल गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकत्वमुपगत इति। अथ खलु दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थो येन निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्य निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमेतदवोचत् — श्रुतं म एतद्भदन्त, उपालिः किल गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकत्वमुपगत इति। अस्थानं खल्वेतत्तपस्विन्ननवकाशो यदुपालिर्गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकत्वमुपगच्छेत्। स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यच्छ्रमणो गौतम उपालेर्गृहपतेः श्रावकत्वमुपगच्छेदिति। द्वितीयमपि खलु दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थः (पूर्ववत्) तृतीयमपि खलु दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थो निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमेतदवोचत् — श्रुतं म एतद्भदन्त (पूर्ववत्) उपालेर्गृहपतेः श्रावकत्वमुपगच्छेदिति। हन्ताहं भदन्त गच्छामि यावज्जानामि यदि वोपालिर्गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकत्वमुपगतो यदि वा नेति। गच्छ त्वं तपस्विञ्जानीहि यदि वोपालिर्गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकत्वमुपगतो यदि वा नेति।
अथ खलु दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थो येनोपालेर्गृहपतेर्निवेशनं तेनोपसमक्रमीत्। अदर्शत्खलु दौवारिको दीर्घतपस्विनं निर्ग्रन्थं दूरत एवागच्छन्तम्। दृष्ट्वा च दीर्घतपस्विनं निर्ग्रन्थमेतदवोचत् — तिष्ठ भदन्त, मा प्रविक्षः। अद्यप्रभृत्युपालिर्गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकत्वमुपगतः। आवृतं द्वारं निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनाम्, अनावृतं द्वारं भगवतो भिक्षूणां भिक्षुणीनामुपासकानामुपासिकानाम्। यदि ते भदन्त पिण्डकेनार्थः, अत्रैव तिष्ठ, अत्रैव त आहरिष्यन्तीति। न म आयुष्मन्पिण्डकेनार्थ इत्युक्त्वा ततः प्रतिनिवृत्य येन निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्य निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमेतदवोचत् — सत्यमेव खलु भदन्त यदुपालिर्गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकत्वमुपगतः। एतत्खलु तेऽहं भदन्त नालप्सि — न खलु मे भदन्त रोचते यदुपालिर्गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य वादमारोपयेत्, श्रमणो हि भदन्त गौतमो मायाव्यावर्तनीं मायां जानाति ययान्यतीर्थ्यानां श्रावकानावर्तयतीति। आवर्तितः खलु ते भदन्तोपालिर्गृहपतिः श्रमणेन गौतमेनावर्तन्या माययेति। अस्थानं खल्वेतत्तपस्विन्ननवकाशो यदुपालिर्गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकत्वमुपगच्छेत्। स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यच्छ्रमणो गौतम उपालेर्गृहपतेः श्रावकत्वमुपगच्छेदिति। द्वितीयमपि खलु दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थो निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमेतदवोचत् — सत्यमेव भदन्त (पूर्ववत्) उपालेर्गृहपतेः श्रावकत्वमुपगच्छेदिति। तृतीयमपि खलु दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थो निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमेतदवोचत् — सत्यमेव खलु भदन्त (पूर्ववत्) उपालेर्गृहपतेः श्रावकत्वमुपगच्छेदिति। हन्त चाहं तपस्विन्गच्छामि यावच्चाहं स्वयमेव जानामि यदि वोपालिर्गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकत्वमुपगतो यदि वा नेति।
अथ खलु निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रो महत्या निर्ग्रन्थपरिषदा सार्धं येनोपालेर्गृहपतेर्निवेशनं तेनोपसमक्रमीत्। अदर्शत्खलु दौवारिको निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रं दूरत एवागच्छन्तम्। दृष्ट्वा च निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमेतदवोचत् — तिष्ठ भदन्त, मा प्रविक्षः। अद्यप्रभृत्युपालिर्गृहपतिः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकत्वमुपगतः। आवृतं द्वारं निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनाम्, अनावृतं द्वारं भगवतो भिक्षूणां भिक्षुणीनामुपासकानामुपासिकानाम्। यदि ते भदन्त पिण्डकेनार्थः, अत्रैव तिष्ठ, अत्रैव त आहरिष्यन्तीति। तेन हि सौम्य दौवारिक येनोपालिर्गृहपतिस्तेनोपसंक्रम, उपसंक्रम्योपालिं गृहपतिमेवं वद — निर्ग्रन्थो भदन्त ज्ञातिपुत्रो महत्या निर्ग्रन्थपरिषदा सार्धं बहिर्द्वारकोष्ठके स्थितः, स ते दर्शनकाम इति। एवं भदन्तेति खलु दौवारिको निर्ग्रन्थाय ज्ञातिपुत्राय प्रतिश्रुत्य येनोपालिर्गृहपतिस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्योपालिं गृहपतिमेतदवोचत् — निर्ग्रन्थो भदन्त ज्ञातिपुत्रो महत्या निर्ग्रन्थपरिषदा सार्धं बहिर्द्वारकोष्ठके स्थितः, स ते दर्शनकाम इति। तेन हि सौम्य दौवारिक मध्यमायां द्वारशालायामासनानि प्रज्ञापयेति। एवं भदन्तेति खलु दौवारिक उपालये गृहपतये प्रतिश्रुत्य मध्यमायां द्वारशालायामासनानि प्रज्ञाप्य येनोपालिर्गृहपतिस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्योपालिं गृहपतिमेतदवोचत् — प्रज्ञप्तानि खलु भदन्त मध्यमायां द्वारशालायामासनानि, यस्येदानीं कालं मन्यस इति।
