You are here: Home » buddhism » mn » mn77
You are not allowed to perform this action
← mn76 
 mn78 →

MN77 mahāsakulodāyisūtram

Summary: The Buddha clarifies to the wanderer Sakuludāyin that disciples do not revere him for external ascetic austerity, since many practice far harsher self-mortification than he does. Instead, they revere him for his consummate virtue, peerless wisdom, and detailed exposition of liberating practices, including the thirty-seven aids to awakening (bodhipakṣa dharmas), meditative masteries, and the direct realization of the Four Noble Truths.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे परिव्राजकवर्गे महासकुलोदायिसूत्रं सप्तमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्राजगृहे विहरति स्म वेणुवने कलन्दकनिवापे। तेन खलु पुनः समयेन संबहुला अभिज्ञाता अभिज्ञाताः परिव्राजका मयूरनिवापे परिव्राजकारामे प्रतिवसन्ति स्म, तद्यथा — अन्नभारो वरधरः सकुलोदायी च परिव्राजकोऽन्ये चाभिज्ञाता अभिज्ञाताः परिव्राजकाः। अथ खलु भगवान्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय राजगृहं पिण्डाय प्राविक्षत्। अथ खलु भगवत एतदभूत् — अतिप्रगे खलु तावद्राजगृहे पिण्डाय चरितुम्। यन्न्वहं येन मयूरनिवापः परिव्राजकारामो येन सकुलोदायी परिव्राजकस्तेनोपसंक्रामेयमिति। अथ खलु भगवान्येन मयूरनिवापः परिव्राजकारामस्तेनोपसमक्रमीत्। तेन खलु पुनः समयेन सकुलोदायी परिव्राजको महत्या परिव्राजकपरिषदा सार्धं निषण्णोऽभूदुन्नादिन्योच्चैःशब्दमहाशब्दयानेकविधां तिर्यक्कथां कथयन्त्या, तद्यथा — राजकथां चौरकथां महामात्रकथां सेनाकथां भयकथां युद्धकथामन्नकथां पानकथां वस्त्रकथां शयनकथां मालाकथां गन्धकथां ज्ञातिकथां यानकथां ग्रामकथां निगमकथां नगरकथां जनपदकथां स्त्रीकथां शूरकथां विशिखाकथां कुम्भस्थानकथां पूर्वप्रेतकथां नानात्वकथां लोकाख्यायिकां समुद्राख्यायिकामितिभवाभवकथामिति वा। अद्राक्षीत्खलु सकुलोदायी परिव्राजको भगवन्तं दूरत एवागच्छन्तम्। दृष्ट्वा स्वकां परिषदं समतिष्ठिपत् — अल्पशब्दा भवन्तो भवन्तु, मा भवन्तः शब्दं कार्षुः। अयं श्रमणो गौतम आगच्छति, अल्पशब्दकामः खलु पुनः स आयुष्मानल्पशब्दस्य वर्णवादी। अपि नामाल्पशब्दां परिषदं विदित्वापसंक्रमितव्यं मन्येतेति। अथ खलु ते परिव्राजकास्तूष्णीमभूवन्। अथ खलु भगवान्येन सकुलोदायी परिव्राजकस्तेनोपसमक्रमीत्। अथ खलु सकुलोदायी परिव्राजको भगवन्तमेतदवोचत् — एतु खलु भदन्त भगवान्, स्वागतं भदन्त भगवते। चिरस्य खलु भदन्त भगवानिमं पर्यायमकार्षीद्यदिदमिहागमनाय। निषीदतु भदन्त भगवान्, इदमासनं प्रज्ञप्तमिति। न्यषदद्भगवान्प्रज्ञप्त आसने। सकुलोदाయ్యपि खलु परिव्राजकोऽन्यतरन्नीचमासनं गृहीत्वैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णं खलु सकुलोदायिनं परिव्राजकं भगवानेतदवोचत् —

