MN73 mahāvatsasūtram
Summary: Encouraged by the Buddha’s systematic exposition of wholesome and unwholesome roots and the vast number of ordained and lay disciples who have achieved each stage of awakening, Vatsagotra requests ordination. Retiring into solitude with earnest determination, he penetrates the Dharma, eradicates all mental defilements, and becomes numbered among the fully accomplished Arhats.
मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे परिव्राजकवर्गे महावत्ससूत्रं तृतीयम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्राजगृहे विहरति स्म वेणुवने कलन्दकनिवापे। अथ खलु वत्सगोत्रः परिव्राजको येन भवांस्तेनोपसमक्रमीत्; उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्तनिषण्णः खलु वत्सगोत्रः परिव्राजको भगवन्तमेतदवोचत् — दीर्घरात्रमहं भवता गौतमेन सहकथी। साधु मे भवान्गौतमः संक्षिप्तेन कुशलाकुशलं देशयत्विति। संक्षिप्तेनापि खलु तेऽहं वत्स कुशलाकुशलं देशयेयम्, विस्तरेणापि खलु तेऽहं वत्स कुशलाकुशलं देशयेयम्; अपि च तेऽहं वत्स संक्षिप्तेन कुशलाकुशलं देशयिष्यामि। तच्छृणु, साधु मनसि कुरु, भाषिष्य इति। एवं भो इति खलु वत्सगोत्रः परिव्राजको भगवतः प्रत्यश्रौषीत्। भगवानेतदवोचत् —
लोभः खलु वत्साकुशलम्, अलोभः कुशलम्; द्वेषः खलु वत्साकुशलम्, अद्वेषः कुशलम्; मोहः खलु वत्साकुशलम्, अमोहः कुशलम्। इति खलु वत्सेमे त्रयो धर्मा अकुशलाः, त्रयो धर्माः कुशलाः।
प्राणातिपातः खलु वत्साकुशलम्, प्राणातिपाताद्विरतिः कुशलम्; अदत्तादानं खलु वत्साकुशलम्, अदत्तादानाद्विरतिः कुशलम्; कामेषु मिथ्याचारः खलु वत्साकुशलम्, कामेषु मिथ्याचाराद्विरतिः कुशलम्; मृषावादः खलु वत्साकुशलम्, मृषावादाद्विरतिः कुशलम्; पिशुना वाक्खलु वत्साकुशलम्, पिशुनाया वाचो विरतिः कुशलम्; परुषा वाक्खलु वत्साकुशलम्, परुषाया वाचो विरतिः कुशलम्; संभिन्नप्रलापः खलु वत्साकुशलम्, संभिन्नप्रलापाद्विरतिः कुशलम्; अभिध्या खलु वत्साकुशलम्, अनभिध्या कुशलम्; व्यापादः खलु वत्साकुशलम्, अव्यापादः कुशलम्; मिथ्यादृष्टिः खलु वत्साकुशलम्, सम्यग्दृष्टिः कुशलम्। इति खलु वत्सेमे दश धर्मा अकुशलाः, दश धर्माः कुशलाः।
यतः खलु वत्स भिक्षोस्तृष्णा प्रहीणा भवत्युच्छिन्नमूला तालावस्तुकृतानभावङ्कृतायत्यामनुत्पादधर्मा, स भवति भिक्षुरर्हन्क्षीणास्रव उषितवान्कृतकरणीयोऽपहृतभारोऽनुप्राप्तसदर्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञया विमुक्त इति।
तिष्ठतु भवान्गौतमः। अस्ति पुनस्ते भवतो गौतमस्यैको भिक्षुरपि श्रावको य आस्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरतीति? न खलु वत्सैकमेव शतं न द्वे शते न त्रीणि शतानि न चत्वारि शतानि न पञ्च शतानि, अथ खलु भूय एव ये भिक्षवो मम श्रावका आस्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरन्तीति।
तिष्ठतु भवान्गौतमः, तिष्ठन्तु भिक्षवः। अस्ति पुनर्भवतो गौतमस्यैका भिक्षुण्यपि श्राविका यास्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरतीति? न खलु वत्सैकमेव शतं न द्वे शते न त्रीणि शतानि न चत्वारि शतानि न पञ्च शतानि, अथ खलु भूय एव या भिक्षुण्यो मम श्राविका आस्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरन्तीति।
तिष्ठतु भवान्गौतमः, तिष्ठन्तु भिक्षवः, तिष्ठन्तु भिक्षुण्यः। अस्ति पुनर्भवतो गौतमस्यैकोपासकोऽपि श्रावको गृही अवदातवसनो ब्रह्मचारी यः पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां परिक्षयादौपपातिकस्तत्र परिनिर्वायी अनावृत्तिधर्मा तस्माल्लोकादिति? न खलु वत्सैकमेव शतं न द्वे शते न त्रीणि शतानि न चत्वारि शतानि न पञ्च शतानि, अथ खलु भूय एव य उपासका मम श्रावका गृहिणोऽवदातवसना ब्रह्मचारिणः पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां परिक्षयादौपपातिकास्तत्र परिनिर्वायिणोऽनावृत्तिधर्माणस्तस्माल्लोकादिति।
तिष्ठतु भवान्गौतमः, तिष्ठन्तु भिक्षवः, तिष्ठन्तु भिक्षुण्यः, तिष्ठन्तूपासका गृहिणोऽवदातवसना ब्रह्मचारिणः। अस्ति पुनर्भवतो गौतमस्यैकोपासकोऽपि श्रावको गृही अवदातवसनः कामभोगी शासनकरोऽववादप्रतिकरो यस्तीर्णविचिकित्सो विगतकथङ्कथो वैशारद्यप्राप्तोऽपरप्रत्ययः शास्तृशासने विहरतीति? न खलु वत्सैकमेव शतं न द्वे शते न त्रीणि शतानि न चत्वारि शतानि न पञ्च शतानि, अथ खलु भूय एव य उपासका मम श्रावका गृहिणोऽवदातवसनाः कामभोगिनः शासनकरा अववादप्रतिकरास्तीर्णविचिकित्सा विगतकथङ्कथा वैशारद्यप्राप्ता अपरप्रत्ययाः शास्तृशासने विहरन्तीति।