अथ खलूपालिर्गृहपतिर्येन मध्यमा द्वारशाला तेनोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्य यत्तत्रासनमग्र्यं च श्रेष्ठं चोत्तमं च प्रणीतं च तत्र स्वयं निषद्य दौवारिकमाममन्त्रत — तेन हि सौम्य दौवारिक येन निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रस्तेनोपसंक्रम, उपसंक्रम्य निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमेवं वद — उपालिर्भदन्त गृहपतिरेवमाह — प्रविश किल भदन्त यद्याकाङ्क्षसीति। एवं भदन्तेति खलु दौवारिक उपालये गृहपतये प्रतिश्रुत्य येन निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्य निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमेतदवोचत् — उपालिर्भदन्त गृहपतिरेवमाह — प्रविश किल भदन्त यद्याकाङ्क्षसीति। अथ खलु निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रो महत्या निर्ग्रन्थपरिषदा सार्धं येन मध्यमा द्वारशाला तेनोपसमक्रमीत्। अथ खलूपालिर्गृहपतिः — यः खलु पूर्वं यतः पश्यति स्म निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रं दूरत एवागच्छन्तं दृष्ट्वा ततः प्रत्युद्गम्य यत्तत्रासनमग्र्यं च श्रेष्ठं चोत्तमं च प्रणीतं च तदुत्तरासङ्गेन संमृज्य परिगृह्य निषादयति स्म — स इदानीं यत्तत्रासनमग्र्यं च श्रेष्ठं चोत्तमं च प्रणीतं च तत्र स्वयं निषद्य निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमेतदवोचत् — संविद्यन्ते खलु भदन्तासनानि, यद्याकाङ्क्षसि निषीदेति। एवमुक्ते निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्र उपालिं गृहपतिमेतदवोचत् — उन्मत्तोऽसि त्वं गृहपते, दृप्तोऽसि त्वं गृहपते! गच्छाम्यहं भदन्त श्रमणस्य गौतमस्य वादमारोपयिष्यामीति गत्वा महतासि वादसंघाटेन प्रतिमुक्त आगतः। तद्यथापि गृहपते पुरुषोऽण्डहारको गत्वोद्धृताभ्यामण्डाभ्यामागच्छेत्, तद्यथा वा पुनर्गृहपते पुरुषोऽक्षिहारको गत्वोद्धृताभ्यामक्षिभ्यामागच्छेत्, एवमेव खलु त्वं गृहपते गच्छाम्यहं भदन्त श्रमणस्य गौतमस्य वादमारोपयिष्यामीति गत्वा महतासि वादसंघाटेन प्रतिमुक्त आगतः। आवर्तितोऽसि खलु त्वं गृहपते श्रमणेन गौतमेनावर्तन्या माययेति।
भद्रिका भदन्तावर्तनी माया, कल्याणी भदन्तावर्तनी माया। प्रियाश्चेन्मे भदन्त ज्ञातिसालोहिता अनयावर्तन्यावर्तेरन्, प्रियाणामपि मे स्याज्ज्ञातिसालोहितानां दीर्घरात्रं हिताय सुखाय। सर्वे चेदपि भदन्त क्षत्रिया अनयावर्तन्यावर्तेरन्, सर्वेषामपि स्यात्क्षत्रियाणां दीर्घरात्रं हिताय सुखाय। सर्वे चेदपि भदन्त ब्राह्मणाः (पूर्ववत्) वैश्याः (पूर्ववत्) शूद्रा अनयावर्तन्यावर्तेरन्, सर्वेषामपि स्याच्छूद्राणां दीर्घरात्रं हिताय सुखाय। सदेवकश्चेदपि भदन्त लोकः समारकः सब्रह्मकः सश्रमणब्राह्मणी प्रजा सदेवमनुष्यानयावर्तन्यावर्तेत, सदेवकस्यापि स्याल्लोकस्य समारकस्य सब्रह्मकस्य सश्रमणब्राह्मण्याः प्रजायाः सदेवमनुष्याया दीर्घरात्रं हिताय सुखायेति। तेन हि भदन्तोपमां ते करिष्यामि, उपमयापीहैके विज्ञाः पुरुषा भाषितस्यार्थमाजानन्ति।
भूतपूर्वं भदन्तान्यतरस्य ब्राह्मणस्य जीर्णस्य वृद्धस्य महल्लकस्य दहरा माणविका भार्याभूद्गर्भिण्युपविजन्या। अथ खलु भदन्त सा माणविका तं ब्राह्मणमेतदवोचत् — गच्छ त्वं ब्राह्मण, आपणान्मर्कटशावकं क्रीत्वानय यो मे कुमारकस्य क्रीडनको भविष्यतीति। एवमुक्ते स ब्राह्मणस्तां माणविकामेतदवोचत् — आगमय तावद्भवति यावद्विजायसे। यदि त्वं भवति कुमारकं विजनिष्यसे, तस्यास्तेऽहमापणान्मर्कटशावकं क्रीत्वानयिष्यामि यस्ते कुमारकस्य क्रीडनको भविष्यति। यदि पुनस्त्वं भवति कुमारिकां विजनिष्यसे, तस्यास्तेऽहमापणान्मर्कटशाविकां क्रीत्वानयिष्यामि या ते कुमारिकायाः क्रीडनिका भविष्यतीति। द्वितीयमपि खलु भदन्त सा माणविका (पूर्ववत्) तृतीयमपि खलु भदन्त सा माणविका तं ब्राह्मणमेतदवोचत् — गच्छ त्वं ब्राह्मण, आपणान्मर्कटशावकं क्रीत्वानय यो मे कुमारकस्य क्रीडनको भविष्यतीति। अथ खलु भदन्त स ब्राह्मणस्तस्यां माणविकायां संरक्तः प्रतिबद्धचित्त आपणान्मर्कटशावकं क्रीत्वानीय तां माणविकामेतदवोचत् — अयं ते भवत्यापणान्मर्कटशावकः क्रीत्वानीतो यस्ते कुमारकस्य क्रीडनको भविष्यतीति। एवमुक्ते भदन्त सा माणविका तं ब्राह्मणमेतदवोचत् — गच्छ त्वं ब्राह्मण, इमं मर्कटशावकमादाय येन रक्तपाणी रजकपुत्रस्तेनोपसंक्रम, उपसंक्रम्य रक्तपाणिं रजकपुत्रमेवं वद — इच्छाम्यहं सौम्य रक्तपाण इमं मर्कटशावकं पीतावलेपनं नाम रङ्गजातं रञ्जितमाकोटितप्रत्याकोटितमुभयतोभागविमृष्टमिति।
अथ खलु भदन्त स ब्राह्मणस्तस्यां माणविकायां संरक्तः प्रतिबद्धचित्तस्तं मर्कटशावकमादाय येन रक्तपाणी रजकपुत्रस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्य रक्तपाणिं रजकपुत्रमेतदवोचत् — इच्छाम्यहं सौम्य रक्तपाण इमं मर्कटशावकं पीतावलेपनं नाम रङ्गजातं रञ्जितमाकोटितप्रत्याकोटितमुभयतोभागविमृष्टमिति। एवमुक्ते भदन्त रक्तपाणी रजकपुत्रस्तं ब्राह्मणमेतदवोचत् — अयं खलु ते भदन्त मर्कटशावको रङ्गक्षमो हि खलु, नाकोटनक्षमो न विमार्जनक्षम इति। एवमेव खलु भदन्त बालानां निर्ग्रन्थानां वादो रङ्गक्षमो हि खलु बालानां न पण्डितानाम्, नानुयोगक्षमो न विमार्जनक्षमः। अथ खलु भदन्त स ब्राह्मणोऽपरेण समयेन नवं दूष्ययुगमादाय येन रक्तपाणी रजकपुत्रस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसंक्रम्य रक्तपाणिं रजकपुत्रमेतदवोचत् — इच्छाम्यहं सौम्य रक्तपाण इदं नवं दूष्ययुगं पीतावलेपनं नाम रङ्गजातं रञ्जितमाकोटितप्रत्याकोटितमुभयतोभागविमृष्टमिति। एवमुक्ते भदन्त रक्तपाणी रजकपुत्रस्तं ब्राह्मणमेतदवोचत् — इदं खलु ते भदन्त नवं दूष्ययुगं रङ्गक्षमं चैवाकोटनक्षमं च विमार्जनक्षमं चेति। एवमेव खलु भदन्त तस्य भगवतो वादोऽर्हतः सम्यक्संबुद्धस्य रङ्गक्षमश्चैव पण्डितानां न बालानाम्, अनुयोगक्षमश्च विमार्जनक्षमश्चेति।
सराजिका खलु गृहपते परिषदेवं जानाति — उपालिर्गृहपतिर्निर्ग्रन्थस्य ज्ञातिपुत्रस्य श्रावक इति। कस्य त्वां गृहपते श्रावकं धारयाम इति? एवमुक्ते उपालिर्गृहपतिरुत्थायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमेतदवोचत् — तेन हि भदन्त शृणु यस्याहं श्रावक इति —
धीरस्य विगतमोहस्य प्रभिन्नखिलस्य विजितविजयस्य। अनिघस्य सुसमचित्तस्य वृद्धशीलस्य साधुप्रज्ञस्य। विषमतरस्य विमलस्य भगवतस्तस्य श्रावकोऽहमस्मि॥
अकथंकथस्य तुषितस्य वान्तलोकामिषस्य मुदितस्य। कृतश्रमणस्य मनुजस्यान्तिमशरीरस्य नरस्य। अनुपमस्य विरजस्कस्य भगवतस्तस्य श्रावकोऽहमस्मि॥
असंशयस्य कुशलस्य वैनयिकस्य सारथिवरस्य। अनुत्तरस्य रुचिरधर्मणो निष्काङ्क्षस्य प्रभासकस्य। मानच्छेदस्य वीरस्य भगवतस्तस्य श्रावकोऽहमस्मि॥
ऋषभस्याप्रमेयस्य गम्भीरस्य मौनप्राप्तस्य। क्षेमंकरस्य वेदस्य धर्मस्थस्य संवृतात्मनः। सङ्गातिगस्य मुक्तस्य भगवतस्तस्य श्रावकोऽहमस्मि॥