कया नूदायिन्नेतर्हि कथया संनिषण्णाः स्थ, का च पुनर्वोऽन्तराकथा विप्रकृतेति। तिष्ठत्वेषा भदन्त कथा यया वयमेतर्हि कथया संनिषण्णाः। नैषा भदन्त कथा भगवतो दुर्लभा भविष्यति पश्चादपि श्रवणाय। पूर्वेषु भदन्त दिवसेषु पूर्वतरेषु नानातीर्थ्यानां श्रमणब्राह्मणानां कुतूहलशालायां संनिषण्णानां संनिपतितानामयमन्तराकथोदपादि — लाभा बत भो अङ्गमगधानां सुलब्धलाभा बत भो अङ्गमगधानाम्, यत्रेमे श्रमणब्राह्मणाः सङ्घिनो गणिनो गणाचार्या ज्ञाता यशस्विनस्तीर्थकराः साधुसंमता बहुजनस्य राजगृहं वर्षावासमवसृताः। अयमपि खलु पूरणः काश्यपः सङ्घी चैव गणी च गणाचार्यश्च ज्ञातो यशस्वी तीर्थकरः साधुसंमतो बहुजनस्य, सोऽपि राजगृहं वर्षावासमवसृतः। अयमपि खलु मस्करी गोशालः (पूर्ववत्) अजितः केशकम्बलः (पूर्ववत्) पकुधः कात्यायनः (पूर्ववत्) संजयो वैरट्टिपुत्रः (पूर्ववत्) निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रः सङ्घी चैव गणी च गणाचार्यश्च ज्ञातो यशस्वी तीर्थकरः साधुसंमतो बहुजनस्य, सोऽपि राजगृहं वर्षावासमवसृतः। अयमपि खलु श्रमणो गौतमः सङ्घी चैव गणी च गणाचार्यश्च ज्ञातो यशस्वी तीर्थकरः साधुसंमतो बहुजनस्य, सोऽपि राजगृहं वर्षावासमवसृतः। को नु खल्वेषां भवतां श्रमणब्राह्मणानां सङ्घिनां गणिनां गणाचार्याणां ज्ञातानां यशस्विनां तीर्थकराणां साधुसंमतानां बहुजनस्य श्रावकाणां सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितः, कं च पुनः श्रावकाः सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्तीति।

तत्रैक एवमाहुः — अयं खलु पूरणः काश्यपः सङ्घी चैव गणी च गणाचार्यश्च ज्ञातो यशस्वी तीर्थकरः साधुसंमतो बहुजनस्य, स च खलु श्रावकाणां न सत्कृतो न गुरुकृतो न मानितो न पूजितः, न च पुनः पूरणं काश्यपं श्रावकाः सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति। भूतपूर्वं पूरणः काश्यपोऽनेकशतायै परिषदे धर्ममदिदिशत्। तत्रान्यतरः पूरणस्य काश्यपस्य श्रावकः शब्दमकार्षीत् — मा भवन्तः पूरणं काश्यपमेतमर्थं प्राक्षुः, नैष एतज्जानाति, वयमेतज्जानीमः, अस्मानेतमर्थं पृच्छत, वयमेतद्भवद्भ्यो व्याकरिष्याम इति। भूतपूर्वं पूरणः काश्यपो बाहू प्रगृह्य क्रन्दन्नालब्ध — अल्पशब्दा भवन्तो भवन्तु, मा भवन्तः शब्दं कार्षुः। नैते भवतः पृच्छन्ति, अस्मानेते पृच्छन्ति, वयमेतेषां व्याकरिष्याम इति। बहवः खलु पुनः पूरणस्य काश्यपस्य श्रावका वादमारोप्यापक्रान्ताः — न त्वमिमं धर्मविनयमाजानासि, अहमिमं धर्मविनयमाजानामि, किं त्वमिमं धर्मविनयमाज्ञास्यसि। मिथ्याप्रतिपन्नस्त्वमसि, अहमस्मि सम्यक्प्रतिपन्नः, सहितं मेऽसहितं ते, पुरोवचनीयं पश्चादवोचः, पश्चाद्वचनीयं पुरोऽवोचः, अधिचरितं ते विपरावृत्तम्, आरोपितस्ते वादः, निगृहीतोऽसि, चर वादप्रमोक्षाय, निर्वेष्टय वा चेत्प्रभवसीति। इति पूरणः काश्यपः श्रावकाणां न सत्कृतो न गुरुकृतो न मानितो न पूजितः, न च पुनः पूरणं काश्यपं श्रावकाः सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति। आक्रुष्टश्च पुनः पूरणः काश्यपो धर्माक्रोशेनेति।