तिष्ठतु भवान्गौतमः, तिष्ठन्तु भिक्षवः, तिष्ठन्तु भिक्षुण्यः, तिष्ठन्तूपासका गृहिणोऽवदातवसना ब्रह्मचारिणः, तिष्ठन्तूपासका गृहिणोऽवदातवसनाः कामभोगिनः। अस्ति पुनर्भवतो गौतमस्यैकोपासिकापि श्राविका गृहिण्यवदातवसना ब्रह्मचारिणी या पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां परिक्षयादौपपातिकी तत्र परिनिर्वायिण्यनावृत्तिधर्मा तस्माल्लोकादिति? न खलु वत्सैकमेव शतं न द्वे शते न त्रीणि शतानि न चत्वारि शतानि न पञ्च शतानि, अथ खलु भूय एव या उपासिका मम श्राविका गृहिण्योऽवदातवसना ब्रह्मचारिण्यः पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां परिक्षयादौपपातिक्यस्तत्र परिनिर्वायिण्योऽनावृत्तिधर्माणस्तस्माल्लोकादिति।
तिष्ठतु भवान्गौतमः, तिष्ठन्तु भिक्षवः, तिष्ठन्तु भिक्षुण्यः, तिष्ठन्तूपासका गृहिणोऽवदातवसना ब्रह्मचारिणः, तिष्ठन्तूपासका गृहिणोऽवदातवसनाः कामभोगिनः, तिष्ठन्तूपासिका गृहिण्योऽवदातवसना ब्रह्मचारिण्यः। अस्ति पुनर्भवतो गौतमस्यैकोपासिकापि श्राविका गृहिण्यवदातवसना कामभोगिनी शासनकराववादप्रतिकरा या तीर्णविचिकित्सा विगतकथङ्कथा वैशारद्यप्राप्तापरप्रत्यया शास्तृशासने विहरतीति? न खलु वत्सैकमेव शतं न द्वे शते न त्रीणि शतानि न चत्वारि शतानि न पञ्च शतानि, अथ खलु भूय एव या उपासिका मम श्राविका गृहिण्योऽवदातवसनाः कामभोगिन्यः शासनकरा अववादप्रतिकरास्तीर्णविचिकित्सा विगतकथङ्कथा वैशारद्यप्राप्ता अपरप्रत्ययाः शास्तृशासने विहरन्तीति।
चेद्धि भो गौतमास्य धर्मस्य भवानेव गौतम आराधकोऽभविष्यत्, न च खलु भिक्षव आराधका अभविष्यन्; एवमिदं ब्रह्मचर्यमपरिपूर्णमभविष्यत्तेनाङ्गेन। यस्माच्च खलु भो गौतमास्य धर्मस्य भवांश्चैव गौतम आराधको भिक्षवश्चाराधकाः; एवमिदं ब्रह्मचर्यं परिपूर्णं तेनाङ्गेन।
चेद्धि भो गौतमास्य धर्मस्य भवांश्चैव गौतम आराधकोऽभविष्यत्, भिक्षवश्चाराधका अभविष्यन्, न च खलु भिक्षुण्य आराधिका अभविष्यन्; एवमिदं ब्रह्मचर्यमपरिपूर्णमभविष्यत्तेनाङ्गेन। यस्माच्च खलु भो गौतमास्य धर्मस्य भवांश्चैव गौतम आराधकः, भिक्षवश्चाराधकाः, भिक्षुण्यश्चाराधिकाः; एवमिदं ब्रह्मचर्यं परिपूर्णं तेनाङ्गेन।
चेद्धि भो गौतमास्य धर्मस्य भवांश्चैव गौतम आराधकोऽभविष्यत्, भिक्षवश्चाराधका अभविष्यन्, भिक्षुण्यश्चाराधिका अभविष्यन्, न च खलूपासका गृहिणोऽवदातवसना ब्रह्मचारिण आराधका अभविष्यन्; एवमिदं ब्रह्मचर्यमपरिपूर्णमभविष्यत्तेनाङ्गेन। यस्माच्च खलु भो गौतमास्य धर्मस्य भवांश्चैव गौतम आराधकः, भिक्षवश्चाराधकाः, भिक्षुण्यश्चाराधिकाः, उपासकाश्च गृहिणोऽवदातवसना ब्रह्मचारिण आराधकाः; एवमिदं ब्रह्मचर्यं परिपूर्णं तेनाङ्गेन।
चेद्धि भो गौतमास्य धर्मस्य भवांश्चैव गौतम आराधकोऽभविष्यत्, भिक्षवश्चाराधका अभविष्यन्, भिक्षुण्यश्चाराधिका अभविष्यन्, उपासकाश्च गृहिणोऽवदातवसना ब्रह्मचारिण आराधका अभविष्यन्, न च खलूपासका गृहिणोऽवदातवसनाः कामभोगिन आराधका अभविष्यन्; एवमिदं ब्रह्मचर्यमपरिपूर्णमभविष्यत्तेनाङ्गेन। यस्माच्च खलु भो गौतमास्य धर्मस्य भवांश्चैव गौतम आराधकः, भिक्षवश्चाराधकाः, भिक्षुण्यश्चाराधिकाः, उपासकाश्च गृहिणोऽवदातवसना ब्रह्मचारिण आराधकाः, उपासकाश्च गृहिणोऽवदातवसनाः कामभोगिन आराधकाः; एवमिदं ब्रह्मचर्यं परिपूर्णं तेनाङ्गेन।
चेद्धि भो गौतमास्य धर्मस्य भवांश्चैव गौतम आराधकोऽभविष्यत्, भिक्षवश्चाराधका अभविष्यन्, भिक्षुण्यश्चाराधिका अभविष्यन्, उपासकाश्च गृहिणोऽवदातवसना ब्रह्मचारिण आराधका अभविष्यन्, उपासकाश्च गृहिणोऽवदातवसनाः कामभोगिन आराधका अभविष्यन्, न च खलूपासिका गृहिण्योऽवदातवसना ब्रह्मचारिण्य आराधिका अभविष्यन्; एवमिदं ब्रह्मचर्यमपरिपूर्णमभविष्यत्तेनाङ्गेन। यस्माच्च खलु भो गौतमास्य धर्मस्य भवांश्चैव गौतम आराधकः, भिक्षवश्चाराधकाः, भिक्षुण्यश्चाराधिकाः, उपासकाश्च गृहिणोऽवदातवसना ब्रह्मचारिण आराधकाः, उपासकाश्च गृहिणोऽवदातवसनाः कामभोगिन आराधकाः, उपासिकाश्च गृहिण्योऽवदातवसना ब्रह्मचारिण्य आराधिकाः; एवमिदं ब्रह्मचर्यं परिपूर्णं तेनाङ्गेन।