नागस्य प्रान्तसेनस्य क्षीणसंयोजनस्य मुक्तस्य। प्रतिमन्त्रकस्य धौतस्य पन्नध्वजस्य वीतरागस्य। दान्तस्य निष्प्रपञ्चस्य भगवतस्तस्य श्रावकोऽहमस्मि॥
ऋषिसप्तमस्याकुहस्य त्रैविद्यस्य ब्रह्मप्राप्तस्य। स्नातकस्य पदकस्य प्रस्रब्धस्य विदितवेदस्य। पुरंदरस्य शक्रस्य भगवतस्तस्य श्रावकोऽहमस्मि॥
आर्यस्य भावितात्मनः प्राप्तिप्राप्तस्य वैयाकरणस्य। स्मृतिमतो विपश्यिनोऽनभिनतस्य नापनतस्य। अनेजस्य वशिप्राप्तस्य भगवतस्तस्य श्रावकोऽहमस्मि॥
सम्यग्गतस्य ध्यायिनोऽननुगतान्तरस्य शुद्धस्य। अश्रितस्य हितस्य प्रविविक्तस्याग्रप्राप्तस्य। तीर्णस्य तारयतो भगवतस्तस्य श्रावकोऽहमस्मि॥
शान्तस्य भूरिप्रज्ञस्य महाप्रज्ञस्य वीतलोभस्य। तथागतस्य सुगतस्याप्रतिपुद्गलस्यासमस्य। विशारदस्य निपुणस्य भगवतस्तस्य श्रावकोऽहमस्मि॥
तृष्णाच्छेदस्य बुद्धस्य वीतधूमस्यानुपलिप्तस्य। आहवनीयस्य यक्षस्योत्तमपुद्गलस्यातुलस्य। महतो यशोऽग्रप्राप्तस्य भगवतस्तस्य श्रावकोऽहमस्मीति॥
कदा संव्यूढाः पुनस्ते गृहपत इमे श्रमणस्य गौतमस्य वर्णा इति? तद्यथापि भदन्त नानापुष्पाणां महापुष्पराशिः, तमेनं दक्षो मालाकारो वा मालाकारान्तेवासी वा विचित्रां मालां ग्रथ्नीयात् — एवमेव खलु भदन्त स भगवाननेकवर्णोऽनेकशतवर्णः। को हि भदन्त वर्णार्हस्य वर्णं न करिष्यतीति? अथ खलु निर्ग्रन्थस्य ज्ञातिपुत्रस्य भगवतः सत्कारमसहमानस्य तत्रैवोष्णं लोहितं मुखत उदगमदिति।
उपालिसूत्रं निष्ठितं षष्ठम्॥
—
madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe gṛhapativarge upālisūtraṃ ṣaṣṭham
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānnālandāyāṃ viharati sma pāvārikāmravane. tena khalu punaḥ samayena nirgrantho jñātiputro nālandāyāṃ pratyavātsīnmahatyā nirgranthapariṣadā sārdham. atha khalu dīrghatapasvī nirgrantho nālandāyāṃ piṇḍāya caritvā paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānto yena pāvārikāmravanaṃ yena bhagavāṃstenopasamakramīt, upasaṃkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte'sthāt. ekānte sthitaṃ khalu dīrghatapasvinaṃ nirgranthaṃ bhagavānetadavocat — saṃvidyante khalu tapasvinnāsanāni, yadyākāṅkṣasi niṣīdeti. evamukte dīrghatapasvī nirgrantho'nyatarannīcamāsanaṃ gṛhītvaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalu dīrghatapasvinaṃ nirgranthaṃ bhagavānetadavocat — kati punastapasvinnirgrantho jñātiputraḥ karmāṇi prajñāpayati pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaya iti?
na khalvāyuṣmangautamācaritaṃ nirgranthasya jñātiputrasya karma karmeti prajñāpayitum, daṇḍo daṇḍa iti khalvāyuṣmangautamācaritaṃ nirgranthasya jñātiputrasya prajñāpayitumiti.
kati punastapasvinnirgrantho jñātiputro daṇḍānprajñāpayati pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaya iti?
trīnkhalvāyuṣmangautama nirgrantho jñātiputro daṇḍānprajñāpayati pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaya iti, tadyathā — kāyadaṇḍaṃ vāgdaṇḍaṃ manodaṇḍamiti.
kiṃ punastapasvinnanya eva kāyadaṇḍo'nyo vāgdaṇḍo'nyo manodaṇḍa iti?
anya evāyuṣmangautama kāyadaṇḍo'nyo vāgdaṇḍo'nyo manodaṇḍa iti.
eṣāṃ punastapasviṃstrayāṇāṃ daṇḍānāmevaṃ prativibhaktānāmevaṃ prativiśiṣṭānāṃ katamaṃ daṇḍaṃ nirgrantho jñātiputro mahāsāvadyataraṃ prajñāpayati pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaye — yadi vā kāyadaṇḍaṃ yadi vā vāgdaṇḍaṃ yadi vā manodaṇḍamiti?
eṣāṃ khalvāyuṣmangautama trayāṇāṃ daṇḍānāmevaṃ prativibhaktānāmevaṃ prativiśiṣṭānāṃ kāyadaṇḍaṃ nirgrantho jñātiputro mahāsāvadyataraṃ prajñāpayati pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaye, na tathā vāgdaṇḍaṃ na tathā manodaṇḍamiti.
kāyadaṇḍa iti tapasvinvadasi?
kāyadaṇḍa ityāyuṣmangautama vadāmi.
kāyadaṇḍa iti tapasvinvadasi?
kāyadaṇḍa ityāyuṣmangautama vadāmi.
kāyadaṇḍa iti tapasvinvadasi?
kāyadaṇḍa ityāyuṣmangautama vadāmīti.
iti ha bhagavāndīrghatapasvinaṃ nirgranthamasminkathāvastunyyāvattṛtīyakaṃ prātiṣṭhipat.
evamukte dīrghatapasvī nirgrantho bhagavantametadavocat — tvaṃ punarāyuṣmangautama kati daṇḍānprajñāpayasi pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaya iti?
na khalu tapasvinnācaritaṃ tathāgatasya daṇḍo daṇḍa iti prajñāpayitum, karma karmeti khalu tapasvinnācaritaṃ tathāgatasya prajñāpayitumiti.
tvaṃ punarāyuṣmangautama kati karmāṇi prajñāpayasi pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaya iti?
trīṇi khalvahaṃ tapasvinkarmāṇi prajñāpayāmi pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaye, tadyathā — kāyakarma vākkarma manaḥkarmeti.
kiṃ punarāyuṣmangautamānyadeva kāyakarmānyadvākkarmānyanmanaḥkarmeti?
anyadeva tapasvinkāyakarmānyadvākkarmānyanmanaḥkarmeti.
eṣāṃ punarāyuṣmangautama trayāṇāṃ karmaṇāmevaṃ prativibhaktānāmevaṃ prativiśiṣṭānāṃ katamatkarma mahāsāvadyataraṃ prajñāpayasi pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaye — yadi vā kāyakarma yadi vā vākkarma yadi vā manaḥkarmeti?
eṣāṃ khalvahaṃ tapasviṃstrayāṇāṃ karmaṇāmevaṃ prativibhaktānāmevaṃ prativiśiṣṭānāṃ manaḥkarma mahāsāvadyataraṃ prajñāpayāmi pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaye, na tathā kāyakarma na tathā vākkarmeti.
manaḥkarmetyāyuṣmangautama vadasi?
manaḥkarmeti tapasvinvadāmi.
manaḥkarmetyāyuṣmangautama vadasi?
manaḥkarmeti tapasvinvadāmi.
manaḥkarmetyāyuṣmangautama vadasi?
manaḥkarmeti tapasvinvadāmīti.
iti ha dīrghatapasvī nirgrantho bhagavantamasminkathāvastunyyāvattṛtīyakaṃ pratiṣṭhāpyotthāyāsanādyena nirgrantho jñātiputrastenopasamakramīt.