एक एवमाहुः — अयमपि खलु मस्करी गोशालः (पूर्ववत्) अजितः केशकम्बलः (पूर्ववत्) पकुधः कात्यायनः (पूर्ववत्) संजयो वैरट्टिपुत्रः (पूर्ववत्) निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रः सङ्घी चैव गणी च गणाचार्यश्च ज्ञातो यशस्वी तीर्थकरः साधुसंमतो बहुजनस्य, स च खलु श्रावकाणां न सत्कृतो न गुरुकृतो न मानितो न पूजितः, न च पुनर्निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रं श्रावकाः सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति। भूतपूर्वं निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रोऽनेकशतायै परिषदे धर्ममदिदिशत्। तत्रान्यतरो निर्ग्रन्थस्य ज्ञातिपुत्रस्य श्रावकः शब्दमकार्षीत् — मा भवन्तो निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रमेतमर्थं प्राक्षुः, नैष एतज्जानाति, वयमेतज्जानीमः, अस्मानेतमर्थं पृच्छत, वयमेतद्भवद्भ्यो व्याकरिष्याम इति। भूतपूर्वं निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रो बाहू प्रगृह्य क्रन्दन्नालब्ध — अल्पशब्दा भवन्तो भवन्तु, मा भवन्तः शब्दं कार्षुः। नैते भवतः पृच्छन्ति, अस्मानेते पृच्छन्ति, वयमेतेषां व्याकरिष्याम इति। बहवः खलु पुनर्निर्ग्रन्थस्य ज्ञातिपुत्रस्य श्रावका वादमारोप्यापक्रान्ताः — न त्वमिमं धर्मविनयमाजानासि, अहमिमं धर्मविनयमाजानामि। किं त्वमिमं धर्मविनयमाज्ञास्यसि। मिथ्याप्रतिपन्नस्त्वमसि, अहमस्मि सम्यक्प्रतिपन्नः। सहितं मेऽसहितं ते, पुरोवचनीयं पश्चादवोचः, पश्चाद्वचनीयं पुरोऽवोचः, अधिचरितं ते विपरावृत्तम्, आरोपितस्ते वादः, निगृहीतोऽसि, चर वादप्रमोक्षाय, निर्वेष्टय वा चेत्प्रभवसीति। इति निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रः श्रावकाणां न सत्कृतो न गुरुकृतो न मानितो न पूजितः, न च पुनर्निर्ग्रन्थं ज्ञातिपुत्रं श्रावकाः सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति। आक्रुष्टश्च पुनर्निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रो धर्माक्रोशेनेति।

एक एवमाहुः — अयमपि खलु श्रमणो गौतमः सङ्घी चैव गणी च गणाचार्यश्च ज्ञातो यशस्वी तीर्थकरः साधुसंमतो बहुजनस्य, स च खलु श्रावकाणां सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितः, श्रमणं च पुनर्गौतमं श्रावकाः सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति। भूतपूर्वं श्रमणो गौतमोऽनेकशतायै परिषदे धर्ममदिदिशत्। तत्रान्यतरः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावक उदकासिष्ट। तमेनामन्यतरः सब्रह्मचारी जानुनाजिघट्टत् — अल्पशब्द आयुष्मान्भवतु, मायुष्मान्शब्दं कार्षीत्, शास्ता नो भगवान्धर्मं देशयतीति। यस्मिन्समये श्रमणो गौतमोऽनेकशतायै परिषदे धर्मं देशयति, नैव तस्मिन्समये श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकाणां क्षुतशब्दो वा भवत्युत्कासितशब्दो वा। तमेनं महाजनकायः प्रत्याशंसमानरूपः प्रत्युपस्थितो भवति — यं नो भगवान्धर्मं भाषिष्यते तं श्रोष्याम इति। तद्यथापि नाम पुरुषश्चतुर्महापथे क्षौद्रं मध्वनेलकं पीडयेत्, तमेनं महाजनकायः प्रत्याशंसमानरूपः प्रत्युपस्थितः स्यात्, एवमेव यस्मिन्समये श्रमणो गौतमोऽनेकशतायै परिषदे धर्मं देशयति, नैव तस्मिन्समये श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकाणां क्षुतशब्दो वा भवत्युत्कासितशब्दो वा। तमेनं महाजनकायः प्रत्याशंसमानरूपः प्रत्युपस्थितो भवति — यं नो भगवान्धर्मं भाषिष्यते तं श्रोष्याम इति। येऽपि श्रमणस्य गौतमस्य श्रावकाः सब्रह्मचारिभिः संप्रयुज्य शिक्षां प्रत्याख्याय हीनायावर्तन्ते तेऽपि शास्तुश्चैव वर्णवादिनो भवन्ति, धर्मस्य च वर्णवादिनो भवन्ति, सङ्घस्य च वर्णवादिनो भवन्ति, आत्मगर्हिण एव भवन्त्यनन्यगर्हिणः — वयमेव स्मोऽलक्ष्मिका वयमल्पपुण्यास्ते वयमेवं स्वाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्य नाशकाम यावज्जीवं परिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं चरितुमिति। त आरामिकभूता वोपासकभूता वा पञ्च शिक्षापदानि समादाय वर्तन्ते। इति श्रमणो गौतमः श्रावकाणां सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितः, श्रमणं च पुनर्गौतमं श्रावकाः सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्तीति।