चेद्धि भो गौतमास्य धर्मस्य भवांश्चैव गौतम आराधकोऽभविष्यत्, भिक्षवश्चाराधका अभविष्यन्, भिक्षुण्यश्चाराधिका अभविष्यन्, उपासकाश्च गृहिणोऽवदातवसना ब्रह्मचारिण आराधका अभविष्यन्, उपासकाश्च गृहिणोऽवदातवसनाः कामभोगिन आराधका अभविष्यन्, उपासिकाश्च गृहिण्योऽवदातवसना ब्रह्मचारिण्य आराधिका अभविष्यन्, न च खलूपासिका गृहिण्योऽवदातवसनाः कामभोगिन्य आराधिका अभविष्यन्; एवमिदं ब्रह्मचर्यमपरिपूर्णमभविष्यत्तेनाङ्गेन। यस्माच्च खलु भो गौतमास्य धर्मस्य भवांश्चैव गौतम आराधकः, भिक्षवश्चाराधकाः, भिक्षुण्यश्चाराधिकाः, उपासकाश्च गृहिणोऽवदातवसना ब्रह्मचारिण आराधकाः, उपासकाश्च गृहिणोऽवदातवसनाः कामभोगिन आराधकाः, उपासिकाश्च गृहिण्योऽवदातवसना ब्रह्मचारिण्य आराधिकाः, उपासिकाश्च गृहिण्योऽवदातवसनाः कामभोगिन्य आराधिकाः; एवमिदं ब्रह्मचर्यं परिपूर्णं तेनाङ्गेन।
तद्यथापि भो गौतम गङ्गा नदी समुद्रनिम्ना समुद्रप्रवणा समुद्रप्राग्भारा समुद्रमाहत्य तिष्ठति, एवमेवेयं भवतो गौतमस्य परिषत्सगृहस्थप्रव्रजिता निर्वाणनिम्ना निर्वाणप्रवणा निर्वाणप्राग्भारा निर्वाणमाहत्य तिष्ठति। अभिक्रान्तं भो गौतम (पूर्ववत्) एषोऽहं भवन्तं गौतमं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसङ्घं च। लभेयाहं भवतो गौतमस्यान्तिके प्रव्रज्यां, लभेयोपसम्पदमिति। यः खलु वत्सान्यतीर्थ्यपूर्वोऽस्मिन्धर्मविनय आकाङ्क्षति प्रव्रज्याम्, आकाङ्क्षत्युपसम्पदम्, स चतुरो मासान्परिवसति। चतुर्णां मासानामत्ययेनाराद्धचित्ता भिक्षवः प्रव्राजयन्त्युपसम्पादयन्ति भिक्षुभावाय; अपि च मेऽत्र पुद्गलवैमात्रता विदितेति। चेद्भदन्तान्यतीर्थ्यपूर्वा अस्मिन्धर्मविनय आकाङ्क्षन्तः प्रव्रज्याम्, आकाङ्क्षन्त उपसम्पदं चतुरो मासान्परिवसन्ति, चतुर्णां मासानामत्ययेनाराद्धचित्ता भिक्षवः प्रव्राजयन्त्युपसम्पादयन्ति भिक्षुभावाय; अहं चत्वारि वर्षाणि परिवत्स्यामि। चतुर्णां वर्षाणामत्ययेनाराद्धचित्ता भिक्षवः प्रव्राजयन्त्वुपसम्पादयन्तु भिक्षुभावायेति। अलब्ध खलु वत्सगोत्रः परिव्राजको भगवतोऽन्तिके प्रव्रज्यामलब्धोपसम्पदम्।
अचिरोपसम्पन्नः खलु पुनरायुष्मान्वत्सगोत्रोऽर्धमासोपसम्पन्नो येन भवांस्तेनोपसमक्रमीत्; उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्तनिषण्णः खल्वायुष्मान्वत्सगोत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — यावद्भदन्त शैक्षेण ज्ञानेन शैक्ष्या विद्यया प्राप्तव्यम्, अनुप्राप्तं तन्मया; उत्तरं च मे भगवान्धर्मं देशयत्विति। तेन हि त्वं वत्स द्वौ धर्मावुत्तरं भावय — शमथं च विपश्यनां च। इमौ खलु ते वत्स द्वौ धर्मावुत्तरं भावितौ — शमथश्च विपश्यना च — अनेकधातुप्रतिवेधाय संवत्स्येते।
स त्वं वत्स यावदेवाकाङ्क्षिष्यसि — अनेकविधमृद्धिविधं प्रत्यनुभवेयम् — एकोऽपि भूत्वा बहुधा स्याम्, बहुधापि भूत्वैकः स्याम्; आविर्भावं, तिरोभावम्; तिरःकुड्यं तिरःप्राकारं तिरःपर्वतमसज्जमानो गच्छेयम्, तद्यथाप्याकाशे; पृथिव्यामप्युन्मज्जननिमज्जनं कुर्याम्, तद्यथाप्यप्सु; अप्स्वप्यभिद्यमानासु गच्छेयम्, तद्यथापि पृथिव्याम्; आकाशेऽपि पर्यङ्केण क्रमेयम्, तद्यथापि पक्षी शकुनिः; इमावपि चन्द्रसूर्यावेवंमहर्द्धिकावेवंमहानुभावौ पाणिना परिमृशेयम्, परिमृज्याम्; यावद्ब्रह्मलोकादपि कायेन वशं वर्तयेयमिति, तत्र तत्रैव साक्षिभाव्यतां प्राप्स्यसि, सति सत्यायतने।
स त्वं वत्स यावदेवाकाङ्क्षिष्यसि — दिव्येन श्रोत्रधातुना विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषेणोभौ शब्दौ शृणुयाम् — दिव्यौ च मानुषौ च, ये दूरेऽन्तिके चेति, तत्र तत्रैव साक्षिभाव्यतां प्राप्स्यसि, सति सत्यायतने।
स त्वं वत्स यावदेवाकाङ्क्षिष्यसि — परसत्त्वानां परपुद्गलानां चेतसा चेतः परीत्य प्रजानीयाम् — सरागं वा चित्तं सरागं चित्तमिति प्रजानीयाम्, वीतरागं वा चित्तं वीतरागं चित्तमिति प्रजानीयाम्; सद्वेषं वा चित्तं सद्वेषं चित्तमिति प्रजानीयाम्, वीतद्वेषं वा चित्तं वीतद्वेषं चित्तमिति प्रजानीयाम्; समोहं वा चित्तं समोहं चित्तमिति प्रजानीयाम्, वीतमोहं वा चित्तं वीतमोहं चित्तमिति प्रजानीयाम्; संक्षिप्तं वा चित्तं संक्षिप्तं चित्तमिति प्रजानीयाम्, विक्षिप्तं वा चित्तं विक्षिप्तं चित्तमिति प्रजानीयाम्; महद्गतं वा चित्तं महद्गतं चित्तमिति प्रजानीयाम्, अमहद्गतं वा चित्तममहद्गतं चित्तमिति प्रजानीयाम्; सोत्तरं वा चित्तं सोत्तरं चित्तमिति प्रजानीयाम्, अनुत्तरं वा चित्तमनुत्तरं चित्तमिति प्रजानीयाम्; समाहितं वा चित्तं समाहितं चित्तमिति प्रजानीयाम्, असमाहितं वा चित्तमसमाहितं चित्तमिति प्रजानीयाम्; विमुक्तं वा चित्तं विमुक्तं चित्तमिति प्रजानीयाम्, अविमुक्तं वा चित्तमविमुक्तं चित्तमिति प्रजानीयामिति, तत्र तत्रैव साक्षिभाव्यतां प्राप्स्यसि, सति सत्यायतने।