tena khalu punaḥ samayena nirgrantho jñātiputro mahatyā gṛhipariṣadā sārdhaṃ niṣaṇṇo'bhūdbālakinyā pariṣadopālipramukhayā. adarśatkhalu nirgrantho jñātiputro dīrghatapasvinaṃ nirgranthaṃ dūrata evāgacchantam, dṛṣṭvā ca dīrghatapasvinaṃ nirgranthametadavocat — hanta kuto nu tvaṃ tapasvinnāgacchasi divā divasasyeti? ito hi khalvahaṃ bhadantāgacchāmi śramaṇasya gautamasyāntikāditi. abhūtpunaste tapasviñśramaṇena gautamena sārdhaṃ kaścideva kathāsaṃlāpa iti? abhūtkhalu me bhadanta śramaṇena gautamena sārdhaṃ kaścideva kathāsaṃlāpa iti. yathā kathaṃ punaste tapasvinnabhūcchramaṇena gautamena sārdhaṃ kaścideva kathāsaṃlāpa iti? atha khalu dīrghatapasvī nirgrantho yāvānabhūdbhagavatā sārdhaṃ kathāsaṃlāpastaṃ sarvaṃ nirgranthāya jñātiputrāya nyavīvidat. evamukte nirgrantho jñātiputro dīrghatapasvinaṃ nirgranthametadavocat — sādhu sādhu tapasvin! yathā tacchrutavatā śrāvakeṇa samyageva śāstuḥ śāsanamājānataivameva dīrghatapasvinā nirgranthena śramaṇāya gautamāya vyākṛtam. kiṃ hi śobhate śavo manodaṇḍa imamevamaudārikaṃ kāyadaṇḍamupanidhāya! atha khalu kāyadaṇḍa eva mahāsāvadyataraḥ pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaye, na tathā vāgdaṇḍo na tathā manodaṇḍa iti.
evamukte upālirgṛhapatirnirgranthaṃ jñātiputrametadavocat — sādhu sādhu bhadanta dīrghatapasvī! yathā tacchrutavatā śrāvakeṇa samyageva śāstuḥ śāsanamājānataivamevaṃ bhadantena tapasvinā śramaṇāya gautamāya vyākṛtam. kiṃ hi śobhate śavo manodaṇḍa imamevamaudārikaṃ kāyadaṇḍamupanidhāya! atha khalu kāyadaṇḍa eva mahāsāvadyataraḥ pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaye, na tathā vāgdaṇḍo na tathā manodaṇḍaḥ. hanta cāhaṃ bhadanta gacchāmi, śramaṇasya gautamasyāsminkathāvastuni vādamāropayiṣyāmi. yadi me śramaṇo gautamastathā pratiṣṭhāsyati yathā bhadantena tapasvinā pratiṣṭhāpitam — tadyathāpi nāma balavānpuruṣo dīrghalomakameḍakaṃ lomasu gṛhītvākarṣetparikarṣetsaṃparikarṣet, evamevāhaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ vādena vādamākarkṣyāmi parikarkṣyāmi saṃparikarkṣyāmi. tadyathāpi nāma balavānśauṇḍikakarmakaro mahantaṃ śauṇḍikakiliñjaṃ gambhīra udakahrade prakṣipya karṇe gṛhītvākarṣetparikarṣetsaṃparikarṣet, evamevāhaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ vādena vādamākarkṣyāmi parikarkṣyāmi saṃparikarkṣyāmi. tadyathāpi nāma balavānśauṇḍikadhūrto vālaṃ karṇe gṛhītvāvadhūnuyānnirdhūnuyānniḥsphoṭayet, evamevāhaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ vādena vādamavadhaviṣyāmi nirdhaviṣyāmi niḥsphoṭayiṣyāmi. tadyathāpi nāma kuñjaraḥ ṣaṣṭihāyano gambhīrāṃ puṣkariṇīmavagāhya śāṇadhāvikaṃ nāma krīḍitajātaṃ krīḍati, evamevāhaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ śāṇadhāvikaṃ manye krīḍitajātaṃ krīḍiṣyāmi. hanta cāhaṃ bhadanta gacchāmi, śramaṇasya gautamasyāsminkathāvastuni vādamāropayiṣyāmīti. gaccha tvaṃ gṛhapate, śramaṇasya gautamasyāsminkathāvastuni vādamāropaya. ahaṃ vā hi gṛhapate śramaṇasya gautamasya vādamāropayeyaṃ dīrghatapasvī vā nirgranthastvaṃ veti.
evamukte dīrghatapasvī nirgrantho nirgranthaṃ jñātiputrametadavocat — na khalu ma etadbhadanta rocate yadupālirgṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya vādamāropayet. śramaṇo hi bhadanta gautamo māyāvyāvartanīṃ māyāṃ jānāti yayānyatīrthyānāṃ śrāvakānāvartayatīti. asthānaṃ khalvetattapasvinnanavakāśo yadupālirgṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakatvamupagacchet. sthānaṃ ca khalvetadvidyate yacchramaṇo gautama upālergṛhapateḥ śrāvakatvamupagacchet. gaccha tvaṃ gṛhapate, śramaṇasya gautamasyāsminkathāvastuni vādamāropaya. ahaṃ vā hi gṛhapate śramaṇasya gautamasya vādamāropayeyaṃ dīrghatapasvī vā nirgranthastvaṃ veti. dvitīyamapi khalu dīrghatapasvī (pūrvavat) tṛtīyamapi khalu dīrghatapasvī nirgrantho nirgranthaṃ jñātiputrametadavocat — na khalu ma etadbhadanta rocate yadupālirgṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya vādamāropayet. śramaṇo hi bhadanta gautamo māyāvyāvartanīṃ māyāṃ jānāti yayānyatīrthyānāṃ śrāvakānāvartayatīti. asthānaṃ khalvetattapasvinnanavakāśo yadupālirgṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakatvamupagacchet. sthānaṃ ca khalvetadvidyate yacchramaṇo gautama upālergṛhapateḥ śrāvakatvamupagacchet. gaccha tvaṃ gṛhapate, śramaṇasya gautamasyāsminkathāvastuni vādamāropaya. ahaṃ vā hi gṛhapate śramaṇasya gautamasya vādamāropayeyaṃ dīrghatapasvī vā nirgranthastvaṃ veti. evaṃ bhadanteti khalūpālirgṛhapatirnirgranthāya jñātiputrāya pratiśrutyotthāyāsanānnirgranthaṃ jñātiputramabhivādya pradakṣiṇīkṛtya yena pāvārikāmravanaṃ yena bhagavāṃstenopasamakramīt, upasaṃkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalūpālirgṛhapatirbhagavantametadavocat — āgamannu khalviha bhadanta dīrghatapasvī nirgrantha iti?
āgamatkhalviha gṛhapate dīrghatapasvī nirgrantha iti.
abhūtkhalu punaste bhadanta dīrghatapasvinā nirgranthena sārdhaṃ kaścideva kathāsaṃlāpa iti?
abhūtkhalu me gṛhapate dīrghatapasvinā nirgranthena sārdhaṃ kaścideva kathāsaṃlāpa iti.
yathā kathaṃ punaste bhadantābhūddīrghatapasvinā nirgranthena sārdhaṃ kaścideva kathāsaṃlāpa iti?
atha khalu bhagavānyāvānabhūddīrghatapasvinā nirgranthena sārdhaṃ kathāsaṃlāpastaṃ sarvamupālaye gṛhapataye nyavīvidat.
evamukte upālirgṛhapatirbhagavantametadavocat — sādhu sādhu bhadanta tapasvī! yathā tacchrutavatā śrāvakeṇa samyageva śāstuḥ śāsanamājānataivamevaṃ dīrghatapasvinā nirgranthena bhagavate vyākṛtam. kiṃ hi śobhate śavo manodaṇḍa imamevamaudārikaṃ kāyadaṇḍamupanidhāya? atha khalu kāyadaṇḍa eva mahāsāvadyataraḥ pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaye, na tathā vāgdaṇḍo na tathā manodaṇḍa iti. yadi khalu tvaṃ gṛhapate satye pratiṣṭhāya mantrayethāḥ, syānnāvatra kathāsaṃlāpa iti. satye'haṃ bhadanta pratiṣṭhāya mantrayiṣye, bhavatu nāvatra kathāsaṃlāpa iti.
