You are here: Home » buddhism » mn » mn76
← mn75 
 mn77 →

MN76 sandakasūtram

Summary: Venerable Ānanda instructs the wanderer Sandaka by dismantling four pernicious doctrines that negate the spiritual life—materialism, amoralism, fatalism, and skepticism—along with four unreliable forms of religious practice. He outlines the Buddha’s gradual training as the only path that offers verified empirical transformation, culminating in the eradication of all āsravas and supreme liberation.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे तृतीये परिव्राजकवर्गे सन्दकसूत्रं षष्ठम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्कौशाम्ब्यां विहरति स्म घोषितारामे। तेन खलु पुनः समयेन सन्दकः परिव्राजकः प्लक्षगुहायां प्रत्यवात्सीन्महत्या परिव्राजकपरिषदा सार्धं पञ्चमात्रैः परिव्राजकशतैः। अथ खल्वायुष्मानानन्दः सायाह्नसमये प्रतिसंलयनाद्व्युत्थितो भिक्षूनामन्त्रयिष्ट — आयामायुष्मन्तः, येन देवकृतश्वभ्रस्तेनोपसंक्रमिष्यामो गुहादर्शनायेति। एवमायुष्मन्निति खलु ते भिक्षव आयुष्मत आनन्दाय प्रत्यश्रौषुः। अथ खल्वायुष्मानानन्दः सम्बहुलेर्भिक्षुभिः सार्धं येन देवकृतश्वभ्रस्तेनोपसमक्रमीत्। तेन खलु पुनः समयेन सन्दकः परिव्राजको महत्या परिव्राजकपरिषदा सार्धं निषण्णोऽभूदुन्नादिन्या उच्चशब्दमहाशब्दायानेकविधां तिर्यक्कथां कथयन्त्या, तद्यथा — राजकथां चौरकथां महामात्रकथां सेनाकथां भयकथां युद्धकथामन्नकथां पानकथां वस्त्रकथां शयनकथां मालाकथां गन्धकथां ज्ञातिकथां यानकथां ग्रामकथां निगमकथां नगरकथां जनपदकथां स्त्रीकथां शूरकथां विशिखाकथां कुम्भस्थानकथां पूर्वप्रेतकथां नानात्वकथां लोकाख्यायिकां समुद्राख्यायिकामितिभवाभवकथामिति वा। अद्राक्षीत्खलु सन्दकः परिव्राजक आयुष्मन्तमानन्दं दूरत एवागच्छन्तम्। दृष्ट्वा च स्वां परिषदं समतिष्ठिपत् — अल्पशब्दा भवन्तो भवन्तु, मा भवन्तः शब्दमकार्षुः, अयं श्रमणस्य गौतमस्य श्रावक आगच्छति श्रमण आनन्दः। यावन्तः खलु पुनः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकाः कौशाम्ब्यां प्रतिवसन्ति, अयं तेषामन्यतमः श्रमण आनन्दः। अल्पशब्दकामाः खलु पुनस्त आयुष्मन्तोऽल्पशब्दविनीता अल्पशब्दस्य वर्णवादिनः, अपि नामाल्पशब्दां परिषदं विदित्वोपसंक्रमितव्यं मन्येतेति। अथ खलु ते परिव्राजकास्तूष्णीमभूवन्।

अथ खल्वायुष्मानानन्दो येन सन्दकः परिव्राजकस्तेनोपसमक्रमीत्। अथ खलु सन्दकः परिव्राजक आयुष्मन्तमानन्दमेतदवोचत् — एतु खलु भवानानन्दः, स्वागतं भवत आनन्दाय। चिरस्य खलु भवानानन्द इमं पर्यायमकार्षीद्यदिदमिहागमनाय। निषीदतु भवानानन्दः, इदमासनं प्रज्ञप्तमिति। न्यषदत्खल्वायुष्मानानन्दः प्रज्ञप्त आसने। सन्दकोऽपि खलु परिव्राजकोऽन्यतमन्नीचमासनं गृहीत्वैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णं खलु सन्दकं परिव्राजकमायुष्मानानन्द एतदवोचत् — कया नु स्थ सन्दकैतर्हि कथया संनिषण्णाः, का च पुनर्वोऽन्तराकथा विप्रकृतेति? तिष्ठत्वेषा भो आनन्द कथा यया वयमेतर्हि कथया संनिषण्णाः। नैषा भवत आनन्दस्य कथा दुर्लभा भविष्यति पश्चादपि श्रवणाय। साधु वत भवन्तमेवानन्दं प्रतिभातु स्व आचार्यके धर्म्या कथेति। तेन हि सन्दक शृणु, साधु च मनसि कुरु, भाषिष्य इति। एवं भो इति खलु सन्दकः परिव्राजक आयुष्मत आनन्दाय प्रत्यश्रौषीत्। आयुष्मानानन्द एतदवोचत् — चत्वार इमे सन्दक तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेनाब्रह्मचर्यवासा आख्याताश्चत्वारि चानाश्वासिकानि ब्रह्मचर्याण्याख्यातानि, यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलमिति। कतमे पुनस्ते भो आनन्द तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन चत्वारोऽब्रह्मचर्यवासा आख्याताः, यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलमिति?

इह सन्दक कश्चिच्छास्तैवंवादी भवत्येवंदृष्टिः — नास्ति दत्तम्, नास्तीष्टम्, नास्ति हुतम्, नास्ति सुकृतदुष्कृतानां कर्मणां फलं विपाकः, नास्त्ययं लोकः, नास्ति परो लोकः, नास्ति माता, नास्ति पिता, न सन्ति सत्त्वा औपपातिकाः, न सन्ति लोके श्रमणब्राह्मणाः सम्यग्गताः सम्यक्प्रतिपन्ना ये इमं च लोकं परं च लोकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयन्ति। चातुर्महाभौतिकोऽयं पुरुषो यदा कालं करोति, पृथिवी पृथिवीकायमनुपैत्यनुपगच्छति, आपोऽप्कायमनुपयन्त्यनुपगच्छन्ति, तेजस्तेजःकायमनुपैत्यनुपगच्छति, वायुर्वायुकायमनुपैत्यनुपगच्छति, आकाशमिन्द्रियाणि संक्रामन्ति। आसन्दीपञ्चमाः पुरुषा मृतमादाय गच्छन्ति, यावदादहनात्पदानि प्रज्ञायन्ते। कापोतकान्यस्थीनि भवन्ति। भस्मान्ता आहुतयः, धूर्तप्रज्ञप्तं यदिदं दानम्। तेषां तुच्छो मृषा विलापो ये केचिदास्तिकवादं वदन्ति। बालश्च पण्डितश्च कायस्य भेदादुच्छिद्येते विनश्यतो न भवतः परं मरणादिति।

तत्र सन्दक विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — अयं खलु भवांश्छास्तैवंवाद्येवंदृष्टिः — नास्ति दत्तम्, नास्तीष्टम्, नास्ति हुतम्, नास्ति सुकृतदुष्कृतानां कर्मणां फलं विपाकः, नास्त्ययं लोकः, नास्ति परो लोकः, नास्ति माता, नास्ति पिता, न सन्ति सत्त्वा औपपातिकाः, न सन्ति लोके श्रमणब्राह्मणाः सम्यग्गताः सम्यक्प्रतिपन्ना ये इमं च लोकं परं च लोकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयन्ति। चातुर्महाभौतिकोऽयं पुरुषो यदा कालं करोति, पृथिवी पृथिवीकायमनुपैत्यनुपगच्छति, आपोऽप्कायमनुपयन्त्यनुपगच्छन्ति, तेजस्तेजःकायमनुपैत्यनुपगच्छति, वायुर्वायुकायमनुपैत्यनुपगच्छति, आकाशमिन्द्रियाणि संक्रामन्ति। आसन्दीपञ्चमाः पुरुषा मृतमादाय गच्छन्ति, यावदादहनात्पदानि प्रज्ञायन्ते। कापोतकान्यस्थीनि भवन्ति। भस्मान्ता आहुतयः, धूर्तप्रज्ञप्तं यदिदं दानम्। तेषां तुच्छो मृषा विलापो ये केचिदास्तिकवादं वदन्ति। बालश्च पण्डितश्च कायस्य भेदादुच्छिद्येते विनश्यतो न भवतः परं मरणादिति। यद्यस्य भवतः शास्तुः सत्यं वचनम्, अकृतेन मयात्र कृतम्, अनुषितेन मयात्रोषितम्। उभावप्यावामत्र समसमौ श्रामण्यं प्राप्तौ, यश्चाहं न वदामि — उभौ कायस्य भेदादुच्छेत्स्यावहे विनशिष्यावो न भविष्यावः परं मरणादिति। अतिरिक्तं खलु पुनरस्य भवतः शास्तुर्नाग्न्यं मौण्ड्यमुत्कुटुकप्रधानं केशश्मश्रुलुञ्चनम्, योऽहं पुत्रसम्बाधशयनमध्यावसन्काशिकचन्दनं प्रत्यनुभवन्पालागन्धविलेपनं धारयञ्जातरूपरजतमास्वादयन्ननेन भवता शास्त्रा समसमगतिको भविष्यामि। अभिसम्परायं सोऽहं किं जानन्किं पश्यन्नस्मिञ्शास्त्रि ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि? सोऽब्रह्मचर्यवासोऽयमिति विदित्वा तस्माद्ब्रह्मचर्यान्निर्विद्य प्रक्रामति। अयं खलु सन्दक तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन प्रथमोऽब्रह्मचर्यवास आख्यातो यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्।