कति पुनस्त्वमुदायिन्मयि धर्मान्समनुपश्यसि, यैर्मां श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्तीति। पञ्च खल्वहं भदन्त भगवति धर्मान्समनुपश्यामि यैर्भगवन्तं श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति। कतमे पञ्च। भगवान्हि भदन्ताल्पाहारः, अल्पाहारतायाश्च वर्णवादी। यदपि भदन्त भगवानल्पाहारः, अल्पाहारतायाश्च वर्णवादी, इमं खल्वहं भदन्त भगवति प्रथमं धर्मं समनुपश्यामि येन भगवन्तं श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति।

पुनश्चापरं भदन्त भगवान्संतुष्ट इतरीतरेण चीवरेण, इतरीतरचीवरसंतुष्टेश्च वर्णवादी। यदपि भदन्त भगवान्संतुष्ट इतरीतरेण चीवरेण, इतरीतरचीवरसंतुष्टेश्च वर्णवादी, इमं खल्वहं भदन्त भगवति द्वितीयं धर्मं समनुपश्यामि येन भगवन्तं श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति।

पुनश्चापरं भदन्त भगवान्संतुष्ट इतरीतरेण पिण्डपातेन, इतरीतरपिण्डपातसंतुष्टेश्च वर्णवादी। यदपि भदन्त भगवान्संतुष्ट इतरीतरेण पिण्डपातेन, इतरीतरपिण्डपातसंतुष्टेश्च वर्णवादी, इमं खल्वहं भदन्त भगवति तृतीयं धर्मं समनुपश्यामि येन भगवन्तं श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति।

पुनश्चापरं भदन्त भगवान्संतुष्ट इतरीतरेण शयनासनेन, इतरीतरशयनासनसंतुष्टेश्च वर्णवादी। यदपि भदन्त भगवान्संतुष्ट इतरीतरेण शयनासनेन, इतरीतरशयनासनसंतुष्टेश्च वर्णवादी, इमं खल्वहं भदन्त भगवति चतुर्थं धर्मं समनुपश्यामि येन भगवन्तं श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति।

पुनश्चापरं भदन्त भगवान्प्रविविक्तः, प्रविवेकस्य च वर्णवादी। यदपि भदन्त भगवान्प्रविविक्तः, प्रविवेकस्य च वर्णवादी, इमं खल्वहं भदन्त भगवति पञ्चमं धर्मं समनुपश्यामि येन भगवन्तं श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति।

इमान्खल्वहं भदन्त भगवति पञ्च धर्मान्समनुपश्यामि यैर्भगवन्तं श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्तीति।

अल्पाहारः श्रमणो गौतमः, अल्पाहारतायाश्च वर्णवादीति, इति चेन्मामुदायिन्श्रावकाः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः, सन्ति खलु पुनर्मे उदायिन्श्रावकाः कोषकाहारा अप्यर्धकोषकाहारा अपि बिल्वाहारा अप्यर्धबिल्वाहारा अपि। अहं खलु पुरुदायिन्नप्येकदानेन पात्रेण समतीर्थिकमपि भुञ्जे भूयोऽपि भुञ्जे। अल्पाहारः श्रमणो गौतमः, अल्पाहारतायाश्च वर्णवादीति, इति चेन्मामुदायिन्श्रावकाः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः, ये त उदायिन्मम श्रावकाः कोषकाहारा अप्यर्धकोषकाहारा अपि बिल्वाहारा अप्यर्धबिल्वाहारा अपि न मां तेऽनेन धर्मेण सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः।