स त्वं वत्स यावदेवाकाङ्क्षिष्यसि — अनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरेयम्, तद्यथेदम् — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती तिस्रोऽपि जातीश्चतस्रोऽपि जातीः पञ्चापि जातीर्दशापि जातीर्विंशतिमपि जातीस्त्रिंशतमपि जातीश्चत्वारिंशतमपि जातीः पञ्चाशतमपि जातीर्जातिशतमपि जातिसहस्रमपि जातिशतसहस्रमपि; अनेकानपि संवर्तकल्पाननेकानपि विवर्तकल्पाननेकानपि संवर्तविवर्तकल्पान् — अमुत्रासमेवंनामैवंगोत्र एवंवर्ण एवमाहार एवंसुखदुःखप्रतिसंवेद्येवमायुःपर्यन्तः, स ततश्च्युतोऽमुत्रोदपत्सि; तत्राप्यासमेवंनामैवंगोत्र एवंवर्ण एवमाहार एवंसुखदुःखप्रतिसंवेद्येवमायुःपर्यन्तः, स ततश्च्युत इहोपपन्न इति; इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरेयमिति, तत्र तत्रैव साक्षिभाव्यतां प्राप्स्यसि, सति सत्यायतने।
स त्वं वत्स यावदेवाकाङ्क्षिष्यसि — दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषेण सत्त्वान्पश्येयं च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानीयाम् — इमे बत भवन्तः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन समन्वागता वाग्दुश्चरितेन समन्वागता मनोदुश्चरितेन समन्वागता आर्याणामुपवादका मिथ्यादृष्टिका मिथ्यादृष्टिकर्मसमादानाः, ते कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपन्नाः; इमे वा पुनर्भवन्तः सत्त्वाः कायसुचरितेन समन्वागता वाक्सुचरितेन समन्वागता मनःसुचरितेन समन्वागता आर्याणामनुपवादकाः सम्यग्दृष्टिकाः सम्यग्दृष्टिकर्मसमादानाः, ते कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपन्ना इति; इति दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषेण सत्त्वान्पश्येयं च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानीयामिति, तत्र तत्रैव साक्षिभाव्यतां प्राप्स्यसि, सति सत्यायतने।
स त्वं वत्स यावदेवाकाङ्क्षिष्यसि — आस्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरेयमिति, तत्र तत्रैव साक्षिभाव्यतां प्राप्स्यसि, सति सत्यायतन इति।
अथ खल्वायुष्मान्वत्सगोत्रो भगवतो भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनाद्भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य प्राक्रमीत्। अथ खल्वायुष्मान्वत्सगोत्र एको व्यपकृष्टोऽप्रमत्त आतापी प्रहितात्मा विहरन्नचिरादेव — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरं — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य व्यहार्षीत्। क्षीणा जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यम्, कृतं करणीयम्, नापरमित्थंभावायेत्यभ्यज्ञासीत्। अन्यतमः खलु पुनरायुष्मान्वत्सगोत्रोऽर्हतामभूत्।
तेन खलु पुनः समयेन सम्बहुला भिक्षवो भगवतो दर्शनायागच्छन्। अद्राक्षीत्खल्वायुष्मान्वत्सगोत्रस्तान्भिक्षून्दूरादेवागच्छतः। दृष्ट्वा येन ते भिक्षवस्तेनोपसमक्रमीत्; उपसङ्क्रम्य तान्भिक्षूनेतदवोचत् — हन्त! कुत्र पुनर्यूयमायुष्मन्तो गच्छथेति? भगवतः खलु वयमायुष्मन्दर्शनाय गच्छाम इति। तेन ह्यायुष्मन्तो मम वचनेन भगवतः पादौ शिरसा वन्दध्वम्, एवं च वदत — वत्सगोत्रो भदन्त भिक्षुर्भगवतः पादौ शिरसा वन्दते, एवं च वदति — परिचरितो मया भगवान्, परिचरितो मया सुगत इति। एवमायुष्मन्निति खलु ते भिक्षव आयुष्मतो वत्सगोत्रस्य प्रत्यश्रौषुः। अथ खलु ते भिक्षवो येन भवांस्तेनोपसमक्रमिषुः; उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन्। एकान्तनिषण्णाः खलु ते भिक्षवो भगवन्तमेतदवोचन् — आयुष्मान्भदन्त वत्सगोत्रो भगवतः पादौ शिरसा वन्दते, एवं च वदति — परिचरितो मया भगवान्, परिचरितो मया सुगत इति। पूर्वमेव मे भिक्षवो वत्सगोत्रो भिक्षुश्चेतसा चेतः परीत्य विदितः — त्रैविद्यो वत्सगोत्रो भिक्षुर्महर्द्धिको महानुभाव इति। देवता अपि म एतमर्थमारूरोचन् — त्रैविद्यो भदन्त वत्सगोत्रो भिक्षुर्महर्द्धिको महानुभाव इति।
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुः।
महावत्ससूत्रं निष्ठितं तृतीयम्।
—
madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe parivrājakavarge mahāvatsasūtraṃ tṛtīyam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe. atha khalu vatsagotraḥ parivrājako yena bhavāṃstenopasamakramīt; upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekāntaniṣaṇṇaḥ khalu vatsagotraḥ parivrājako bhagavantametadavocat — dīrgharātramahaṃ bhavatā gautamena sahakathī. sādhu me bhavāngautamaḥ saṃkṣiptena kuśalākuśalaṃ deśayatviti. saṃkṣiptenāpi khalu te'haṃ vatsa kuśalākuśalaṃ deśayeyam, vistareṇāpi khalu te'haṃ vatsa kuśalākuśalaṃ deśayeyam; api ca te'haṃ vatsa saṃkṣiptena kuśalākuśalaṃ deśayiṣyāmi. tacchṛṇu, sādhu manasi kuru, bhāṣiṣya iti. evaṃ bho iti khalu vatsagotraḥ parivrājako bhagavataḥ pratyaśrauṣīt. bhagavānetadavocat —
lobhaḥ khalu vatsākuśalam, alobhaḥ kuśalam; dveṣaḥ khalu vatsākuśalam, adveṣaḥ kuśalam; mohaḥ khalu vatsākuśalam, amohaḥ kuśalam. iti khalu vatseme trayo dharmā akuśalāḥ, trayo dharmāḥ kuśalāḥ.
prāṇātipātaḥ khalu vatsākuśalam, prāṇātipātādviratiḥ kuśalam; adattādānaṃ khalu vatsākuśalam, adattādānādviratiḥ kuśalam; kāmeṣu mithyācāraḥ khalu vatsākuśalam, kāmeṣu mithyācārādviratiḥ kuśalam; mṛṣāvādaḥ khalu vatsākuśalam, mṛṣāvādādviratiḥ kuśalam; piśunā vākkhalu vatsākuśalam, piśunāyā vāco viratiḥ kuśalam; paruṣā vākkhalu vatsākuśalam, paruṣāyā vāco viratiḥ kuśalam; saṃbhinnapralāpaḥ khalu vatsākuśalam, saṃbhinnapralāpādviratiḥ kuśalam; abhidhyā khalu vatsākuśalam, anabhidhyā kuśalam; vyāpādaḥ khalu vatsākuśalam, avyāpādaḥ kuśalam; mithyādṛṣṭiḥ khalu vatsākuśalam, samyagdṛṣṭiḥ kuśalam. iti khalu vatseme daśa dharmā akuśalāḥ, daśa dharmāḥ kuśalāḥ.
yataḥ khalu vatsa bhikṣostṛṣṇā prahīṇā bhavatyucchinnamūlā tālāvastukṛtānabhāvaṅkṛtāyatyāmanutpādadharmā, sa bhavati bhikṣurarhankṣīṇāsrava uṣitavānkṛtakaraṇīyo'pahṛtabhāro'nuprāptasadarthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñayā vimukta iti.
tiṣṭhatu bhavāngautamaḥ. asti punaste bhavato gautamasyaiko bhikṣurapi śrāvako ya āsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharatīti? na khalu vatsaikameva śataṃ na dve śate na trīṇi śatāni na catvāri śatāni na pañca śatāni, atha khalu bhūya eva ye bhikṣavo mama śrāvakā āsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharantīti.
tiṣṭhatu bhavāngautamaḥ, tiṣṭhantu bhikṣavaḥ. asti punarbhavato gautamasyaikā bhikṣuṇyapi śrāvikā yāsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharatīti? na khalu vatsaikameva śataṃ na dve śate na trīṇi śatāni na catvāri śatāni na pañca śatāni, atha khalu bhūya eva yā bhikṣuṇyo mama śrāvikā āsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharantīti.
tiṣṭhatu bhavāngautamaḥ, tiṣṭhantu bhikṣavaḥ, tiṣṭhantu bhikṣuṇyaḥ. asti punarbhavato gautamasyaikopāsako'pi śrāvako gṛhī avadātavasano brahmacārī yaḥ pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ parikṣayādaupapātikastatra parinirvāyī anāvṛttidharmā tasmāllokāditi? na khalu vatsaikameva śataṃ na dve śate na trīṇi śatāni na catvāri śatāni na pañca śatāni, atha khalu bhūya eva ya upāsakā mama śrāvakā gṛhiṇo'vadātavasanā brahmacāriṇaḥ pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ parikṣayādaupapātikāstatra parinirvāyiṇo'nāvṛttidharmāṇastasmāllokāditi.
tiṣṭhatu bhavāngautamaḥ, tiṣṭhantu bhikṣavaḥ, tiṣṭhantu bhikṣuṇyaḥ, tiṣṭhantūpāsakā gṛhiṇo'vadātavasanā brahmacāriṇaḥ. asti punarbhavato gautamasyaikopāsako'pi śrāvako gṛhī avadātavasanaḥ kāmabhogī śāsanakaro'vavādapratikaro yastīrṇavicikitso vigatakathaṅkatho vaiśāradyaprāpto'parapratyayaḥ śāstṛśāsane viharatīti? na khalu vatsaikameva śataṃ na dve śate na trīṇi śatāni na catvāri śatāni na pañca śatāni, atha khalu bhūya eva ya upāsakā mama śrāvakā gṛhiṇo'vadātavasanāḥ kāmabhoginaḥ śāsanakarā avavādapratikarāstīrṇavicikitsā vigatakathaṅkathā vaiśāradyaprāptā aparapratyayāḥ śāstṛśāsane viharantīti.