पुनश्चापरं सन्दकेह कश्चिच्छास्तैवंवादी भवत्येवंदृष्टिः — कुर्वतः कारयतः छिन्दतः छेदयतः पचतः पाचयत शोचतः शोचयतः क्लाम्यतः क्लामयतः स्पन्दमानस्य स्पन्दयतः प्राणमतिपातयतोऽदत्तमाददानस्य सन्धिं छिन्दतो निर्लोपं हरत एकागारिकं कुर्वतः परिपन्थे तिष्ठतः परदारान्गच्छतो मृषा भणतः कुर्वतो न क्रियते पापम्। क्षुरपर्यन्तेन चेदपि चक्रेण योऽस्यां पृथिव्यां प्राणिन एकं मांसखलमेकं मांसपुञ्जं कुर्यात्, नास्ति ततोनिदानं पापम्, नास्ति पापस्यागमः। दक्षिणं चेदपि गङ्गायास्तीरं गच्छेद्घ्नन्घातयञ्छिन्दञ्छेदयन्पचन्पाचयन्, नास्ति ततोनिदानं पापम्, नास्ति पापस्यागमः। उत्तरं चेदपि गङ्गायास्तीरं गच्छेद्ददद्दापयँयजँयाजयन्, नास्ति ततोनिदानं पुण्यम्, नास्ति पुण्यस्यागमः। दानेन दमेन संयमेन सत्यवचनेन नास्ति पुण्यम्, नास्ति पुण्यस्यागम इति।

तत्र सन्दक विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — अयं खलु भवांश्छास्तैवंवाद्येवंदृष्टिः — कुर्वतः कारयतः छिन्दतः छेदयतः पचतः पाचयत शोचतः शोचयतः क्लाम्यतः क्लामयतः स्पन्दमानस्य स्पन्दयतः प्राणमतिपातयतोऽदत्तमाददानस्य सन्धिं छिन्दतो निर्लोपं हरत एकागारिकं कुर्वतः परिपन्थे तिष्ठतः परदारान्गच्छतो मृषा भणतः कुर्वतो न क्रियते पापम्। क्षुरपर्यन्तेन चेदपि चक्रेण योऽस्यां पृथिव्यां प्राणिन एकं मांसखलमेकं मांसपुञ्जं कुर्यात्, नास्ति ततोनिदानं पापम्, नास्ति पापस्यागमः। दक्षिणं चेदपि गङ्गायास्तीरं गच्छेद्घ्नन्घातयञ्छिन्दञ्छेदयन्पचन्पाचयन्, नास्ति ततोनिदानं पापम्, नास्ति पापस्यागमः। उत्तरं चेदपि गङ्गायास्तीरं गच्छेद्ददद्दापयँयजँयाजयन्, नास्ति ततोनिदानं पुण्यम्, नास्ति पुण्यस्यागमः। दानेन दमेन संयमेन सत्यवचनेन नास्ति पुण्यम्, नास्ति पुण्यस्यागम इति। यद्यस्य भवतः शास्तुः सत्यं वचनम्, अकृतेन मयात्र कृतम्, अनुषितेन मयात्रोषितम्। उभावप्यावामत्र समसमौ श्रामण्यं प्राप्तौ, यश्चाहं न वदामि — उभयोः कुर्वतोर्न क्रियते पापमिति। अतिरिक्तं खलु पुनरस्य भवतः शास्तुर्नाग्न्यं मौण्ड्यमुत्कुटुकप्रधानं केशश्मश्रुलुञ्चनम्, योऽहं पुत्रसम्बाधशयनमध्यावसन्काशिकचन्दनं प्रत्यनुभवन्पालागन्धविलेपनं धारयञ्जातरूपरजतमास्वादयन्ननेन भवता शास्त्रा समसमगतिको भविष्यामि। अभिसम्परायं सोऽहं किं जानन्किं पश्यन्नस्मिञ्शास्त्रि ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि? सोऽब्रह्मचर्यवासोऽयमिति विदित्वा तस्माद्ब्रह्मचर्यान्निर्विद्य प्रक्रामति। अयं खलु सन्दक तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन द्वितीयोऽब्रह्मचर्यवास आख्यातो यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्।

पुनश्चापरं सन्दकेह कश्चिच्छास्तैवंवादी भवत्येवंदृष्टिः — नास्ति हेतुः, नास्ति प्रत्ययः सत्त्वानां संक्लेशाय, अहेतवोऽप्रत्ययाः सत्त्वाः संक्लिश्यन्ते। नास्ति हेतुः, नास्ति प्रत्ययः सत्त्वानां विशुद्धये, अहेतवोऽप्रत्ययाः सत्त्वा विशुध्यन्ति। नास्ति बलम्, नास्ति वीर्यम्, नास्ति पुरुषस्थाम, नास्ति पुरुषपराक्रमः, सर्वे सत्त्वाः सर्वे प्राणाः सर्वाणि भूतानि सर्वे जीवा अवशा अबला अवीर्या नियतिसङ्गतिभावपरिणताः षट्स्वेवाभिजातिषु सुखदुःखं प्रतिसंवेदयन्तीति।

तत्र सन्दक विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — अयं खलु भवांश्छास्तैवंवाद्येवंदृष्टिः — नास्ति हेतुः, नास्ति प्रत्ययः सत्त्वानां संक्लेशाय, अहेतवोऽप्रत्ययाः सत्त्वाः संक्लिश्यन्ते। नास्ति हेतुः, नास्ति प्रत्ययः सत्त्वानां विशुद्धये, अहेतवोऽप्रत्ययाः सत्त्वा विशुध्यन्ति। नास्ति बलम्, नास्ति वीर्यम्, नास्ति पुरुषस्थाम, नास्ति पुरुषपराक्रमः, सर्वे सत्त्वाः सर्वे प्राणाः सर्वाणि भूतानि सर्वे जीवा अवशा अबला अवीर्या नियतिसङ्गतिभावपरिणताः षट्स्वेवाभिजातिषु सुखदुःखं प्रतिसंवेदयन्तीति। यद्यस्य भवतः शास्तुः सत्यं वचनम्, अकृतेन मयात्र कृतम्, अनुषितेन मयात्रोषितम्। उभावप्यावामत्र समसमौ श्रामण्यं प्राप्तौ, यश्चाहं न वदामि — उभावहेत्वप्रत्ययौ विशोत्स्याव इति। अतिरिक्तं खलु पुनरस्य भवतः शास्तुर्नाग्न्यं मौण्ड्यमुत्कुटुकप्रधानं केशश्मश्रुलुञ्चनम्, योऽहं पुत्रसम्बाधशयनमध्यावसन्काशिकचन्दनं प्रत्यनुभवन्पालागन्धविलेपनं धारयञ्जातरूपरजतमास्वादयन्ननेन भवता शास्त्रा समसमगतिको भविष्यामि। अभिसम्परायं सोऽहं किं जानन्किं पश्यन्नस्मिञ्शास्त्रि ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि? सोऽब्रह्मचर्यवासोऽयमिति विदित्वा तस्माद्ब्रह्मचर्यान्निर्विद्य प्रक्रामति। अयं खलु सन्दक तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन तृतीयोऽब्रह्मचर्यवास आख्यातो यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्।

पुनश्चापरं सन्दकेह कश्चिच्छास्तैवंवादी भवत्येवंदृष्टिः — सप्तैमे काया अकृता अकृतविधा अनिर्मिता अनिर्मातृका वन्ध्याः कूटस्था इषीकास्थायिस्थिताः, ते नेञ्जन्ते न विपरिणमन्ति नान्योन्यं व्याबाधन्ते नालमन्योन्यस्य सुखाय वा दुःखाय वा सुखदुःखाय वा। कतमे सप्त? पृथिवीकायोऽप्कायस्तेजःकायो वायुकायः सुखं दुःखं जीवः सप्तमः — इमे सप्त काया अकृता अकृतविधा अनिर्मिता अनिर्मातृका वन्ध्याः कूटस्था इषीकास्थायिस्थिताः। ते नेञ्जन्ते न विपरिणमन्ति नान्योन्यं व्याबाधन्ते। नालमन्योन्यस्य सुखाय वा दुःखाय वा सुखदुःखाय वा। तत्र नास्ति हन्ता वा घातयिता वा श्रोता वा श्रावयिता वा विज्ञाता वा विज्ञापयिता वा। योऽपि तीक्ष्णेन शस्त्रेण शीर्षं छिनत्ति, न कश्चित्कञ्चिज्जीविताद्व्यवरोपयति। सप्तानां त्वेव कायानामन्तरेण शस्त्रं विवरमनुपतति। चतुर्दश खलु पुनरिमानि योनिप्रमुखशतसहस्राणि षष्टिश्च शतानि षट्च शतानि पञ्च च कर्मणः शतानि पञ्च च कर्माणि त्रीणि च कर्माणि, कर्म चार्धकर्म च, द्वाषष्टिः प्रतिपदः, द्वाषष्टिरन्तरकल्पाः, षडभिजातयः, अष्टौ पुरुषभूमयः, एकोनपञ्चाशदाजीवकशतानि, एकोनपञ्चाशत्परिव्राजकशतानि, एकोनपञ्चाशन्नागावासशतानि, विंशतीन्द्रियशतानि, त्रिंशन्निरयशतानि, षट्त्रिंशद्रजोधातवः, सप्त संज्ञिगर्भाः, सप्तासंज्ञिगर्भाः, सप्त निर्ग्रन्थिगर्भाः, सप्त देवाः, सप्त मानुषाः, सप्त पैशाचाः, सप्त सरांसि, सप्त प्रवृताः, सप्त प्रपाताः, सप्त प्रपातशतानि, सप्त स्वप्नाः, सप्त स्वप्नशतानि, चतुरशीतिर्महाकल्पशतसहस्राणि, यानि बालश्च पण्डितश्च संधाव्य संसृत्य दुःखस्यान्तं करिष्यतः। तत्र नास्त्यनेनाहं शीलेन वा व्रतेन वा तपसा वा ब्रह्मचर्येण वापरिपक्वं वा कर्म परिपाचयिष्यामि, परिपक्वं वा कर्म स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा व्यन्तीकरिष्यामीति। एवं नास्ति द्रोणमिते सुखदुःखे पर्यन्तकृते संसारे, नास्ति हायनवर्धने, नास्त्युत्कर्षापकर्षौ। तद्यथापि नाम सूत्रगुडे क्षिप्ते निर्वेष्ट्यमान एव पलायते, एवमेव बालश्च पण्डितश्च संधाव्य संसृत्य दुःखस्यान्तं करिष्यत इति।