संतुष्टः श्रमणो गौतम इतरीतरेण चीवरेण, इतरीतरचीवरसंतुष्टेश्च वर्णवादीति, इति चेन्मामुदायिन्श्रावकाः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः, सन्ति खलु पुनर्मे उदायिन्श्रावकाः पांशुकूलिका रूक्षचीवरधरास्ते श्मशानाद्वा संकारकूटाद्वापणिकाद्वा नक्तकान्युच्चित्य संघाटीं कृत्वा धारयन्ति। अहं खलु पुरुदायिन्नप्येकदा गृहपतिचीवराणि धारयामि दृढानि शस्त्ररूक्षाण्यलाबुलोमशानि। संतुष्टः श्रमणो गौतम इतरीतरेण चीवरेण, इतरीतरचीवरसंतुष्टेश्च वर्णवादीति, इति चेन्मामुदायिन्श्रावकाः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः, ये त उदायिन्मम श्रावकाः पांशुकूलिका रूक्षचीवरधरास्ते श्मशानाद्वा संकारकूटाद्वापणिकाद्वा नक्तकान्युच्चित्य संघाटीं कृत्वा धारयन्ति, न मां तेऽनेन धर्मेण सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः।

संतुष्टः श्रमणो गौतम इतरीतरेण पिण्डपातेन, इतरीतरपिण्डपातसंतुष्टेश्च वर्णवादीति, इति चेन्मामुदायिन्श्रावकाः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः, सन्ति खलु पुनर्मे उदायिन्श्रावकाः पिण्डपातिकाः सापदानचारिण उञ्छासक्तव्रते रतास्तेऽन्तर्गृहं प्रविष्टाः सन्त आसनेनापि निमन्त्र्यमाणा न सादयन्ति। अहं खलु पुरुदायिन्नप्येकदा निमन्त्रणेऽपि भुञ्जे शालीनामोदनं विचितकालकमनेकसूपमनेकव्यञ्जनम्। संतुष्टः श्रमणो गौतम इतरीतरेण पिण्डपातेन, इतरीतरपिण्डपातसंतुष्टेश्च वर्णवादीति, इति चेन्मामुदायिन्श्रावकाः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः, ये त उदायिन्मम श्रावकाः पिण्डपातिकाः सापदानचारिण उञ्छासक्तव्रते रतास्तेऽन्तर्गृहं प्रविष्टाः सन्त आसनेनापि निमन्त्र्यमाणा न सादयन्ति, न मां तेऽनेन धर्मेण सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः।

संतुष्टः श्रमणो गौतम इतरीतरेण शयनासनेन, इतरीतरशयनासनसंतुष्टेश्च वर्णवादीति, इति चेन्मामुदायिन्श्रावकाः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः, सन्ति खलु पुनर्मे उदायिन्श्रावका वृक्षमूलिका आभ्यवकाशिकास्तेऽष्टौ मासांश्छन्नं नोपयन्ति। अहं खलु पुरुदायिन्नप्येकदा कूटागारेष्वपि विहराम्युल्लिप्तावलिप्तेषु निवातेषु स्पृष्टार्गलेषु पिहितवातायनेषु। संतुष्टः श्रमणो गौतम इतरीतरेण शयनासनेन, इतरीतरशयनासनसंतुष्टेश्च वर्णवादीति, इति चेन्मामुदायिन्श्रावकाः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः, ये त उदायिन्मम श्रावका वृक्षमूलिका आभ्यवकाशिकास्तेऽष्टौ मासांश्छन्नं नोपयन्ति, न मां तेऽनेन धर्मेण सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः।