tiṣṭhatu bhavāngautamaḥ, tiṣṭhantu bhikṣavaḥ, tiṣṭhantu bhikṣuṇyaḥ, tiṣṭhantūpāsakā gṛhiṇo'vadātavasanā brahmacāriṇaḥ, tiṣṭhantūpāsakā gṛhiṇo'vadātavasanāḥ kāmabhoginaḥ. asti punarbhavato gautamasyaikopāsikāpi śrāvikā gṛhiṇyavadātavasanā brahmacāriṇī yā pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ parikṣayādaupapātikī tatra parinirvāyiṇyanāvṛttidharmā tasmāllokāditi? na khalu vatsaikameva śataṃ na dve śate na trīṇi śatāni na catvāri śatāni na pañca śatāni, atha khalu bhūya eva yā upāsikā mama śrāvikā gṛhiṇyo'vadātavasanā brahmacāriṇyaḥ pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ parikṣayādaupapātikyastatra parinirvāyiṇyo'nāvṛttidharmāṇastasmāllokāditi.
tiṣṭhatu bhavāngautamaḥ, tiṣṭhantu bhikṣavaḥ, tiṣṭhantu bhikṣuṇyaḥ, tiṣṭhantūpāsakā gṛhiṇo'vadātavasanā brahmacāriṇaḥ, tiṣṭhantūpāsakā gṛhiṇo'vadātavasanāḥ kāmabhoginaḥ, tiṣṭhantūpāsikā gṛhiṇyo'vadātavasanā brahmacāriṇyaḥ. asti punarbhavato gautamasyaikopāsikāpi śrāvikā gṛhiṇyavadātavasanā kāmabhoginī śāsanakarāvavādapratikarā yā tīrṇavicikitsā vigatakathaṅkathā vaiśāradyaprāptāparapratyayā śāstṛśāsane viharatīti? na khalu vatsaikameva śataṃ na dve śate na trīṇi śatāni na catvāri śatāni na pañca śatāni, atha khalu bhūya eva yā upāsikā mama śrāvikā gṛhiṇyo'vadātavasanāḥ kāmabhoginyaḥ śāsanakarā avavādapratikarāstīrṇavicikitsā vigatakathaṅkathā vaiśāradyaprāptā aparapratyayāḥ śāstṛśāsane viharantīti.
ceddhi bho gautamāsya dharmasya bhavāneva gautama ārādhako'bhaviṣyat, na ca khalu bhikṣava ārādhakā abhaviṣyan; evamidaṃ brahmacaryamaparipūrṇamabhaviṣyattenāṅgena. yasmācca khalu bho gautamāsya dharmasya bhavāṃścaiva gautama ārādhako bhikṣavaścārādhakāḥ; evamidaṃ brahmacaryaṃ paripūrṇaṃ tenāṅgena.
ceddhi bho gautamāsya dharmasya bhavāṃścaiva gautama ārādhako'bhaviṣyat, bhikṣavaścārādhakā abhaviṣyan, na ca khalu bhikṣuṇya ārādhikā abhaviṣyan; evamidaṃ brahmacaryamaparipūrṇamabhaviṣyattenāṅgena. yasmācca khalu bho gautamāsya dharmasya bhavāṃścaiva gautama ārādhakaḥ, bhikṣavaścārādhakāḥ, bhikṣuṇyaścārādhikāḥ; evamidaṃ brahmacaryaṃ paripūrṇaṃ tenāṅgena.
ceddhi bho gautamāsya dharmasya bhavāṃścaiva gautama ārādhako'bhaviṣyat, bhikṣavaścārādhakā abhaviṣyan, bhikṣuṇyaścārādhikā abhaviṣyan, na ca khalūpāsakā gṛhiṇo'vadātavasanā brahmacāriṇa ārādhakā abhaviṣyan; evamidaṃ brahmacaryamaparipūrṇamabhaviṣyattenāṅgena. yasmācca khalu bho gautamāsya dharmasya bhavāṃścaiva gautama ārādhakaḥ, bhikṣavaścārādhakāḥ, bhikṣuṇyaścārādhikāḥ, upāsakāśca gṛhiṇo'vadātavasanā brahmacāriṇa ārādhakāḥ; evamidaṃ brahmacaryaṃ paripūrṇaṃ tenāṅgena.
ceddhi bho gautamāsya dharmasya bhavāṃścaiva gautama ārādhako'bhaviṣyat, bhikṣavaścārādhakā abhaviṣyan, bhikṣuṇyaścārādhikā abhaviṣyan, upāsakāśca gṛhiṇo'vadātavasanā brahmacāriṇa ārādhakā abhaviṣyan, na ca khalūpāsakā gṛhiṇo'vadātavasanāḥ kāmabhogina ārādhakā abhaviṣyan; evamidaṃ brahmacaryamaparipūrṇamabhaviṣyattenāṅgena. yasmācca khalu bho gautamāsya dharmasya bhavāṃścaiva gautama ārādhakaḥ, bhikṣavaścārādhakāḥ, bhikṣuṇyaścārādhikāḥ, upāsakāśca gṛhiṇo'vadātavasanā brahmacāriṇa ārādhakāḥ, upāsakāśca gṛhiṇo'vadātavasanāḥ kāmabhogina ārādhakāḥ; evamidaṃ brahmacaryaṃ paripūrṇaṃ tenāṅgena.