तत्र सन्दक विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — अयं खलु भवांश्छास्तैवंवाद्येवंदृष्टिः — सप्तैमे काया अकृता अकृतविधा अनिर्मिता अनिर्मातृका वन्ध्याः कूटस्था इषीकास्थायिस्थिताः। ते नेञ्जन्ते न विपरिणमन्ति नान्योन्यं व्याबाधन्ते। नालमन्योन्यस्य सुखाय वा दुःखाय वा सुखदुःखाय वा। कतमे सप्त? पृथिवीकायोऽप्कायस्तेजःकायो वायुकायः सुखं दुःखं जीवः सप्तमः — इमे सप्त काया अकृता अकृतविधा अनिर्मिता अनिर्मातृका वन्ध्याः कूटस्था इषीकास्थायिस्थिताः। ते नेञ्जन्ते न विपरिणमन्ति नान्योन्यं व्याबाधन्ते। नालमन्योन्यस्य सुखाय वा दुःखाय वा सुखदुःखाय वा। तत्र नास्ति हन्ता वा घातयिता वा श्रोता वा श्रावयिता वा विज्ञाता वा विज्ञापयिता वा। योऽपि तीक्ष्णेन शस्त्रेण शीर्षं छिनत्ति, न कश्चित्कञ्चिज्जीविताद्व्यवरोपयति। सप्तानां त्वेव कायानामन्तरेण शस्त्रं विवरमनुपतति। चतुर्दश खलु पुनरिमानि योनिप्रमुखशतसहस्राणि षष्टिश्च शतानि षट्च शतानि पञ्च च कर्मणः शतानि पञ्च च कर्माणि त्रीणि च कर्माणि, कर्म चार्धकर्म च, द्वाषष्टिः प्रतिपदः, द्वाषष्टिरन्तरकल्पाः, षडभिजातयः, अष्टौ पुरुषभूमयः, एकोनपञ्चाशदाजीवकशतानि, एकोनपञ्चाशत्परिव्राजकशतानि, एकोनपञ्चाशन्नागावासशतानि, विंशतीन्द्रियशतानि, त्रिंशन्निरयशतानि, षट्त्रिंशद्रजोधातवः, सप्त संज्ञिगर्भाः, सप्तासंज्ञिगर्भाः, सप्त निर्ग्रन्थिगर्भाः, सप्त देवाः, सप्त मानुषाः, सप्त पैशाचाः, सप्त सरांसि, सप्त प्रवृताः, सप्त प्रपाताः, सप्त प्रपातशतानि, सप्त स्वप्नाः, सप्त स्वप्नशतानि, चतुरशीतिर्महाकल्पशतसहस्राणि, यानि बालश्च पण्डितश्च संधाव्य संसृत्य दुःखस्यान्तं करिष्यतः। तत्र नास्त्यनेनाहं शीलेन वा व्रतेन वा तपसा वा ब्रह्मचर्येण वापरिपक्वं वा कर्म परिपाचयिष्यामि, परिपक्वं वा कर्म स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा व्यन्तीकरिष्यामीति, एवं नास्ति द्रोणमिते सुखदुःखे पर्यन्तकृते संसारे, नास्ति हायनवर्धने, नास्त्युत्कर्षापकर्षौ। तद्यथापि नाम सूत्रगुडे क्षिप्ते निर्वेष्ट्यमान एव पलायते, एवमेव बालश्च पण्डितश्च संधाव्य संसृत्य दुःखस्यान्तं करिष्यत इति। यदि पुनरस्य भवतः शास्तुः सत्यं वचनम्, अकृतेन मयात्र कृतम्, अनुषितेन मयात्रोषितम्। उभावप्यावामत्र समसमौ श्रामण्यं प्राप्तौ, यश्चाहं न वदामि — उभौ संधाव्य संसृत्य दुःखस्यान्तं करिष्याव इति। अतिरिक्तं खलु पुनरस्य भवतः शास्तुर्नाग्न्यं मौण्ड्यमुत्कुटुकप्रधानं केशश्मश्रुलुञ्चनम्, योऽहं पुत्रसम्बाधशयनमध्यावसन्काशिकचन्दनं प्रत्यनुभवन्पालागन्धविलेपनं धारयञ्जातरूपरजतमास्वादयन्ननेन भवता शास्त्रा समसमगतिको भविष्यामि। अभिसम्परायं सोऽहं किं जानन्किं पश्यन्नस्मिञ्शास्त्रि ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि? सोऽब्रह्मचर्यवासोऽयमिति विदित्वा तस्माद्ब्रह्मचर्यान्निर्विद्य प्रक्रामति। अयं खलु सन्दक तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन चतुर्थोऽब्रह्मचर्यवास आख्यातो यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्।

इमे खलु ते सन्दक तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन चत्वारोऽब्रह्मचर्यवासा आख्याता यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलमिति।

आश्चर्यं भो आनन्द, अद्भुतं भो आनन्द! यावच्चेदं तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन चत्वारोऽब्रह्मचर्यवासा एव सन्तोऽब्रह्मचर्यवासा इत्याख्याता यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलमिति। कतमानि पुनस्तानि भो आनन्द तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन चत्वार्यनाश्वासिकानि ब्रह्मचर्याण्याख्यातानि यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलमिति?

इह सन्दक कश्चिच्छास्ता सर्वज्ञः सर्वदर्श्यपरिशेषं ज्ञानदर्शनं प्रतिजानीते — चरतश्च मे तिष्ठतश्च सुप्तस्य च जाग्रतश्च सततं समितं ज्ञानदर्शनं प्रत्युपस्थितमिति। स शून्यमप्यागारं प्रविशति, पिण्डमपि न लभते, कुक्कुरोऽपि दशति, चण्डेनापि हस्तिना समागच्छति, चण्डेनाप्यश्वेन समागच्छति, चण्डेनापि वृषभेण समागच्छति, स्त्रिया अपि पुरुषस्यापि नामापि गोत्रमपि पृच्छति, ग्रामस्यापि निगमस्यापि नामापि मार्गमपि पृच्छति। स किमिदमिति पृष्टः सञ्शून्यं मयागारं प्रवेष्टव्यमभूत्, तेन प्राविक्षम्; पिण्डोऽप्यलब्धव्योऽभूत्, तेन नालप्सि; कुक्कुरेण दष्टव्यमभूत्, तेनास्मि दष्टः; चण्डेन हस्तिना समागन्तव्यमभूत्, तेन समागमम्; चण्डेनाश्वेन समागन्तव्यमभूत्, तेन समागमम्; चण्डेन वृषभेण समागन्तव्यमभूत्, तेन समागमम्; स्त्रिया अपि पुरुषस्यापि नामापि गोत्रमपि प्रष्टव्यमभूत्, तेनाप्राक्षम्; ग्रामस्यापि निगमस्यापि नामापि मार्गमपि प्रष्टव्यमभूत्, तेनाप्राक्षमिति। तत्र सन्दक विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — अयं खलु भवांश्छास्ता सर्वज्ञः सर्वदर्श्यपरिशेषं ज्ञानदर्शनं प्रतिजानीते (पूर्ववत्) ग्रामस्यापि निगमस्यापि नामापि मार्गमपि प्रष्टव्यमभूत्, तेनाप्राक्षमिति। सोऽनाश्वासिकमिदं ब्रह्मचर्यमिति विदित्वा तस्माद्ब्रह्मचर्यान्निर्विद्य प्रक्रामति। इदं खलु सन्दक तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन प्रथममनाश्वासिकं ब्रह्मचर्यमाख्यातं यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्।

पुनश्चापरं सन्दकेह कश्चिच्छास्तानुश्रविको भवत्यनुश्रवसत्यः। सोऽनुश्रवेणेतिहेतिहपरम्परया पिटकसम्पदा धर्मं देशयति। आनुश्रविकस्य खलु पुनः सन्दक शास्तुरनुश्रवसत्यस्य सुश्रुतमपि भवति दुःश्रुतमपि भवति तथापि भवत्यन्यथापि भवति। तत्र सन्दक विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — अयं खलु भवांश्छास्तानुश्रविकोऽनुश्रवसत्यः, सोऽनुश्रवेणेतिहेतिहपरम्परया पिटकसम्पदा धर्मं देशयति। आनुश्रविकस्य खलु पुनः शास्तुरनुश्रवसत्यस्य सुश्रुतमपि भवति दुःश्रुतमपि भवति तथापि भवत्यन्यथापि भवतीति। सोऽनाश्वासिकमिदं ब्रह्मचर्यमिति विदित्वा तस्माद्ब्रह्मचर्यान्निर्विद्य प्रक्रामति। इदं खलु सन्दक तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन द्वितीयमनाश्वासिकं ब्रह्मचर्यमाख्यातं यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्।