tatkiṃ manyase gṛhapate, iha syānnirgrantha ābādhiko duḥkhito bāḍhaglānaḥ śītodakapratikṣipta uṣṇodakapratisevī. sa śītodakamalabhamānaḥ kālaṃ kuryāt. asya punargṛhapate nirgrantho jñātiputraḥ kutropapattiṃ prajñāpayatīti?
santi bhadanta manaḥsattvā nāma devāḥ, tatra sa upapadyate.
tatkasya hetoḥ?
asau hi bhadanta manaḥpratibaddhaḥ kālaṃ karotīti.
manasi kuru gṛhapate, manasi kṛtvā khalu gṛhapate vyākuru. na khalu te saṃdhīyate pūrveṇa vā paścimaṃ paścimena vā pūrvam. bhāṣitā khalu punaste gṛhapata eṣā vāk — satye'haṃ bhadanta pratiṣṭhāya mantrayiṣye, bhavatu nāvatra kathāsaṃlāpa iti. yadyapi bhadanta bhagavānevamāha, atha khalu kāyadaṇḍa eva mahāsāvadyataraḥ pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaye, na tathā vāgdaṇḍo na tathā manodaṇḍa iti.
tatkiṃ manyase gṛhapate, iha syānnirgrantho jñātiputraścāturyāmasaṃvarasaṃvṛtaḥ sarvavārivāritaḥ sarvavāriyuktaḥ sarvavāridhutaḥ sarvavārispṛṣṭaḥ. so'bhikrāmanpratikrāmanbahūnkṣudrakānprāṇinaḥ saṃghātamāpādayati. asya punargṛhapate nirgrantho jñātiputraḥ kaṃ vipākaṃ prajñāpayatīti?
asaṃcetanikaṃ bhadanta nirgrantho jñātiputro na mahāsāvadyaṃ prajñāpayatīti.
yadi punargṛhapate cetayatīti?
mahāsāvadyaṃ bhadanta bhavatīti.
cetanāṃ punargṛhapate nirgrantho jñātiputraḥ kasminprajñāpayatīti?
manodaṇḍe bhadanteti.
manasi kuru gṛhapate, manasi kṛtvā khalu gṛhapate vyākuru. na khalu te saṃdhīyate pūrveṇa vā paścimaṃ paścimena vā pūrvam. bhāṣitā khalu punaste gṛhapata eṣā vāk — satye'haṃ bhadanta pratiṣṭhāya mantrayiṣye, bhavatu nāvatra kathāsaṃlāpa iti. yadyapi bhadanta bhagavānevamāha, atha khalu kāyadaṇḍa eva mahāsāvadyataraḥ pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaye, na tathā vāgdaṇḍo na tathā manodaṇḍa iti.
tatkiṃ manyase gṛhapate, iyaṃ nālandarddhā caiva sphītā ca bahujanākīrṇamanuṣyeti?
evaṃ bhadanta, iyaṃ nālandarddhā caiva sphītā ca bahujanākīrṇamanuṣyeti.
tatkiṃ manyase gṛhapate, iha puruṣa āgaccheditkṣiptāsiḥ. sa evaṃ vadet — ahaṃ yāvanto'syāṃ nālandāyāṃ prāṇinastānekena kṣaṇenaikena muhūrtenaikaṃ māṃsakhalamekaṃ māṃsapuñjaṃ kariṣyāmīti. tatkiṃ manyase gṛhapate, prabhavati nu khalu sa puruṣo yāvanto'syāṃ nālandāyāṃ prāṇinastānekena kṣaṇenaikena muhūrtenaikaṃ māṃsakhalamekaṃ māṃsapuñjaṃ kartumiti?
daśāpi bhadanta puruṣā viṃśatirapi bhadanta puruṣāstriṃśadapi bhadanta puruṣāścatvāriṃśadapi bhadanta puruṣāḥ pañcāśadapi bhadanta puruṣā na prabhavanti yāvanto'syāṃ nālandāyāṃ prāṇinastānekena kṣaṇenaikena muhūrtenaikaṃ māṃsakhalamekaṃ māṃsapuñjaṃ kartum. kiṃ hi śobhata ekaḥ śavaḥ puruṣa iti!
tatkiṃ manyase gṛhapate, ihāgacchecchramaṇo vā brāhmaṇo vā ṛddhimāṃścetovaśiprāptaḥ. sa evaṃ vadet — ahamimāṃ nālandāmekena manaḥpradoṣeṇa bhasma kariṣyāmīti. tatkiṃ manyase gṛhapate, prabhavati nu khalu sa śramaṇo vā brāhmaṇo vā ṛddhimāṃścetovaśiprāpta imāṃ nālandāmekena manaḥpradoṣeṇa bhasma kartumiti?
daśāpi bhadanta nālandā viṃśatimapi nālandāstriṃśatamapi nālandāścatvāriṃśatamapi nālandāḥ pañcāśatamapi nālandāḥ prabhavati sa śramaṇo vā brāhmaṇo vā ṛddhimāṃścetovaśiprāpta ekena manaḥpradoṣeṇa bhasma kartum. kiṃ hi śobhata ekā śavā nālandeti!
manasi kuru gṛhapate, manasi kṛtvā khalu gṛhapate vyākuru. na khalu te saṃdhīyate pūrveṇa vā paścimaṃ paścimena vā pūrvam. bhāṣitā khalu punaste gṛhapata eṣā vāk — satye'haṃ bhadanta pratiṣṭhāya mantrayiṣye, bhavatu nāvatra kathāsaṃlāpa iti.
yadyapi bhadanta bhagavānevamāha, atha khalu kāyadaṇḍa eva mahāsāvadyataraḥ pāpasya karmaṇaḥ kriyāyai pāpasya karmaṇaḥ pravṛttaye, na tathā vāgdaṇḍo na tathā manodaṇḍa iti.
tatkiṃ manyase gṛhapate, śrutaṃ te daṇḍakāraṇyaṃ kāliṅgāraṇyaṃ medhyāraṇyaṃ mātaṅgāraṇyamaraṇyamaraṇyabhūtamiti?
evaṃ bhadanta, śrutaṃ me daṇḍakāraṇyaṃ kāliṅgāraṇyaṃ medhyāraṇyaṃ mātaṅgāraṇyamaraṇyamaraṇyabhūtamiti.
tatkiṃ manyase gṛhapate, kimiti te śrutaṃ kena taddaṇḍakāraṇyaṃ kāliṅgāraṇyaṃ medhyāraṇyaṃ mātaṅgāraṇyamaraṇyamaraṇyabhūtamiti?