ceddhi bho gautamāsya dharmasya bhavāṃścaiva gautama ārādhako'bhaviṣyat, bhikṣavaścārādhakā abhaviṣyan, bhikṣuṇyaścārādhikā abhaviṣyan, upāsakāśca gṛhiṇo'vadātavasanā brahmacāriṇa ārādhakā abhaviṣyan, upāsakāśca gṛhiṇo'vadātavasanāḥ kāmabhogina ārādhakā abhaviṣyan, na ca khalūpāsikā gṛhiṇyo'vadātavasanā brahmacāriṇya ārādhikā abhaviṣyan; evamidaṃ brahmacaryamaparipūrṇamabhaviṣyattenāṅgena. yasmācca khalu bho gautamāsya dharmasya bhavāṃścaiva gautama ārādhakaḥ, bhikṣavaścārādhakāḥ, bhikṣuṇyaścārādhikāḥ, upāsakāśca gṛhiṇo'vadātavasanā brahmacāriṇa ārādhakāḥ, upāsakāśca gṛhiṇo'vadātavasanāḥ kāmabhogina ārādhakāḥ, upāsikāśca gṛhiṇyo'vadātavasanā brahmacāriṇya ārādhikāḥ; evamidaṃ brahmacaryaṃ paripūrṇaṃ tenāṅgena.
ceddhi bho gautamāsya dharmasya bhavāṃścaiva gautama ārādhako'bhaviṣyat, bhikṣavaścārādhakā abhaviṣyan, bhikṣuṇyaścārādhikā abhaviṣyan, upāsakāśca gṛhiṇo'vadātavasanā brahmacāriṇa ārādhakā abhaviṣyan, upāsakāśca gṛhiṇo'vadātavasanāḥ kāmabhogina ārādhakā abhaviṣyan, upāsikāśca gṛhiṇyo'vadātavasanā brahmacāriṇya ārādhikā abhaviṣyan, na ca khalūpāsikā gṛhiṇyo'vadātavasanāḥ kāmabhoginya ārādhikā abhaviṣyan; evamidaṃ brahmacaryamaparipūrṇamabhaviṣyattenāṅgena. yasmācca khalu bho gautamāsya dharmasya bhavāṃścaiva gautama ārādhakaḥ, bhikṣavaścārādhakāḥ, bhikṣuṇyaścārādhikāḥ, upāsakāśca gṛhiṇo'vadātavasanā brahmacāriṇa ārādhakāḥ, upāsakāśca gṛhiṇo'vadātavasanāḥ kāmabhogina ārādhakāḥ, upāsikāśca gṛhiṇyo'vadātavasanā brahmacāriṇya ārādhikāḥ, upāsikāśca gṛhiṇyo'vadātavasanāḥ kāmabhoginya ārādhikāḥ; evamidaṃ brahmacaryaṃ paripūrṇaṃ tenāṅgena.
tadyathāpi bho gautama gaṅgā nadī samudranimnā samudrapravaṇā samudraprāgbhārā samudramāhatya tiṣṭhati, evameveyaṃ bhavato gautamasya pariṣatsagṛhasthapravrajitā nirvāṇanimnā nirvāṇapravaṇā nirvāṇaprāgbhārā nirvāṇamāhatya tiṣṭhati. abhikrāntaṃ bho gautama (pūrvavat) eṣo'haṃ bhavantaṃ gautamaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca. labheyāhaṃ bhavato gautamasyāntike pravrajyāṃ, labheyopasampadamiti. yaḥ khalu vatsānyatīrthyapūrvo'smindharmavinaya ākāṅkṣati pravrajyām, ākāṅkṣatyupasampadam, sa caturo māsānparivasati. caturṇāṃ māsānāmatyayenārāddhacittā bhikṣavaḥ pravrājayantyupasampādayanti bhikṣubhāvāya; api ca me'tra pudgalavaimātratā viditeti. cedbhadantānyatīrthyapūrvā asmindharmavinaya ākāṅkṣantaḥ pravrajyām, ākāṅkṣanta upasampadaṃ caturo māsānparivasanti, caturṇāṃ māsānāmatyayenārāddhacittā bhikṣavaḥ pravrājayantyupasampādayanti bhikṣubhāvāya; ahaṃ catvāri varṣāṇi parivatsyāmi. caturṇāṃ varṣāṇāmatyayenārāddhacittā bhikṣavaḥ pravrājayantvupasampādayantu bhikṣubhāvāyeti. alabdha khalu vatsagotraḥ parivrājako bhagavato'ntike pravrajyāmalabdhopasampadam.
aciropasampannaḥ khalu punarāyuṣmānvatsagotro'rdhamāsopasampanno yena bhavāṃstenopasamakramīt; upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekāntaniṣaṇṇaḥ khalvāyuṣmānvatsagotro bhagavantametadavocat — yāvadbhadanta śaikṣeṇa jñānena śaikṣyā vidyayā prāptavyam, anuprāptaṃ tanmayā; uttaraṃ ca me bhagavāndharmaṃ deśayatviti. tena hi tvaṃ vatsa dvau dharmāvuttaraṃ bhāvaya — śamathaṃ ca vipaśyanāṃ ca. imau khalu te vatsa dvau dharmāvuttaraṃ bhāvitau — śamathaśca vipaśyanā ca — anekadhātuprativedhāya saṃvatsyete.
sa tvaṃ vatsa yāvadevākāṅkṣiṣyasi — anekavidhamṛddhividhaṃ pratyanubhaveyam — eko'pi bhūtvā bahudhā syām, bahudhāpi bhūtvaikaḥ syām; āvirbhāvaṃ, tirobhāvam; tiraḥkuḍyaṃ tiraḥprākāraṃ tiraḥparvatamasajjamāno gaccheyam, tadyathāpyākāśe; pṛthivyāmapyunmajjananimajjanaṃ kuryām, tadyathāpyapsu; apsvapyabhidyamānāsu gaccheyam, tadyathāpi pṛthivyām; ākāśe'pi paryaṅkeṇa krameyam, tadyathāpi pakṣī śakuniḥ; imāvapi candrasūryāvevaṃmaharddhikāvevaṃmahānubhāvau pāṇinā parimṛśeyam, parimṛjyām; yāvadbrahmalokādapi kāyena vaśaṃ vartayeyamiti, tatra tatraiva sākṣibhāvyatāṃ prāpsyasi, sati satyāyatane.