पुनश्चापरं सन्दकेह कश्चिच्छास्ता तर्की भवति मीमांसी। स तर्कपर्याहतं मीमांसानुचरितं स्वयंप्रतिभानं धर्मं देशयति। तर्किणः खलु पुनः सन्दक शास्तुर्मीमांसिनः सुतर्कितमपि भवति दुस्तर्कितमपि भवति तथापि भवत्यन्यथापि भवति। तत्र सन्दक विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — अयं खलु भवांश्छास्ता तर्की मीमांसी। स तर्कपर्याहतं मीमांसानुचरितं स्वयंप्रतिभानं धर्मं देशयति। तर्किणः खलु पुनः शास्तुर्मीमांसिनः सुतर्कितमपि भवति दुस्तर्कितमपि भवति तथापि भवत्यन्यथापि भवतीति। सोऽनाश्वासिकमिदं ब्रह्मचर्यमिति विदित्वा तस्माद्ब्रह्मचर्यान्निर्विद्य प्रक्रामति। इदं खलु सन्दक तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन तृतीयमनाश्वासिकं ब्रह्मचर्यमाख्यातं यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्।

पुनश्चापरं सन्दकेह कश्चिच्छास्ता मन्दो भवति मोमुहः। स मन्दत्वान्मोमुहत्वात्तत्र तत्र प्रश्नं पृष्टः सन्वाचाविक्षेपमापद्यतेऽमराविक्षेपम् — एवमित्यपि मे नो, तथेत्यपि मे नो, अन्यथेत्यपि मे नो, नो इत्यपि मे नो, नो नो इत्यपि मे नो इति। तत्र सन्दक विज्ञः पुरुष इति प्रतिसंचष्टे — अयं खलु भवांश्छास्ता मन्दो मोमुहः। स मन्दत्वान्मोमुहत्वात्तत्र तत्र प्रश्नं पृष्टः सन्वाचाविक्षेपमापद्यतेऽमराविक्षेपम् — एवमित्यपि मे नो, तथेत्यपि मे नो, अन्यथेत्यपि मे नो, नो इत्यपि मे नो, नो नो इत्यपि मे नो इति। सोऽनाश्वासिकमिदं ब्रह्मचर्यमिति विदित्वा तस्माद्ब्रह्मचर्यान्निर्विद्य प्रक्रामति। इदं खलु सन्दक तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन चतुर्थमनाश्वासिकं ब्रह्मचर्यमाख्यातं यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्।

इमानि खलु तानि सन्दक तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन चत्वार्यनाश्वासिकानि ब्रह्मचर्याण्याख्यातानि यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलमिति।

आश्चर्यं भो आनन्द, अद्भुतं भो आनन्द! यावच्चेदं तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन चत्वार्यनाश्वासिकान्येव ब्रह्मचर्याण्यनाश्वासिकानि ब्रह्मचर्याणीत्याख्यातानि यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं न वसेत्, वसँश्च नाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्। स पुनर्भो आनन्द शास्ता किंवादी किमाख्यायी यत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं वसेत्, वसँश्चाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलमिति?

इह सन्दक तथागतो लोक उत्पद्यतेऽर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान् (पूर्ववत्) स इमानि पञ्च निवरणानि प्रहाय चेतस उपक्लेशान्प्रज्ञाया दुर्बलीकरणानि विविच्यैव कामेभ्यो विविच्याकुशलेभ्यो धर्मेभ्यः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। यस्मिन्खलु सन्दक शास्त्रि श्रावक एवंरूपमुदारविशेषमधिगच्छति, तत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं वसेत्, वसँश्चाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्।

पुनश्चापरं सन्दक भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमात् (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। यस्मिन्खलु सन्दक शास्त्रि श्रावक एवंरूपमुदारविशेषमधिगच्छति, तत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं वसेत्, वसँश्चाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्।

पुनश्चापरं सन्दक भिक्षुः प्रीतेश्च विरागादुपेक्षकश्च विहरति (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। यस्मिन्खलु सन्दक शास्त्रि श्रावक एवंरूपमुदारविशेषमधिगच्छति, तत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं वसेत्, वसँश्चाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्।

पुनश्चापरं सन्दक भिक्षुः सुखस्य च प्रहाणात् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। यस्मिन्खलु सन्दक शास्त्रि श्रावक एवंरूपमुदारविशेषमधिगच्छति, तत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं वसेत्, वसँश्चाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्ते पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। सोऽनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति, तद्यथा — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति। यस्मिन्खलु सन्दक शास्त्रि श्रावक एवंरूपमुदारविशेषमधिगच्छति, तत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं वसेत्, वसँश्चाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्ते सत्त्वानां च्युत्युपपातज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। स दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान् (पूर्ववत्) यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानाति। यस्मिन्खलु सन्दक शास्त्रि श्रावक एवंरूपमुदारविशेषमधिगच्छति, तत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं वसेत्, वसँश्चाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलम्।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्ते आस्रवाणां क्षयज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। स इदं दुःखमिति यथाभूतं प्रजानाति, अयं दुःखसमुदय इति यथाभूतं प्रजानाति, अयं दुःखनिरोध इति यथाभूतं प्रजानाति, इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतं प्रजानाति; इम आस्रवा इति यथाभूतं प्रजानाति, अयमास्रवसमुदय इति यथाभूतं प्रजानाति, अयमास्रवनिरोध इति यथाभूतं प्रजानाति, इयमास्रवनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतं प्रजानाति। तस्यैवं जानत एवं पश्यतः कामास्रवादपि चित्तं विमुच्यते, भवास्रवादपि चित्तं विमुच्यते, अविद्यास्रवादपि चित्तं विमुच्यते। विमुक्ते विमुक्तमिति ज्ञानं भवति। क्षीणा जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यम्, कृतं करणीयम्, नापरमित्थंभावायेति प्रजानाति। यस्मिन्खलु सन्दक शास्त्रि श्रावक एवंरूपमुदारविशेषमधिगच्छति, तत्र विज्ञः पुरुषः ससक्तं ब्रह्मचर्यं वसेत्, वसँश्चाराधयेन्न्यायं धर्मं कुशलमिति।

यः पुनः स भो आनन्द भिक्षुरर्हन्क्षीणास्रव उषितवान्कृतकरणीयोऽपहृतभारोऽनुप्राप्तसदर्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञया विमुक्तः, किं स कामान्परिभुञ्जीतेति? यः स सन्दक भिक्षुरर्हन्क्षीणास्रव उषितवान्कृतकरणीयोऽपहृतभारोऽनुप्राप्तसदर्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञया विमुक्तोऽभव्यः स पञ्च स्थानान्यध्याचरितुम्। अभव्यः क्षीणास्रवो भिक्षुः संचिन्त्य प्राणं जीविताद्व्यवरोपयितुम्, अभव्यः क्षीणास्रवो भिक्षुरदत्तं स्तेयसंख्यातमादातुम्, अभव्यः क्षीणास्रवो भिक्षुर्मैथुनं धर्मं प्रतिसेवितुम्, अभव्यः क्षीणास्रवो भिक्षुः सम्प्रजानन्मृषा भाषितुम्, अभव्यः क्षीणास्रवो भिक्षुः संनिधिकारकं कामान्परिभोक्तुम्, तद्यथापि पूर्वमागारिकभूतः। यः स सन्दक भिक्षुरर्हन्क्षीणास्रव उषितवान्कृतकरणीयोऽपहृतभारोऽनुप्राप्तसदर्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञया विमुक्तोऽभव्यः स इमानि पञ्च स्थानान्यध्याचरितुमिति।

यः पुनः स भो आनन्द भिक्षुरर्हन्क्षीणास्रव उषितवान्कृतकरणीयोऽपहृतभारोऽनुप्राप्तसदर्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञया विमुक्तस्तस्य चरतश्चैव तिष्ठतश्च सुप्तस्य च जाग्रतश्च सततं समितं ज्ञानदर्शनं प्रत्युपस्थितम् — क्षीणा ममास्रवा इति? तेन हि सन्दकोपमां ते करिष्यामि, उपमयापीह केचिद्विज्ञाः पुरुषा भाषितस्यार्थमाजानन्ति। तद्यथापि सन्दक पुरुषस्य हस्तपादाश्छिन्नाः स्युः, किं स चरँश्चैव तिष्ठँश्च सुप्तश्च जाग्रच्च सततं समितं जानाति — छिन्ना मम हस्तपादा इति, उताहो प्रत्यवेक्षमाणो जानाति — छिन्ना मम हस्तपादा इति? न खलु भो आनन्द स पुरुषः सततं समितं जानाति — छिन्ना मम हस्तपादा इति, अपि च खलु पुनस्तत्प्रत्यवेक्षमाणो जानाति — छिन्ना मम हस्तपादा इति। एवमेव खलु सन्दक यः स भिक्षुरर्हन्क्षीणास्रव उषितवान्कृतकरणीयोऽपहृतभारोऽनुप्राप्तसदर्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञया विमुक्तस्तस्य चरतश्चैव तिष्ठतश्च सुप्तस्य च जाग्रतश्च सततं समितं ज्ञानदर्शनं न प्रत्युपस्थितम् — क्षीणा ममास्रवा इति, अपि च खलु पुनस्तत्प्रत्यवेक्षमाणो जानाति — क्षीणा ममास्रवा इति।