śrutaṃ ma etadbhadanta, ṛṣīṇāṃ manaḥpradoṣeṇa taddaṇḍakāraṇyaṃ kāliṅgāraṇyaṃ medhyāraṇyaṃ mātaṅgāraṇyamaraṇyamaraṇyabhūtamiti.
manasi kuru gṛhapate, manasi kṛtvā khalu gṛhapate vyākuru. na khalu te saṃdhīyate pūrveṇa vā paścimaṃ paścimena vā pūrvam. bhāṣitā khalu punaste gṛhapata eṣā vāk — satye'haṃ bhadanta pratiṣṭhāya mantrayiṣye, bhavatu nāvatra kathāsaṃlāpa iti.
pūrveṇaivāhaṃ bhadantaupamyena bhagavata āttamanā abhirāddhaḥ. api cāhamimāni bhagavato vicitrāṇi praśnapratibhānāni śrotukāmaḥ, evāhaṃ bhagavantaṃ pratyanīkaṃ kartavyamamaṃsi. abhikrāntaṃ bhadantābhikrāntaṃ bhadanta! tadyathāpi bhadanta nikubjitaṃ votkubjayet, praticchannaṃ vā vivṛṇuyāt, mūḍhasya vā mārgamācakṣīta, andhakāre vā tailapradyotaṃ dhārayeccakṣuṣmanto rūpāṇi drakṣyantīti — evamevaṃ bhagavatānekaparyāyeṇa dharmaḥ prakāśitaḥ. eṣo'haṃ bhadanta bhagavantaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṃghaṃ ca. upāsakaṃ māṃ bhagavāndhārayatvadyaprabhṛti prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti.
anuvidyakāraṃ khalu gṛhapate kuru, anuvidyakāro yuṣmādṛśānāṃ jñātamanuṣyāṇāṃ sādhurbhavatīti. anenāpyahaṃ bhadanta bhagavato bhūyasyā mātrayāttamanā abhirāddho yanmāṃ bhagavānevamāha — anuvidyakāraṃ khalu gṛhapate kuru, anuvidyakāro yuṣmādṛśānāṃ jñātamanuṣyāṇāṃ sādhurbhavatīti. māṃ hi bhadantānyatīrthyāḥ śrāvakaṃ labdhvā kevalakalpāṃ nālandāṃ patākāṃ parihareyuḥ — upālirasmākaṃ gṛhapatiḥ śrāvakatvamupagata iti. atha ca punarbhagavānmāmevamāha — anuvidyakāraṃ khalu gṛhapate kuru, anuvidyakāro yuṣmādṛśānāṃ jñātamanuṣyāṇāṃ sādhurbhavatīti. eṣo'haṃ bhadanta dvitīyamapi bhagavantaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṃghaṃ ca. upāsakaṃ māṃ bhagavāndhārayatvadyaprabhṛti prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti.
dīrgharātraṃ khalu te gṛhapate nirgranthānāmavapānabhūtaṃ kulaṃ yenaiṣāmupagatānāṃ piṇḍakaṃ dātavyaṃ manyethā iti. anenāpyahaṃ bhadanta bhagavato bhūyasyā mātrayāttamanā abhirāddho yanmāṃ bhagavānevamāha — dīrgharātraṃ khalu te gṛhapate nirgranthānāmavapānabhūtaṃ kulaṃ yenaiṣāmupagatānāṃ piṇḍakaṃ dātavyaṃ manyethā iti. śrutaṃ ma etadbhadanta, śramaṇo gautama evamāha — mahyameva dānaṃ dātavyaṃ nānyebhyo dānaṃ dātavyam, mamaiva śrāvakebhyo dānaṃ dātavyaṃ nānyeṣāṃ śrāvakebhyo dānaṃ dātavyam, mahyameva dattaṃ mahāphalaṃ nānyebhyo dattaṃ mahāphalam, mamaiva śrāvakebhyo dattaṃ mahāphalaṃ nānyeṣāṃ śrāvakebhyo dattaṃ mahāphalamiti. atha ca punarmāṃ bhagavānnirgrantheṣvapi dāne samādāpayati. api ca bhadanta vayamatra kālaṃ jñāsyāmaḥ. eṣo'haṃ bhadanta tṛtīyamapi bhagavantaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṃghaṃ ca. upāsakaṃ māṃ bhagavāndhārayatvadyaprabhṛti prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti.
atha khalu bhagavānupālaye gṛhapataye'nupūrvīṃ kathāmakathayat, tadyathā — dānakathāṃ śīlakathāṃ svargakathām, kāmānāmādīnavamavakāraṃ saṃkleśaṃ naiṣkramye cānuśaṃsaṃ prākāśayat. yadā bhagavānājñāsīdupāliṃ gṛhapatiṃ kalyacittaṃ mṛducittaṃ vinīvaraṇacittamudagracittaṃ prasannacittam, atha yā buddhānāṃ sāmutkarṣikī dharmadeśanā tāṃ prākāśayat — duḥkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ mārgam. tadyathāpi nāma śuddhaṃ vastramapagatakālakaṃ samyageva rajanaṃ pratigṛhṇīyāt, evamevopālergṛhapatestasminnevāsane virajo vītamalaṃ dharmacakṣurudapādi — yatkiṃcitsamudayadharma sarvaṃ tannirodhadharmeti. atha khalūpālirgṛhapatirdṛṣṭadharmā prāptadharmā viditadharmā paryavagāḍhadharmā tīrṇavicikitso vigatakathaṃkatho vaiśāradyaprāpto'parapratyayaḥ śāstuḥ śāsane bhagavantametadavocat — hanta cedānīṃ vayaṃ bhadanta gacchāmaḥ, bahukṛtyā vayaṃ bahukaraṇīyā iti. yasyedānīṃ tvaṃ gṛhapate kālaṃ manyasa iti.
atha khalūpālirgṛhapatirbhagavato bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanādbhagavantamabhivādya pradakṣiṇīkṛtya yena svakaṃ niveśanaṃ tenopasamakramīt, upasaṃkramya dauvārikamāmamantrata — adyaprabhṛti saumya dauvārikāvṛṇomi dvāraṃ nirgranthānāṃ nirgranthīnām, anāvṛtaṃ dvāraṃ bhagavato bhikṣūṇāṃ bhikṣuṇīnāmupāsakānāmupāsikānām. yadi kaścinnirgrantha āgacchati tamenaṃ tvamevaṃ vadeḥ — tiṣṭha bhadanta, mā pravikṣaḥ. adyaprabhṛtyupālirgṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakatvamupagataḥ. āvṛtaṃ dvāraṃ nirgranthānāṃ nirgranthīnām, anāvṛtaṃ dvāraṃ bhagavato bhikṣūṇāṃ bhikṣuṇīnāmupāsakānāmupāsikānām. yadi te bhadanta piṇḍakenārthaḥ, atraiva tiṣṭha, atraiva ta āhariṣyantīti. evaṃ bhadanteti khalu dauvārika upālaye gṛhapataye pratyaśrauṣīt.
aśrauṣītkhalu dīrghatapasvī nirgranthaḥ — upāliḥ kila gṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakatvamupagata iti. atha khalu dīrghatapasvī nirgrantho yena nirgrantho jñātiputrastenopasamakramīt, upasaṃkramya nirgranthaṃ jñātiputrametadavocat — śrutaṃ ma etadbhadanta, upāliḥ kila gṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakatvamupagata iti. asthānaṃ khalvetattapasvinnanavakāśo yadupālirgṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakatvamupagacchet. sthānaṃ ca khalvetadvidyate yacchramaṇo gautama upālergṛhapateḥ śrāvakatvamupagacchediti. dvitīyamapi khalu dīrghatapasvī nirgranthaḥ (pūrvavat) tṛtīyamapi khalu dīrghatapasvī nirgrantho nirgranthaṃ jñātiputrametadavocat — śrutaṃ ma etadbhadanta (pūrvavat) upālergṛhapateḥ śrāvakatvamupagacchediti. hantāhaṃ bhadanta gacchāmi yāvajjānāmi yadi vopālirgṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakatvamupagato yadi vā neti. gaccha tvaṃ tapasviñjānīhi yadi vopālirgṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakatvamupagato yadi vā neti.