sa tvaṃ vatsa yāvadevākāṅkṣiṣyasi — divyena śrotradhātunā viśuddhenātikrāntamānuṣeṇobhau śabdau śṛṇuyām — divyau ca mānuṣau ca, ye dūre'ntike ceti, tatra tatraiva sākṣibhāvyatāṃ prāpsyasi, sati satyāyatane.
sa tvaṃ vatsa yāvadevākāṅkṣiṣyasi — parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cetasā cetaḥ parītya prajānīyām — sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittamiti prajānīyām, vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittamiti prajānīyām; sadveṣaṃ vā cittaṃ sadveṣaṃ cittamiti prajānīyām, vītadveṣaṃ vā cittaṃ vītadveṣaṃ cittamiti prajānīyām; samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ cittamiti prajānīyām, vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ cittamiti prajānīyām; saṃkṣiptaṃ vā cittaṃ saṃkṣiptaṃ cittamiti prajānīyām, vikṣiptaṃ vā cittaṃ vikṣiptaṃ cittamiti prajānīyām; mahadgataṃ vā cittaṃ mahadgataṃ cittamiti prajānīyām, amahadgataṃ vā cittamamahadgataṃ cittamiti prajānīyām; sottaraṃ vā cittaṃ sottaraṃ cittamiti prajānīyām, anuttaraṃ vā cittamanuttaraṃ cittamiti prajānīyām; samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ cittamiti prajānīyām, asamāhitaṃ vā cittamasamāhitaṃ cittamiti prajānīyām; vimuktaṃ vā cittaṃ vimuktaṃ cittamiti prajānīyām, avimuktaṃ vā cittamavimuktaṃ cittamiti prajānīyāmiti, tatra tatraiva sākṣibhāvyatāṃ prāpsyasi, sati satyāyatane.
sa tvaṃ vatsa yāvadevākāṅkṣiṣyasi — anekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmareyam, tadyathedam — ekāmapi jātiṃ dve api jātī tisro'pi jātīścatasro'pi jātīḥ pañcāpi jātīrdaśāpi jātīrviṃśatimapi jātīstriṃśatamapi jātīścatvāriṃśatamapi jātīḥ pañcāśatamapi jātīrjātiśatamapi jātisahasramapi jātiśatasahasramapi; anekānapi saṃvartakalpānanekānapi vivartakalpānanekānapi saṃvartavivartakalpān — amutrāsamevaṃnāmaivaṃgotra evaṃvarṇa evamāhāra evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedyevamāyuḥparyantaḥ, sa tataścyuto'mutrodapatsi; tatrāpyāsamevaṃnāmaivaṃgotra evaṃvarṇa evamāhāra evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedyevamāyuḥparyantaḥ, sa tataścyuta ihopapanna iti; iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmareyamiti, tatra tatraiva sākṣibhāvyatāṃ prāpsyasi, sati satyāyatane.
sa tvaṃ vatsa yāvadevākāṅkṣiṣyasi — divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣeṇa sattvānpaśyeyaṃ cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānīyām — ime bata bhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatā vāgduścaritena samanvāgatā manoduścaritena samanvāgatā āryāṇāmupavādakā mithyādṛṣṭikā mithyādṛṣṭikarmasamādānāḥ, te kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapannāḥ; ime vā punarbhavantaḥ sattvāḥ kāyasucaritena samanvāgatā vāksucaritena samanvāgatā manaḥsucaritena samanvāgatā āryāṇāmanupavādakāḥ samyagdṛṣṭikāḥ samyagdṛṣṭikarmasamādānāḥ, te kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapannā iti; iti divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣeṇa sattvānpaśyeyaṃ cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānīyāmiti, tatra tatraiva sākṣibhāvyatāṃ prāpsyasi, sati satyāyatane.
sa tvaṃ vatsa yāvadevākāṅkṣiṣyasi — āsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya vihareyamiti, tatra tatraiva sākṣibhāvyatāṃ prāpsyasi, sati satyāyatana iti.
atha khalvāyuṣmānvatsagotro bhagavato bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanādbhagavantamabhivādya pradakṣiṇīkṛtya prākramīt. atha khalvāyuṣmānvatsagotra eko vyapakṛṣṭo'pramatta ātāpī prahitātmā viharannacirādeva — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaraṃ — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya vyahārṣīt. kṣīṇā jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryam, kṛtaṃ karaṇīyam, nāparamitthaṃbhāvāyetyabhyajñāsīt. anyatamaḥ khalu punarāyuṣmānvatsagotro'rhatāmabhūt.
tena khalu punaḥ samayena sambahulā bhikṣavo bhagavato darśanāyāgacchan. adrākṣītkhalvāyuṣmānvatsagotrastānbhikṣūndūrādevāgacchataḥ. dṛṣṭvā yena te bhikṣavastenopasamakramīt; upasaṅkramya tānbhikṣūnetadavocat — hanta! kutra punaryūyamāyuṣmanto gacchatheti? bhagavataḥ khalu vayamāyuṣmandarśanāya gacchāma iti. tena hyāyuṣmanto mama vacanena bhagavataḥ pādau śirasā vandadhvam, evaṃ ca vadata — vatsagotro bhadanta bhikṣurbhagavataḥ pādau śirasā vandate, evaṃ ca vadati — paricarito mayā bhagavān, paricarito mayā sugata iti. evamāyuṣmanniti khalu te bhikṣava āyuṣmato vatsagotrasya pratyaśrauṣuḥ. atha khalu te bhikṣavo yena bhavāṃstenopasamakramiṣuḥ; upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadan. ekāntaniṣaṇṇāḥ khalu te bhikṣavo bhagavantametadavocan — āyuṣmānbhadanta vatsagotro bhagavataḥ pādau śirasā vandate, evaṃ ca vadati — paricarito mayā bhagavān, paricarito mayā sugata iti. pūrvameva me bhikṣavo vatsagotro bhikṣuścetasā cetaḥ parītya viditaḥ — traividyo vatsagotro bhikṣurmaharddhiko mahānubhāva iti. devatā api ma etamarthamārūrocan — traividyo bhadanta vatsagotro bhikṣurmaharddhiko mahānubhāva iti.
idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuḥ.
mahāvatsasūtraṃ niṣṭhitaṃ tṛtīyam.