कियद्बहवः पुनर्भो आनन्दास्मिन्धर्मविनये निर्यातार इति? न खलु सन्दकैकमेव शतं न द्वे शते न त्रीणि शतानि न चत्वारि शतानि न पञ्च शतानि, अथ खलु भूयांस एव येऽस्मिन्धर्मविनये निर्यातार इति। आश्चर्यं भो आनन्द, अद्भुतं भो आनन्द! न च नाम स्वधर्मोत्कर्षणा भविष्यति, न परधर्मगर्हणा, आयतने च धर्मदेशना तावद्बहवश्च निर्यातारः प्रज्ञायिष्यन्ते। इमे पुनराजीवका मृतपुत्रायाः पुत्रा आत्मानं चैवोत्कर्षयन्ति, परांश्च गर्हयन्ति, त्रीँश्चैव निर्यातॄन्प्रज्ञापयन्ति, तद्यथा — नन्दं वत्सम्, कृशं सांकृत्यम्, मस्करिणं गोशालमिति। अथ खलु सन्दकः परिव्राजकः स्वां परिषदममन्त्रयिष्ट — चरन्तु भवन्तः श्रमणे गौतमे ब्रह्मचर्यवासम्। नेदानीं सुकरमस्माभिर्लाभसत्कारश्लोकान्परित्यक्तुमिति। इतीदं सन्दकः परिव्राजकः स्वां परिषदमुद्योजयामास भगवति ब्रह्मचर्य इति।

सन्दकसूत्रं निष्ठितं षष्ठम्॥

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe tṛtīye parivrājakavarge sandakasūtraṃ ṣaṣṭham

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānkauśāmbyāṃ viharati sma ghoṣitārāme. tena khalu punaḥ samayena sandakaḥ parivrājakaḥ plakṣaguhāyāṃ pratyavātsīnmahatyā parivrājakapariṣadā sārdhaṃ pañcamātraiḥ parivrājakaśataiḥ. atha khalvāyuṣmānānandaḥ sāyāhnasamaye pratisaṃlayanādvyutthito bhikṣūnāmantrayiṣṭa — āyāmāyuṣmantaḥ, yena devakṛtaśvabhrastenopasaṃkramiṣyāmo guhādarśanāyeti. evamāyuṣmanniti khalu te bhikṣava āyuṣmata ānandāya pratyaśrauṣuḥ. atha khalvāyuṣmānānandaḥ sambahulerbhikṣubhiḥ sārdhaṃ yena devakṛtaśvabhrastenopasamakramīt. tena khalu punaḥ samayena sandakaḥ parivrājako mahatyā parivrājakapariṣadā sārdhaṃ niṣaṇṇo'bhūdunnādinyā uccaśabdamahāśabdāyānekavidhāṃ tiryakkathāṃ kathayantyā, tadyathā — rājakathāṃ caurakathāṃ mahāmātrakathāṃ senākathāṃ bhayakathāṃ yuddhakathāmannakathāṃ pānakathāṃ vastrakathāṃ śayanakathāṃ mālākathāṃ gandhakathāṃ jñātikathāṃ yānakathāṃ grāmakathāṃ nigamakathāṃ nagarakathāṃ janapadakathāṃ strīkathāṃ śūrakathāṃ viśikhākathāṃ kumbhasthānakathāṃ pūrvapretakathāṃ nānātvakathāṃ lokākhyāyikāṃ samudrākhyāyikāmitibhavābhavakathāmiti vā. adrākṣītkhalu sandakaḥ parivrājaka āyuṣmantamānandaṃ dūrata evāgacchantam. dṛṣṭvā ca svāṃ pariṣadaṃ samatiṣṭhipat — alpaśabdā bhavanto bhavantu, mā bhavantaḥ śabdamakārṣuḥ, ayaṃ śramaṇasya gautamasya śrāvaka āgacchati śramaṇa ānandaḥ. yāvantaḥ khalu punaḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakāḥ kauśāmbyāṃ prativasanti, ayaṃ teṣāmanyatamaḥ śramaṇa ānandaḥ. alpaśabdakāmāḥ khalu punasta āyuṣmanto'lpaśabdavinītā alpaśabdasya varṇavādinaḥ, api nāmālpaśabdāṃ pariṣadaṃ viditvopasaṃkramitavyaṃ manyeteti. atha khalu te parivrājakāstūṣṇīmabhūvan.

atha khalvāyuṣmānānando yena sandakaḥ parivrājakastenopasamakramīt. atha khalu sandakaḥ parivrājaka āyuṣmantamānandametadavocat — etu khalu bhavānānandaḥ, svāgataṃ bhavata ānandāya. cirasya khalu bhavānānanda imaṃ paryāyamakārṣīdyadidamihāgamanāya. niṣīdatu bhavānānandaḥ, idamāsanaṃ prajñaptamiti. nyaṣadatkhalvāyuṣmānānandaḥ prajñapta āsane. sandako'pi khalu parivrājako'nyatamannīcamāsanaṃ gṛhītvaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalu sandakaṃ parivrājakamāyuṣmānānanda etadavocat — kayā nu stha sandakaitarhi kathayā saṃniṣaṇṇāḥ, kā ca punarvo'ntarākathā viprakṛteti? tiṣṭhatveṣā bho ānanda kathā yayā vayametarhi kathayā saṃniṣaṇṇāḥ. naiṣā bhavata ānandasya kathā durlabhā bhaviṣyati paścādapi śravaṇāya. sādhu vata bhavantamevānandaṃ pratibhātu sva ācāryake dharmyā katheti. tena hi sandaka śṛṇu, sādhu ca manasi kuru, bhāṣiṣya iti. evaṃ bho iti khalu sandakaḥ parivrājaka āyuṣmata ānandāya pratyaśrauṣīt. āyuṣmānānanda etadavocat — catvāra ime sandaka tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhenābrahmacaryavāsā ākhyātāścatvāri cānāśvāsikāni brahmacaryāṇyākhyātāni, yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalamiti. katame punaste bho ānanda tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena catvāro'brahmacaryavāsā ākhyātāḥ, yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalamiti?

iha sandaka kaścicchāstaivaṃvādī bhavatyevaṃdṛṣṭiḥ — nāsti dattam, nāstīṣṭam, nāsti hutam, nāsti sukṛtaduṣkṛtānāṃ karmaṇāṃ phalaṃ vipākaḥ, nāstyayaṃ lokaḥ, nāsti paro lokaḥ, nāsti mātā, nāsti pitā, na santi sattvā aupapātikāḥ, na santi loke śramaṇabrāhmaṇāḥ samyaggatāḥ samyakpratipannā ye imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayanti. cāturmahābhautiko'yaṃ puruṣo yadā kālaṃ karoti, pṛthivī pṛthivīkāyamanupaityanupagacchati, āpo'pkāyamanupayantyanupagacchanti, tejastejaḥkāyamanupaityanupagacchati, vāyurvāyukāyamanupaityanupagacchati, ākāśamindriyāṇi saṃkrāmanti. āsandīpañcamāḥ puruṣā mṛtamādāya gacchanti, yāvadādahanātpadāni prajñāyante. kāpotakānyasthīni bhavanti. bhasmāntā āhutayaḥ, dhūrtaprajñaptaṃ yadidaṃ dānam. teṣāṃ tuccho mṛṣā vilāpo ye kecidāstikavādaṃ vadanti. bālaśca paṇḍitaśca kāyasya bhedāducchidyete vinaśyato na bhavataḥ paraṃ maraṇāditi.

tatra sandaka vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — ayaṃ khalu bhavāṃśchāstaivaṃvādyevaṃdṛṣṭiḥ — nāsti dattam, nāstīṣṭam, nāsti hutam, nāsti sukṛtaduṣkṛtānāṃ karmaṇāṃ phalaṃ vipākaḥ, nāstyayaṃ lokaḥ, nāsti paro lokaḥ, nāsti mātā, nāsti pitā, na santi sattvā aupapātikāḥ, na santi loke śramaṇabrāhmaṇāḥ samyaggatāḥ samyakpratipannā ye imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayanti. cāturmahābhautiko'yaṃ puruṣo yadā kālaṃ karoti, pṛthivī pṛthivīkāyamanupaityanupagacchati, āpo'pkāyamanupayantyanupagacchanti, tejastejaḥkāyamanupaityanupagacchati, vāyurvāyukāyamanupaityanupagacchati, ākāśamindriyāṇi saṃkrāmanti. āsandīpañcamāḥ puruṣā mṛtamādāya gacchanti, yāvadādahanātpadāni prajñāyante. kāpotakānyasthīni bhavanti. bhasmāntā āhutayaḥ, dhūrtaprajñaptaṃ yadidaṃ dānam. teṣāṃ tuccho mṛṣā vilāpo ye kecidāstikavādaṃ vadanti. bālaśca paṇḍitaśca kāyasya bhedāducchidyete vinaśyato na bhavataḥ paraṃ maraṇāditi. yadyasya bhavataḥ śāstuḥ satyaṃ vacanam, akṛtena mayātra kṛtam, anuṣitena mayātroṣitam. ubhāvapyāvāmatra samasamau śrāmaṇyaṃ prāptau, yaścāhaṃ na vadāmi — ubhau kāyasya bhedāducchetsyāvahe vinaśiṣyāvo na bhaviṣyāvaḥ paraṃ maraṇāditi. atiriktaṃ khalu punarasya bhavataḥ śāsturnāgnyaṃ mauṇḍyamutkuṭukapradhānaṃ keśaśmaśruluñcanam, yo'haṃ putrasambādhaśayanamadhyāvasankāśikacandanaṃ pratyanubhavanpālāgandhavilepanaṃ dhārayañjātarūparajatamāsvādayannanena bhavatā śāstrā samasamagatiko bhaviṣyāmi. abhisamparāyaṃ so'haṃ kiṃ jānankiṃ paśyannasmiñśāstri brahmacaryaṃ cariṣyāmi? so'brahmacaryavāso'yamiti viditvā tasmādbrahmacaryānnirvidya prakrāmati. ayaṃ khalu sandaka tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena prathamo'brahmacaryavāsa ākhyāto yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam.