atha khalu dīrghatapasvī nirgrantho yenopālergṛhapaterniveśanaṃ tenopasamakramīt. adarśatkhalu dauvāriko dīrghatapasvinaṃ nirgranthaṃ dūrata evāgacchantam. dṛṣṭvā ca dīrghatapasvinaṃ nirgranthametadavocat — tiṣṭha bhadanta, mā pravikṣaḥ. adyaprabhṛtyupālirgṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakatvamupagataḥ. āvṛtaṃ dvāraṃ nirgranthānāṃ nirgranthīnām, anāvṛtaṃ dvāraṃ bhagavato bhikṣūṇāṃ bhikṣuṇīnāmupāsakānāmupāsikānām. yadi te bhadanta piṇḍakenārthaḥ, atraiva tiṣṭha, atraiva ta āhariṣyantīti. na ma āyuṣmanpiṇḍakenārtha ityuktvā tataḥ pratinivṛtya yena nirgrantho jñātiputrastenopasamakramīt, upasaṃkramya nirgranthaṃ jñātiputrametadavocat — satyameva khalu bhadanta yadupālirgṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakatvamupagataḥ. etatkhalu te'haṃ bhadanta nālapsi — na khalu me bhadanta rocate yadupālirgṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya vādamāropayet, śramaṇo hi bhadanta gautamo māyāvyāvartanīṃ māyāṃ jānāti yayānyatīrthyānāṃ śrāvakānāvartayatīti. āvartitaḥ khalu te bhadantopālirgṛhapatiḥ śramaṇena gautamenāvartanyā māyayeti. asthānaṃ khalvetattapasvinnanavakāśo yadupālirgṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakatvamupagacchet. sthānaṃ ca khalvetadvidyate yacchramaṇo gautama upālergṛhapateḥ śrāvakatvamupagacchediti. dvitīyamapi khalu dīrghatapasvī nirgrantho nirgranthaṃ jñātiputrametadavocat — satyameva bhadanta (pūrvavat) upālergṛhapateḥ śrāvakatvamupagacchediti. tṛtīyamapi khalu dīrghatapasvī nirgrantho nirgranthaṃ jñātiputrametadavocat — satyameva khalu bhadanta (pūrvavat) upālergṛhapateḥ śrāvakatvamupagacchediti. hanta cāhaṃ tapasvingacchāmi yāvaccāhaṃ svayameva jānāmi yadi vopālirgṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakatvamupagato yadi vā neti.
atha khalu nirgrantho jñātiputro mahatyā nirgranthapariṣadā sārdhaṃ yenopālergṛhapaterniveśanaṃ tenopasamakramīt. adarśatkhalu dauvāriko nirgranthaṃ jñātiputraṃ dūrata evāgacchantam. dṛṣṭvā ca nirgranthaṃ jñātiputrametadavocat — tiṣṭha bhadanta, mā pravikṣaḥ. adyaprabhṛtyupālirgṛhapatiḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakatvamupagataḥ. āvṛtaṃ dvāraṃ nirgranthānāṃ nirgranthīnām, anāvṛtaṃ dvāraṃ bhagavato bhikṣūṇāṃ bhikṣuṇīnāmupāsakānāmupāsikānām. yadi te bhadanta piṇḍakenārthaḥ, atraiva tiṣṭha, atraiva ta āhariṣyantīti. tena hi saumya dauvārika yenopālirgṛhapatistenopasaṃkrama, upasaṃkramyopāliṃ gṛhapatimevaṃ vada — nirgrantho bhadanta jñātiputro mahatyā nirgranthapariṣadā sārdhaṃ bahirdvārakoṣṭhake sthitaḥ, sa te darśanakāma iti. evaṃ bhadanteti khalu dauvāriko nirgranthāya jñātiputrāya pratiśrutya yenopālirgṛhapatistenopasamakramīt, upasaṃkramyopāliṃ gṛhapatimetadavocat — nirgrantho bhadanta jñātiputro mahatyā nirgranthapariṣadā sārdhaṃ bahirdvārakoṣṭhake sthitaḥ, sa te darśanakāma iti. tena hi saumya dauvārika madhyamāyāṃ dvāraśālāyāmāsanāni prajñāpayeti. evaṃ bhadanteti khalu dauvārika upālaye gṛhapataye pratiśrutya madhyamāyāṃ dvāraśālāyāmāsanāni prajñāpya yenopālirgṛhapatistenopasamakramīt, upasaṃkramyopāliṃ gṛhapatimetadavocat — prajñaptāni khalu bhadanta madhyamāyāṃ dvāraśālāyāmāsanāni, yasyedānīṃ kālaṃ manyasa iti.
atha khalūpālirgṛhapatiryena madhyamā dvāraśālā tenopasamakramīt, upasaṃkramya yattatrāsanamagryaṃ ca śreṣṭhaṃ cottamaṃ ca praṇītaṃ ca tatra svayaṃ niṣadya dauvārikamāmamantrata — tena hi saumya dauvārika yena nirgrantho jñātiputrastenopasaṃkrama, upasaṃkramya nirgranthaṃ jñātiputramevaṃ vada — upālirbhadanta gṛhapatirevamāha — praviśa kila bhadanta yadyākāṅkṣasīti. evaṃ bhadanteti khalu dauvārika upālaye gṛhapataye pratiśrutya yena nirgrantho jñātiputrastenopasamakramīt, upasaṃkramya nirgranthaṃ jñātiputrametadavocat — upālirbhadanta gṛhapatirevamāha — praviśa kila bhadanta yadyākāṅkṣasīti. atha khalu nirgrantho jñātiputro mahatyā nirgranthapariṣadā sārdhaṃ yena madhyamā dvāraśālā tenopasamakramīt. atha khalūpālirgṛhapatiḥ — yaḥ khalu pūrvaṃ yataḥ paśyati sma nirgranthaṃ jñātiputraṃ dūrata evāgacchantaṃ dṛṣṭvā tataḥ pratyudgamya yattatrāsanamagryaṃ ca śreṣṭhaṃ cottamaṃ ca praṇītaṃ ca taduttarāsaṅgena saṃmṛjya parigṛhya niṣādayati sma — sa idānīṃ yattatrāsanamagryaṃ ca śreṣṭhaṃ cottamaṃ ca praṇītaṃ ca tatra svayaṃ niṣadya nirgranthaṃ jñātiputrametadavocat — saṃvidyante khalu bhadantāsanāni, yadyākāṅkṣasi niṣīdeti. evamukte nirgrantho jñātiputra upāliṃ gṛhapatimetadavocat — unmatto'si tvaṃ gṛhapate, dṛpto'si tvaṃ gṛhapate! gacchāmyahaṃ bhadanta śramaṇasya gautamasya vādamāropayiṣyāmīti gatvā mahatāsi vādasaṃghāṭena pratimukta āgataḥ. tadyathāpi gṛhapate puruṣo'ṇḍahārako gatvoddhṛtābhyāmaṇḍābhyāmāgacchet, tadyathā vā punargṛhapate puruṣo'kṣihārako gatvoddhṛtābhyāmakṣibhyāmāgacchet, evameva khalu tvaṃ gṛhapate gacchāmyahaṃ bhadanta śramaṇasya gautamasya vādamāropayiṣyāmīti gatvā mahatāsi vādasaṃghāṭena pratimukta āgataḥ. āvartito'si khalu tvaṃ gṛhapate śramaṇena gautamenāvartanyā māyayeti.
bhadrikā bhadantāvartanī māyā, kalyāṇī bhadantāvartanī māyā. priyāścenme bhadanta jñātisālohitā anayāvartanyāvarteran, priyāṇāmapi me syājjñātisālohitānāṃ dīrgharātraṃ hitāya sukhāya. sarve cedapi bhadanta kṣatriyā anayāvartanyāvarteran, sarveṣāmapi syātkṣatriyāṇāṃ dīrgharātraṃ hitāya sukhāya. sarve cedapi bhadanta brāhmaṇāḥ (pūrvavat) vaiśyāḥ (pūrvavat) śūdrā anayāvartanyāvarteran, sarveṣāmapi syācchūdrāṇāṃ dīrgharātraṃ hitāya sukhāya. sadevakaścedapi bhadanta lokaḥ samārakaḥ sabrahmakaḥ saśramaṇabrāhmaṇī prajā sadevamanuṣyānayāvartanyāvarteta, sadevakasyāpi syāllokasya samārakasya sabrahmakasya saśramaṇabrāhmaṇyāḥ prajāyāḥ sadevamanuṣyāyā dīrgharātraṃ hitāya sukhāyeti. tena hi bhadantopamāṃ te kariṣyāmi, upamayāpīhaike vijñāḥ puruṣā bhāṣitasyārthamājānanti.