प्रविविक्तः श्रमणो गौतमः, प्रविवेकस्य च वर्णवादीति, इति चेन्मामुदायिन्श्रावकाः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः, सन्ति खलु पुनर्मे उदायिन्श्रावका आरण्यकाः प्रान्तशयनासना अरण्यवनप्रस्थानि प्रान्तानि शयनासनान्यध्यवगाह्य विहरन्ति, तेऽन्वर्थमासं सङ्घमध्येऽवसरन्ति प्रातिमोक्षोद्देशाय। अहं खलु पुरुदायिन्नप्येकदाकीर्णो विहरामि भिक्षुभिर्भिक्षुणीभिरुपासकैरुपासिकाभी राज्ञा राजमहामात्रैस्तीर्थ्यैस्तीर्थ्यश्रावकैः। प्रविविक्तः श्रमणो गौतमः, प्रविवेकस्य च वर्णवादीति, इति चेन्मामुदायिन्श्रावकाः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः, ये त उदायिन्मम श्रावका आरण्यकाः प्रान्तशयनासना अरण्यवनप्रस्थानि प्रान्तानि शयनासनान्यध्यवगाह्य विहरन्ति तेऽन्वर्थमासं सङ्घमध्येऽवसरन्ति प्रातिमोक्षोद्देशाय, न मां तेऽनेन धर्मेण सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरेयुः।

इति खलूदायिन्न मां श्रावका एभिः पञ्चभिर्धर्मैः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति।

सन्ति खलूदायिन्नन्ये च पञ्च धर्मा यैः पञ्चभिर्धर्मैर्मां श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति। कतमे पञ्च। इहोदायिन्मां श्रावका अधिशीले संभावयन्ति — शीलवान्श्रमणो गौतमः परमेण शीलस्कन्धेन समन्वागत इति। यदप्युदायिन्मां श्रावका अधिशीले संभावयन्ति — शीलवान्श्रमणो गौतमः परमेण शीलस्कन्धेन समन्वागत इति, अयं खलूदायिन्प्रथमो धर्मो येन मां श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्मां श्रावका अभिक्रान्ते ज्ञानदर्शने संभावयन्ति — जानन्नेवाह श्रमणो गौतमो जानामीति, पश्यन्नेवाह श्रमणो गौतमः पश्यामीति, अभिज्ञाय श्रमणो गौतमो धर्मं देशयति नानभिज्ञाय, सनिदानं श्रमणो गौतमो धर्मं देशयति नानिदानम्, सप्रातिहार्यं श्रमणो गौतमो धर्मं देशयति नाप्रातिहार्यमिति। यदप्युदायिन्मां श्रावका अभिक्रान्ते ज्ञानदर्शने संभावयन्ति — जानन्नेवाह श्रमणो गौतमो जानामीति, पश्यन्नेवाह श्रमणो गौतमः पश्यामीति, अभिज्ञाय श्रमणो गौतमो धर्मं देशयति नानभिज्ञाय, सनिदानं श्रमणो गौतमो धर्मं देशयति नानिदानम्, सप्रातिहार्यं श्रमणो गौतमो धर्मं देशयति नाप्रातिहार्यमिति, अयं खलूदायिन्द्वितीयो धर्मो येन मां श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्मां श्रावका अधिप्रज्ञायां संभावयन्ति — प्रज्ञावान्श्रमणो गौतमः परमेण प्रज्ञास्कन्धेन समन्वागतः, स बतानागतं वादपथं न द्रक्ष्यति, उत्पन्नं वा परप्रवादं न सहधर्मेण सुनिगृहीतं निग्रहीष्यतीति नैतत्स्थानं विद्यत इति। तत्किं मन्यस उदायिन्नपि नु मे श्रावका एवं जानन्त एवं पश्यन्तोऽन्तरान्तरा कथामवपातयेयुरिति।