punaścāparaṃ sandakeha kaścicchāstaivaṃvādī bhavatyevaṃdṛṣṭiḥ — kurvataḥ kārayataḥ chindataḥ chedayataḥ pacataḥ pācayata śocataḥ śocayataḥ klāmyataḥ klāmayataḥ spandamānasya spandayataḥ prāṇamatipātayato'dattamādadānasya sandhiṃ chindato nirlopaṃ harata ekāgārikaṃ kurvataḥ paripanthe tiṣṭhataḥ paradārāngacchato mṛṣā bhaṇataḥ kurvato na kriyate pāpam. kṣuraparyantena cedapi cakreṇa yo'syāṃ pṛthivyāṃ prāṇina ekaṃ māṃsakhalamekaṃ māṃsapuñjaṃ kuryāt, nāsti tatonidānaṃ pāpam, nāsti pāpasyāgamaḥ. dakṣiṇaṃ cedapi gaṅgāyāstīraṃ gacchedghnanghātayañchindañchedayanpacanpācayan, nāsti tatonidānaṃ pāpam, nāsti pāpasyāgamaḥ. uttaraṃ cedapi gaṅgāyāstīraṃ gaccheddadaddāpayam̐yajam̐yājayan, nāsti tatonidānaṃ puṇyam, nāsti puṇyasyāgamaḥ. dānena damena saṃyamena satyavacanena nāsti puṇyam, nāsti puṇyasyāgama iti.

tatra sandaka vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — ayaṃ khalu bhavāṃśchāstaivaṃvādyevaṃdṛṣṭiḥ — kurvataḥ kārayataḥ chindataḥ chedayataḥ pacataḥ pācayata śocataḥ śocayataḥ klāmyataḥ klāmayataḥ spandamānasya spandayataḥ prāṇamatipātayato'dattamādadānasya sandhiṃ chindato nirlopaṃ harata ekāgārikaṃ kurvataḥ paripanthe tiṣṭhataḥ paradārāngacchato mṛṣā bhaṇataḥ kurvato na kriyate pāpam. kṣuraparyantena cedapi cakreṇa yo'syāṃ pṛthivyāṃ prāṇina ekaṃ māṃsakhalamekaṃ māṃsapuñjaṃ kuryāt, nāsti tatonidānaṃ pāpam, nāsti pāpasyāgamaḥ. dakṣiṇaṃ cedapi gaṅgāyāstīraṃ gacchedghnanghātayañchindañchedayanpacanpācayan, nāsti tatonidānaṃ pāpam, nāsti pāpasyāgamaḥ. uttaraṃ cedapi gaṅgāyāstīraṃ gaccheddadaddāpayam̐yajam̐yājayan, nāsti tatonidānaṃ puṇyam, nāsti puṇyasyāgamaḥ. dānena damena saṃyamena satyavacanena nāsti puṇyam, nāsti puṇyasyāgama iti. yadyasya bhavataḥ śāstuḥ satyaṃ vacanam, akṛtena mayātra kṛtam, anuṣitena mayātroṣitam. ubhāvapyāvāmatra samasamau śrāmaṇyaṃ prāptau, yaścāhaṃ na vadāmi — ubhayoḥ kurvatorna kriyate pāpamiti. atiriktaṃ khalu punarasya bhavataḥ śāsturnāgnyaṃ mauṇḍyamutkuṭukapradhānaṃ keśaśmaśruluñcanam, yo'haṃ putrasambādhaśayanamadhyāvasankāśikacandanaṃ pratyanubhavanpālāgandhavilepanaṃ dhārayañjātarūparajatamāsvādayannanena bhavatā śāstrā samasamagatiko bhaviṣyāmi. abhisamparāyaṃ so'haṃ kiṃ jānankiṃ paśyannasmiñśāstri brahmacaryaṃ cariṣyāmi? so'brahmacaryavāso'yamiti viditvā tasmādbrahmacaryānnirvidya prakrāmati. ayaṃ khalu sandaka tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena dvitīyo'brahmacaryavāsa ākhyāto yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam.

punaścāparaṃ sandakeha kaścicchāstaivaṃvādī bhavatyevaṃdṛṣṭiḥ — nāsti hetuḥ, nāsti pratyayaḥ sattvānāṃ saṃkleśāya, ahetavo'pratyayāḥ sattvāḥ saṃkliśyante. nāsti hetuḥ, nāsti pratyayaḥ sattvānāṃ viśuddhaye, ahetavo'pratyayāḥ sattvā viśudhyanti. nāsti balam, nāsti vīryam, nāsti puruṣasthāma, nāsti puruṣaparākramaḥ, sarve sattvāḥ sarve prāṇāḥ sarvāṇi bhūtāni sarve jīvā avaśā abalā avīryā niyatisaṅgatibhāvapariṇatāḥ ṣaṭsvevābhijātiṣu sukhaduḥkhaṃ pratisaṃvedayantīti.

tatra sandaka vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — ayaṃ khalu bhavāṃśchāstaivaṃvādyevaṃdṛṣṭiḥ — nāsti hetuḥ, nāsti pratyayaḥ sattvānāṃ saṃkleśāya, ahetavo'pratyayāḥ sattvāḥ saṃkliśyante. nāsti hetuḥ, nāsti pratyayaḥ sattvānāṃ viśuddhaye, ahetavo'pratyayāḥ sattvā viśudhyanti. nāsti balam, nāsti vīryam, nāsti puruṣasthāma, nāsti puruṣaparākramaḥ, sarve sattvāḥ sarve prāṇāḥ sarvāṇi bhūtāni sarve jīvā avaśā abalā avīryā niyatisaṅgatibhāvapariṇatāḥ ṣaṭsvevābhijātiṣu sukhaduḥkhaṃ pratisaṃvedayantīti. yadyasya bhavataḥ śāstuḥ satyaṃ vacanam, akṛtena mayātra kṛtam, anuṣitena mayātroṣitam. ubhāvapyāvāmatra samasamau śrāmaṇyaṃ prāptau, yaścāhaṃ na vadāmi — ubhāvahetvapratyayau viśotsyāva iti. atiriktaṃ khalu punarasya bhavataḥ śāsturnāgnyaṃ mauṇḍyamutkuṭukapradhānaṃ keśaśmaśruluñcanam, yo'haṃ putrasambādhaśayanamadhyāvasankāśikacandanaṃ pratyanubhavanpālāgandhavilepanaṃ dhārayañjātarūparajatamāsvādayannanena bhavatā śāstrā samasamagatiko bhaviṣyāmi. abhisamparāyaṃ so'haṃ kiṃ jānankiṃ paśyannasmiñśāstri brahmacaryaṃ cariṣyāmi? so'brahmacaryavāso'yamiti viditvā tasmādbrahmacaryānnirvidya prakrāmati. ayaṃ khalu sandaka tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena tṛtīyo'brahmacaryavāsa ākhyāto yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam.

punaścāparaṃ sandakeha kaścicchāstaivaṃvādī bhavatyevaṃdṛṣṭiḥ — saptaime kāyā akṛtā akṛtavidhā anirmitā anirmātṛkā vandhyāḥ kūṭasthā iṣīkāsthāyisthitāḥ, te neñjante na vipariṇamanti nānyonyaṃ vyābādhante nālamanyonyasya sukhāya vā duḥkhāya vā sukhaduḥkhāya vā. katame sapta? pṛthivīkāyo'pkāyastejaḥkāyo vāyukāyaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ jīvaḥ saptamaḥ — ime sapta kāyā akṛtā akṛtavidhā anirmitā anirmātṛkā vandhyāḥ kūṭasthā iṣīkāsthāyisthitāḥ. te neñjante na vipariṇamanti nānyonyaṃ vyābādhante. nālamanyonyasya sukhāya vā duḥkhāya vā sukhaduḥkhāya vā. tatra nāsti hantā vā ghātayitā vā śrotā vā śrāvayitā vā vijñātā vā vijñāpayitā vā. yo'pi tīkṣṇena śastreṇa śīrṣaṃ chinatti, na kaścitkañcijjīvitādvyavaropayati. saptānāṃ tveva kāyānāmantareṇa śastraṃ vivaramanupatati. caturdaśa khalu punarimāni yonipramukhaśatasahasrāṇi ṣaṣṭiśca śatāni ṣaṭca śatāni pañca ca karmaṇaḥ śatāni pañca ca karmāṇi trīṇi ca karmāṇi, karma cārdhakarma ca, dvāṣaṣṭiḥ pratipadaḥ, dvāṣaṣṭirantarakalpāḥ, ṣaḍabhijātayaḥ, aṣṭau puruṣabhūmayaḥ, ekonapañcāśadājīvakaśatāni, ekonapañcāśatparivrājakaśatāni, ekonapañcāśannāgāvāsaśatāni, viṃśatīndriyaśatāni, triṃśannirayaśatāni, ṣaṭtriṃśadrajodhātavaḥ, sapta saṃjñigarbhāḥ, saptāsaṃjñigarbhāḥ, sapta nirgranthigarbhāḥ, sapta devāḥ, sapta mānuṣāḥ, sapta paiśācāḥ, sapta sarāṃsi, sapta pravṛtāḥ, sapta prapātāḥ, sapta prapātaśatāni, sapta svapnāḥ, sapta svapnaśatāni, caturaśītirmahākalpaśatasahasrāṇi, yāni bālaśca paṇḍitaśca saṃdhāvya saṃsṛtya duḥkhasyāntaṃ kariṣyataḥ. tatra nāstyanenāhaṃ śīlena vā vratena vā tapasā vā brahmacaryeṇa vāparipakvaṃ vā karma paripācayiṣyāmi, paripakvaṃ vā karma spṛṣṭvā spṛṣṭvā vyantīkariṣyāmīti. evaṃ nāsti droṇamite sukhaduḥkhe paryantakṛte saṃsāre, nāsti hāyanavardhane, nāstyutkarṣāpakarṣau. tadyathāpi nāma sūtraguḍe kṣipte nirveṣṭyamāna eva palāyate, evameva bālaśca paṇḍitaśca saṃdhāvya saṃsṛtya duḥkhasyāntaṃ kariṣyata iti.