bhūtapūrvaṃ bhadantānyatarasya brāhmaṇasya jīrṇasya vṛddhasya mahallakasya daharā māṇavikā bhāryābhūdgarbhiṇyupavijanyā. atha khalu bhadanta sā māṇavikā taṃ brāhmaṇametadavocat — gaccha tvaṃ brāhmaṇa, āpaṇānmarkaṭaśāvakaṃ krītvānaya yo me kumārakasya krīḍanako bhaviṣyatīti. evamukte sa brāhmaṇastāṃ māṇavikāmetadavocat — āgamaya tāvadbhavati yāvadvijāyase. yadi tvaṃ bhavati kumārakaṃ vijaniṣyase, tasyāste'hamāpaṇānmarkaṭaśāvakaṃ krītvānayiṣyāmi yaste kumārakasya krīḍanako bhaviṣyati. yadi punastvaṃ bhavati kumārikāṃ vijaniṣyase, tasyāste'hamāpaṇānmarkaṭaśāvikāṃ krītvānayiṣyāmi yā te kumārikāyāḥ krīḍanikā bhaviṣyatīti. dvitīyamapi khalu bhadanta sā māṇavikā (pūrvavat) tṛtīyamapi khalu bhadanta sā māṇavikā taṃ brāhmaṇametadavocat — gaccha tvaṃ brāhmaṇa, āpaṇānmarkaṭaśāvakaṃ krītvānaya yo me kumārakasya krīḍanako bhaviṣyatīti. atha khalu bhadanta sa brāhmaṇastasyāṃ māṇavikāyāṃ saṃraktaḥ pratibaddhacitta āpaṇānmarkaṭaśāvakaṃ krītvānīya tāṃ māṇavikāmetadavocat — ayaṃ te bhavatyāpaṇānmarkaṭaśāvakaḥ krītvānīto yaste kumārakasya krīḍanako bhaviṣyatīti. evamukte bhadanta sā māṇavikā taṃ brāhmaṇametadavocat — gaccha tvaṃ brāhmaṇa, imaṃ markaṭaśāvakamādāya yena raktapāṇī rajakaputrastenopasaṃkrama, upasaṃkramya raktapāṇiṃ rajakaputramevaṃ vada — icchāmyahaṃ saumya raktapāṇa imaṃ markaṭaśāvakaṃ pītāvalepanaṃ nāma raṅgajātaṃ rañjitamākoṭitapratyākoṭitamubhayatobhāgavimṛṣṭamiti.
atha khalu bhadanta sa brāhmaṇastasyāṃ māṇavikāyāṃ saṃraktaḥ pratibaddhacittastaṃ markaṭaśāvakamādāya yena raktapāṇī rajakaputrastenopasamakramīt, upasaṃkramya raktapāṇiṃ rajakaputrametadavocat — icchāmyahaṃ saumya raktapāṇa imaṃ markaṭaśāvakaṃ pītāvalepanaṃ nāma raṅgajātaṃ rañjitamākoṭitapratyākoṭitamubhayatobhāgavimṛṣṭamiti. evamukte bhadanta raktapāṇī rajakaputrastaṃ brāhmaṇametadavocat — ayaṃ khalu te bhadanta markaṭaśāvako raṅgakṣamo hi khalu, nākoṭanakṣamo na vimārjanakṣama iti. evameva khalu bhadanta bālānāṃ nirgranthānāṃ vādo raṅgakṣamo hi khalu bālānāṃ na paṇḍitānām, nānuyogakṣamo na vimārjanakṣamaḥ. atha khalu bhadanta sa brāhmaṇo'pareṇa samayena navaṃ dūṣyayugamādāya yena raktapāṇī rajakaputrastenopasamakramīt, upasaṃkramya raktapāṇiṃ rajakaputrametadavocat — icchāmyahaṃ saumya raktapāṇa idaṃ navaṃ dūṣyayugaṃ pītāvalepanaṃ nāma raṅgajātaṃ rañjitamākoṭitapratyākoṭitamubhayatobhāgavimṛṣṭamiti. evamukte bhadanta raktapāṇī rajakaputrastaṃ brāhmaṇametadavocat — idaṃ khalu te bhadanta navaṃ dūṣyayugaṃ raṅgakṣamaṃ caivākoṭanakṣamaṃ ca vimārjanakṣamaṃ ceti. evameva khalu bhadanta tasya bhagavato vādo'rhataḥ samyaksaṃbuddhasya raṅgakṣamaścaiva paṇḍitānāṃ na bālānām, anuyogakṣamaśca vimārjanakṣamaśceti.
sarājikā khalu gṛhapate pariṣadevaṃ jānāti — upālirgṛhapatirnirgranthasya jñātiputrasya śrāvaka iti. kasya tvāṃ gṛhapate śrāvakaṃ dhārayāma iti? evamukte upālirgṛhapatirutthāyāsanādekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamya nirgranthaṃ jñātiputrametadavocat — tena hi bhadanta śṛṇu yasyāhaṃ śrāvaka iti —
dhīrasya vigatamohasya prabhinnakhilasya vijitavijayasya. anighasya susamacittasya vṛddhaśīlasya sādhuprajñasya. viṣamatarasya vimalasya bhagavatastasya śrāvako'hamasmi..
akathaṃkathasya tuṣitasya vāntalokāmiṣasya muditasya. kṛtaśramaṇasya manujasyāntimaśarīrasya narasya. anupamasya virajaskasya bhagavatastasya śrāvako'hamasmi..
asaṃśayasya kuśalasya vainayikasya sārathivarasya. anuttarasya ruciradharmaṇo niṣkāṅkṣasya prabhāsakasya. mānacchedasya vīrasya bhagavatastasya śrāvako'hamasmi..
ṛṣabhasyāprameyasya gambhīrasya maunaprāptasya. kṣemaṃkarasya vedasya dharmasthasya saṃvṛtātmanaḥ. saṅgātigasya muktasya bhagavatastasya śrāvako'hamasmi..
nāgasya prāntasenasya kṣīṇasaṃyojanasya muktasya. pratimantrakasya dhautasya pannadhvajasya vītarāgasya. dāntasya niṣprapañcasya bhagavatastasya śrāvako'hamasmi..
ṛṣisaptamasyākuhasya traividyasya brahmaprāptasya. snātakasya padakasya prasrabdhasya viditavedasya. puraṃdarasya śakrasya bhagavatastasya śrāvako'hamasmi..
āryasya bhāvitātmanaḥ prāptiprāptasya vaiyākaraṇasya. smṛtimato vipaśyino'nabhinatasya nāpanatasya. anejasya vaśiprāptasya bhagavatastasya śrāvako'hamasmi..
samyaggatasya dhyāyino'nanugatāntarasya śuddhasya. aśritasya hitasya praviviktasyāgraprāptasya. tīrṇasya tārayato bhagavatastasya śrāvako'hamasmi..
śāntasya bhūriprajñasya mahāprajñasya vītalobhasya. tathāgatasya sugatasyāpratipudgalasyāsamasya. viśāradasya nipuṇasya bhagavatastasya śrāvako'hamasmi..
tṛṣṇācchedasya buddhasya vītadhūmasyānupaliptasya. āhavanīyasya yakṣasyottamapudgalasyātulasya. mahato yaśo'graprāptasya bhagavatastasya śrāvako'hamasmīti..
kadā saṃvyūḍhāḥ punaste gṛhapata ime śramaṇasya gautamasya varṇā iti? tadyathāpi bhadanta nānāpuṣpāṇāṃ mahāpuṣparāśiḥ, tamenaṃ dakṣo mālākāro vā mālākārāntevāsī vā vicitrāṃ mālāṃ grathnīyāt — evameva khalu bhadanta sa bhagavānanekavarṇo'nekaśatavarṇaḥ. ko hi bhadanta varṇārhasya varṇaṃ na kariṣyatīti? atha khalu nirgranthasya jñātiputrasya bhagavataḥ satkāramasahamānasya tatraivoṣṇaṃ lohitaṃ mukhata udagamaditi.
upālisūtraṃ niṣṭhitaṃ ṣaṣṭham..