tatra sandaka vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — ayaṃ khalu bhavāṃśchāstaivaṃvādyevaṃdṛṣṭiḥ — saptaime kāyā akṛtā akṛtavidhā anirmitā anirmātṛkā vandhyāḥ kūṭasthā iṣīkāsthāyisthitāḥ. te neñjante na vipariṇamanti nānyonyaṃ vyābādhante. nālamanyonyasya sukhāya vā duḥkhāya vā sukhaduḥkhāya vā. katame sapta? pṛthivīkāyo'pkāyastejaḥkāyo vāyukāyaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ jīvaḥ saptamaḥ — ime sapta kāyā akṛtā akṛtavidhā anirmitā anirmātṛkā vandhyāḥ kūṭasthā iṣīkāsthāyisthitāḥ. te neñjante na vipariṇamanti nānyonyaṃ vyābādhante. nālamanyonyasya sukhāya vā duḥkhāya vā sukhaduḥkhāya vā. tatra nāsti hantā vā ghātayitā vā śrotā vā śrāvayitā vā vijñātā vā vijñāpayitā vā. yo'pi tīkṣṇena śastreṇa śīrṣaṃ chinatti, na kaścitkañcijjīvitādvyavaropayati. saptānāṃ tveva kāyānāmantareṇa śastraṃ vivaramanupatati. caturdaśa khalu punarimāni yonipramukhaśatasahasrāṇi ṣaṣṭiśca śatāni ṣaṭca śatāni pañca ca karmaṇaḥ śatāni pañca ca karmāṇi trīṇi ca karmāṇi, karma cārdhakarma ca, dvāṣaṣṭiḥ pratipadaḥ, dvāṣaṣṭirantarakalpāḥ, ṣaḍabhijātayaḥ, aṣṭau puruṣabhūmayaḥ, ekonapañcāśadājīvakaśatāni, ekonapañcāśatparivrājakaśatāni, ekonapañcāśannāgāvāsaśatāni, viṃśatīndriyaśatāni, triṃśannirayaśatāni, ṣaṭtriṃśadrajodhātavaḥ, sapta saṃjñigarbhāḥ, saptāsaṃjñigarbhāḥ, sapta nirgranthigarbhāḥ, sapta devāḥ, sapta mānuṣāḥ, sapta paiśācāḥ, sapta sarāṃsi, sapta pravṛtāḥ, sapta prapātāḥ, sapta prapātaśatāni, sapta svapnāḥ, sapta svapnaśatāni, caturaśītirmahākalpaśatasahasrāṇi, yāni bālaśca paṇḍitaśca saṃdhāvya saṃsṛtya duḥkhasyāntaṃ kariṣyataḥ. tatra nāstyanenāhaṃ śīlena vā vratena vā tapasā vā brahmacaryeṇa vāparipakvaṃ vā karma paripācayiṣyāmi, paripakvaṃ vā karma spṛṣṭvā spṛṣṭvā vyantīkariṣyāmīti, evaṃ nāsti droṇamite sukhaduḥkhe paryantakṛte saṃsāre, nāsti hāyanavardhane, nāstyutkarṣāpakarṣau. tadyathāpi nāma sūtraguḍe kṣipte nirveṣṭyamāna eva palāyate, evameva bālaśca paṇḍitaśca saṃdhāvya saṃsṛtya duḥkhasyāntaṃ kariṣyata iti. yadi punarasya bhavataḥ śāstuḥ satyaṃ vacanam, akṛtena mayātra kṛtam, anuṣitena mayātroṣitam. ubhāvapyāvāmatra samasamau śrāmaṇyaṃ prāptau, yaścāhaṃ na vadāmi — ubhau saṃdhāvya saṃsṛtya duḥkhasyāntaṃ kariṣyāva iti. atiriktaṃ khalu punarasya bhavataḥ śāsturnāgnyaṃ mauṇḍyamutkuṭukapradhānaṃ keśaśmaśruluñcanam, yo'haṃ putrasambādhaśayanamadhyāvasankāśikacandanaṃ pratyanubhavanpālāgandhavilepanaṃ dhārayañjātarūparajatamāsvādayannanena bhavatā śāstrā samasamagatiko bhaviṣyāmi. abhisamparāyaṃ so'haṃ kiṃ jānankiṃ paśyannasmiñśāstri brahmacaryaṃ cariṣyāmi? so'brahmacaryavāso'yamiti viditvā tasmādbrahmacaryānnirvidya prakrāmati. ayaṃ khalu sandaka tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena caturtho'brahmacaryavāsa ākhyāto yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam.

ime khalu te sandaka tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena catvāro'brahmacaryavāsā ākhyātā yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalamiti.

āścaryaṃ bho ānanda, adbhutaṃ bho ānanda! yāvaccedaṃ tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena catvāro'brahmacaryavāsā eva santo'brahmacaryavāsā ityākhyātā yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalamiti. katamāni punastāni bho ānanda tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena catvāryanāśvāsikāni brahmacaryāṇyākhyātāni yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalamiti?

iha sandaka kaścicchāstā sarvajñaḥ sarvadarśyapariśeṣaṃ jñānadarśanaṃ pratijānīte — carataśca me tiṣṭhataśca suptasya ca jāgrataśca satataṃ samitaṃ jñānadarśanaṃ pratyupasthitamiti. sa śūnyamapyāgāraṃ praviśati, piṇḍamapi na labhate, kukkuro'pi daśati, caṇḍenāpi hastinā samāgacchati, caṇḍenāpyaśvena samāgacchati, caṇḍenāpi vṛṣabheṇa samāgacchati, striyā api puruṣasyāpi nāmāpi gotramapi pṛcchati, grāmasyāpi nigamasyāpi nāmāpi mārgamapi pṛcchati. sa kimidamiti pṛṣṭaḥ sañśūnyaṃ mayāgāraṃ praveṣṭavyamabhūt, tena prāvikṣam; piṇḍo'pyalabdhavyo'bhūt, tena nālapsi; kukkureṇa daṣṭavyamabhūt, tenāsmi daṣṭaḥ; caṇḍena hastinā samāgantavyamabhūt, tena samāgamam; caṇḍenāśvena samāgantavyamabhūt, tena samāgamam; caṇḍena vṛṣabheṇa samāgantavyamabhūt, tena samāgamam; striyā api puruṣasyāpi nāmāpi gotramapi praṣṭavyamabhūt, tenāprākṣam; grāmasyāpi nigamasyāpi nāmāpi mārgamapi praṣṭavyamabhūt, tenāprākṣamiti. tatra sandaka vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — ayaṃ khalu bhavāṃśchāstā sarvajñaḥ sarvadarśyapariśeṣaṃ jñānadarśanaṃ pratijānīte (pūrvavat) grāmasyāpi nigamasyāpi nāmāpi mārgamapi praṣṭavyamabhūt, tenāprākṣamiti. so'nāśvāsikamidaṃ brahmacaryamiti viditvā tasmādbrahmacaryānnirvidya prakrāmati. idaṃ khalu sandaka tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena prathamamanāśvāsikaṃ brahmacaryamākhyātaṃ yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam.

punaścāparaṃ sandakeha kaścicchāstānuśraviko bhavatyanuśravasatyaḥ. so'nuśraveṇetihetihaparamparayā piṭakasampadā dharmaṃ deśayati. ānuśravikasya khalu punaḥ sandaka śāsturanuśravasatyasya suśrutamapi bhavati duḥśrutamapi bhavati tathāpi bhavatyanyathāpi bhavati. tatra sandaka vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — ayaṃ khalu bhavāṃśchāstānuśraviko'nuśravasatyaḥ, so'nuśraveṇetihetihaparamparayā piṭakasampadā dharmaṃ deśayati. ānuśravikasya khalu punaḥ śāsturanuśravasatyasya suśrutamapi bhavati duḥśrutamapi bhavati tathāpi bhavatyanyathāpi bhavatīti. so'nāśvāsikamidaṃ brahmacaryamiti viditvā tasmādbrahmacaryānnirvidya prakrāmati. idaṃ khalu sandaka tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena dvitīyamanāśvāsikaṃ brahmacaryamākhyātaṃ yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam.

punaścāparaṃ sandakeha kaścicchāstā tarkī bhavati mīmāṃsī. sa tarkaparyāhataṃ mīmāṃsānucaritaṃ svayaṃpratibhānaṃ dharmaṃ deśayati. tarkiṇaḥ khalu punaḥ sandaka śāsturmīmāṃsinaḥ sutarkitamapi bhavati dustarkitamapi bhavati tathāpi bhavatyanyathāpi bhavati. tatra sandaka vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — ayaṃ khalu bhavāṃśchāstā tarkī mīmāṃsī. sa tarkaparyāhataṃ mīmāṃsānucaritaṃ svayaṃpratibhānaṃ dharmaṃ deśayati. tarkiṇaḥ khalu punaḥ śāsturmīmāṃsinaḥ sutarkitamapi bhavati dustarkitamapi bhavati tathāpi bhavatyanyathāpi bhavatīti. so'nāśvāsikamidaṃ brahmacaryamiti viditvā tasmādbrahmacaryānnirvidya prakrāmati. idaṃ khalu sandaka tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena tṛtīyamanāśvāsikaṃ brahmacaryamākhyātaṃ yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam.

punaścāparaṃ sandakeha kaścicchāstā mando bhavati momuhaḥ. sa mandatvānmomuhatvāttatra tatra praśnaṃ pṛṣṭaḥ sanvācāvikṣepamāpadyate'marāvikṣepam — evamityapi me no, tathetyapi me no, anyathetyapi me no, no ityapi me no, no no ityapi me no iti. tatra sandaka vijñaḥ puruṣa iti pratisaṃcaṣṭe — ayaṃ khalu bhavāṃśchāstā mando momuhaḥ. sa mandatvānmomuhatvāttatra tatra praśnaṃ pṛṣṭaḥ sanvācāvikṣepamāpadyate'marāvikṣepam — evamityapi me no, tathetyapi me no, anyathetyapi me no, no ityapi me no, no no ityapi me no iti. so'nāśvāsikamidaṃ brahmacaryamiti viditvā tasmādbrahmacaryānnirvidya prakrāmati. idaṃ khalu sandaka tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena caturthamanāśvāsikaṃ brahmacaryamākhyātaṃ yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam.

imāni khalu tāni sandaka tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena catvāryanāśvāsikāni brahmacaryāṇyākhyātāni yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalamiti.

āścaryaṃ bho ānanda, adbhutaṃ bho ānanda! yāvaccedaṃ tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena catvāryanāśvāsikānyeva brahmacaryāṇyanāśvāsikāni brahmacaryāṇītyākhyātāni yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ na vaset, vasam̐śca nārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam. sa punarbho ānanda śāstā kiṃvādī kimākhyāyī yatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ vaset, vasam̐ścārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalamiti?

iha sandaka tathāgato loka utpadyate'rhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān (pūrvavat) sa imāni pañca nivaraṇāni prahāya cetasa upakleśānprajñāyā durbalīkaraṇāni vivicyaiva kāmebhyo vivicyākuśalebhyo dharmebhyaḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati. yasminkhalu sandaka śāstri śrāvaka evaṃrūpamudāraviśeṣamadhigacchati, tatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ vaset, vasam̐ścārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam.

punaścāparaṃ sandaka bhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamāt (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. yasminkhalu sandaka śāstri śrāvaka evaṃrūpamudāraviśeṣamadhigacchati, tatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ vaset, vasam̐ścārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam.

punaścāparaṃ sandaka bhikṣuḥ prīteśca virāgādupekṣakaśca viharati (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. yasminkhalu sandaka śāstri śrāvaka evaṃrūpamudāraviśeṣamadhigacchati, tatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ vaset, vasam̐ścārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam.

punaścāparaṃ sandaka bhikṣuḥ sukhasya ca prahāṇāt (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati. yasminkhalu sandaka śāstri śrāvaka evaṃrūpamudāraviśeṣamadhigacchati, tatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ vaset, vasam̐ścārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpte pūrvanivāsānusmṛtijñānāya cittamabhinirṇāmayati. so'nekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati, tadyathā — ekāmapi jātiṃ dve api jātī (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati. yasminkhalu sandaka śāstri śrāvaka evaṃrūpamudāraviśeṣamadhigacchati, tatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ vaset, vasam̐ścārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpte sattvānāṃ cyutyupapātajñānāya cittamabhinirṇāmayati. sa divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyati cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatān (pūrvavat) yathākarmopagānsattvānprajānāti. yasminkhalu sandaka śāstri śrāvaka evaṃrūpamudāraviśeṣamadhigacchati, tatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ vaset, vasam̐ścārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalam.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpte āsravāṇāṃ kṣayajñānāya cittamabhinirṇāmayati. sa idaṃ duḥkhamiti yathābhūtaṃ prajānāti, ayaṃ duḥkhasamudaya iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayaṃ duḥkhanirodha iti yathābhūtaṃ prajānāti, iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti; ima āsravā iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayamāsravasamudaya iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayamāsravanirodha iti yathābhūtaṃ prajānāti, iyamāsravanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti. tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsravādapi cittaṃ vimucyate, bhavāsravādapi cittaṃ vimucyate, avidyāsravādapi cittaṃ vimucyate. vimukte vimuktamiti jñānaṃ bhavati. kṣīṇā jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryam, kṛtaṃ karaṇīyam, nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānāti. yasminkhalu sandaka śāstri śrāvaka evaṃrūpamudāraviśeṣamadhigacchati, tatra vijñaḥ puruṣaḥ sasaktaṃ brahmacaryaṃ vaset, vasam̐ścārādhayennyāyaṃ dharmaṃ kuśalamiti.

yaḥ punaḥ sa bho ānanda bhikṣurarhankṣīṇāsrava uṣitavānkṛtakaraṇīyo'pahṛtabhāro'nuprāptasadarthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñayā vimuktaḥ, kiṃ sa kāmānparibhuñjīteti? yaḥ sa sandaka bhikṣurarhankṣīṇāsrava uṣitavānkṛtakaraṇīyo'pahṛtabhāro'nuprāptasadarthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñayā vimukto'bhavyaḥ sa pañca sthānānyadhyācaritum. abhavyaḥ kṣīṇāsravo bhikṣuḥ saṃcintya prāṇaṃ jīvitādvyavaropayitum, abhavyaḥ kṣīṇāsravo bhikṣuradattaṃ steyasaṃkhyātamādātum, abhavyaḥ kṣīṇāsravo bhikṣurmaithunaṃ dharmaṃ pratisevitum, abhavyaḥ kṣīṇāsravo bhikṣuḥ samprajānanmṛṣā bhāṣitum, abhavyaḥ kṣīṇāsravo bhikṣuḥ saṃnidhikārakaṃ kāmānparibhoktum, tadyathāpi pūrvamāgārikabhūtaḥ. yaḥ sa sandaka bhikṣurarhankṣīṇāsrava uṣitavānkṛtakaraṇīyo'pahṛtabhāro'nuprāptasadarthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñayā vimukto'bhavyaḥ sa imāni pañca sthānānyadhyācaritumiti.

yaḥ punaḥ sa bho ānanda bhikṣurarhankṣīṇāsrava uṣitavānkṛtakaraṇīyo'pahṛtabhāro'nuprāptasadarthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñayā vimuktastasya carataścaiva tiṣṭhataśca suptasya ca jāgrataśca satataṃ samitaṃ jñānadarśanaṃ pratyupasthitam — kṣīṇā mamāsravā iti? tena hi sandakopamāṃ te kariṣyāmi, upamayāpīha kecidvijñāḥ puruṣā bhāṣitasyārthamājānanti. tadyathāpi sandaka puruṣasya hastapādāśchinnāḥ syuḥ, kiṃ sa caram̐ścaiva tiṣṭham̐śca suptaśca jāgracca satataṃ samitaṃ jānāti — chinnā mama hastapādā iti, utāho pratyavekṣamāṇo jānāti — chinnā mama hastapādā iti? na khalu bho ānanda sa puruṣaḥ satataṃ samitaṃ jānāti — chinnā mama hastapādā iti, api ca khalu punastatpratyavekṣamāṇo jānāti — chinnā mama hastapādā iti. evameva khalu sandaka yaḥ sa bhikṣurarhankṣīṇāsrava uṣitavānkṛtakaraṇīyo'pahṛtabhāro'nuprāptasadarthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñayā vimuktastasya carataścaiva tiṣṭhataśca suptasya ca jāgrataśca satataṃ samitaṃ jñānadarśanaṃ na pratyupasthitam — kṣīṇā mamāsravā iti, api ca khalu punastatpratyavekṣamāṇo jānāti — kṣīṇā mamāsravā iti.

kiyadbahavaḥ punarbho ānandāsmindharmavinaye niryātāra iti? na khalu sandakaikameva śataṃ na dve śate na trīṇi śatāni na catvāri śatāni na pañca śatāni, atha khalu bhūyāṃsa eva ye'smindharmavinaye niryātāra iti. āścaryaṃ bho ānanda, adbhutaṃ bho ānanda! na ca nāma svadharmotkarṣaṇā bhaviṣyati, na paradharmagarhaṇā, āyatane ca dharmadeśanā tāvadbahavaśca niryātāraḥ prajñāyiṣyante. ime punarājīvakā mṛtaputrāyāḥ putrā ātmānaṃ caivotkarṣayanti, parāṃśca garhayanti, trīm̐ścaiva niryātṝnprajñāpayanti, tadyathā — nandaṃ vatsam, kṛśaṃ sāṃkṛtyam, maskariṇaṃ gośālamiti. atha khalu sandakaḥ parivrājakaḥ svāṃ pariṣadamamantrayiṣṭa — carantu bhavantaḥ śramaṇe gautame brahmacaryavāsam. nedānīṃ sukaramasmābhirlābhasatkāraślokānparityaktumiti. itīdaṃ sandakaḥ parivrājakaḥ svāṃ pariṣadamudyojayāmāsa bhagavati brahmacarya iti.

sandakasūtraṃ niṣṭhitaṃ ṣaṣṭham..

← mn75 
mn 
 mn77 →
Search
buddhism/mn/mn76.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51