नो हीदं भदन्त।

न खलु पुनरहमुदायिन्श्रावकेष्वनुशासनीं प्रत्याशंसे, अपि तु ममैव श्रावका अनुशासनीं प्रत्याशंसन्ते। यदप्युदायिन्मां श्रावका अधिप्रज्ञायां संभावयन्ति — प्रज्ञावान्श्रमणो गौतमः परमेण प्रज्ञास्कन्धेन समन्वागतः, स बतानागतं वादपथं न द्रक्ष्यति, उत्पन्नं वा परप्रवादं न सहधर्मेण निगृहीतं निग्रहीष्यतीति नैतत्स्थानं विद्यत इति, अयं खलूदायिंस्तृतीयो धर्मो येन मां श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्मम श्रावका येन दुःखेन दुःखावतीर्णा दुःखपरेतास्ते मामुपसंक्रम्य दुःखमार्यसत्यं पृच्छन्ति, तेषामहं दुःखमार्यसत्यं पृष्टो व्याकरोमि, तेषामहं चित्तमाराधयामि प्रश्नस्य व्याकरणेन, ते मां दुःखसमुदयम् (पूर्ववत्) दुःखनिरोधम् (पूर्ववत्) दुःखनिरोधगामिनीं प्रतिपदमार्यसत्यं पृच्छन्ति, तेषामहं दुःखनिरोधगामिनीं प्रतिपदमार्यसत्यं पृष्टो व्याकरोमि, तेषामहं चित्तमाराधयामि प्रश्नस्य व्याकरणेन। यदप्युदायिन्मम श्रावका येन दुःखेन दुःखावतीर्णा दुःखपरेतास्ते मामुपसंक्रम्य दुःखमार्यसत्यं पृच्छन्ति, तेषामहं दुःखमार्यसत्यं पृष्टो व्याकरोमि, तेषामहं चित्तमाराधयामि प्रश्नस्य व्याकरणेन, ते मां दुःखसमुदयम् (पूर्ववत्) दुःखनिरोधम् (पूर्ववत्) दुःखनिरोधगामिनीं प्रतिपदमार्यसत्यं पृच्छन्ति, तेषामहं दुःखनिरोधगामिनीं प्रतिपदमार्यसत्यं पृष्टो व्याकरोमि, तेषामहं चित्तमाराधयामि प्रश्नस्य व्याकरणेन, अयं खलूदायिंश्चतुर्थो धर्मो येन मां श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावकाश्चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि भावयन्ति। इहोदायिन्भिक्षुः काये कायानुपश्यी विहरत्यातापी संप्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्यम्, वेदनासु वेदनानुपश्यी विहरति (पूर्ववत्) चित्ते चित्तानुपश्यी विहरति (पूर्ववत्) धर्मेषु धर्मानुपश्यी विहरत्यातापी संप्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्यम्। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावकाश्चत्वारि सम्यक्प्रधानानि भावयन्ति। इहोदायिन्भिक्षुरनुत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणामनुत्पादाय छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधाति, उत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणां प्रहाणाय छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधाति, अनुत्पन्नानां कुशलानां धर्माणामुत्पादाय छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधाति, उत्पन्नानां कुशलानां धर्माणां स्थितयेऽसंमोषाय भूयोभावाय वैपुल्याय भावनायै पारिपूर्ये छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधाति। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावकाश्चतुर ऋद्धिपादान्भावयन्ति। इहोदायिन्भिक्षुश्छन्दसमाधिप्रधानसंस्कारसमन्वागतमृद्धिपादं भावयति, वीर्यसमाधिप्रधानसंस्कारसमन्वागतमृद्धिपादं भावयति, चित्तसमाधिप्रधानसंस्कारसमन्वागतमृद्धिपादं भावयति, मीमांसासमाधिप्रधानसंस्कारसमन्वागतमृद्धिपादं भावयति। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावकाः पञ्चेन्द्रियाणि भावयन्ति। इहोदायिन्भिक्षुः श्रद्धेन्द्रियं भावयत्युपशमगामि संबोधगामि, वीर्येन्द्रियं भावयति (पूर्ववत्) स्मृतीन्द्रियं भावयति (पूर्ववत्) समाधीन्द्रियं भावयति (पूर्ववत्) प्रज्ञेन्द्रियं भावयत्युपशमगामि संबोधगामि। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावकाः पञ्च बलानि भावयन्ति। इहोदायिन्भिक्षुः श्रद्धाबलं भावयत्युपशमगामि संबोधगामि, वीर्यबलं भावयति (पूर्ववत्) स्मृतिबलं भावयति (पूर्ववत्) समाधिबलं भावयति (पूर्ववत्) प्रज्ञाबलं भावयत्युपशमगामि संबोधगामि। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावकाः सप्त बोध्यङ्गानि भावयन्ति। इहोदायिन्भिक्षुः स्मृतिसंबोध्यङ्गं भावयति विवेकनिश्रितं विरागनिश्रितं निरोधनिश्रितं व्यवसर्गपरिणामि, धर्मप्रविचयसंबोध्यङ्गं भावयति (पूर्ववत्) वीर्यसंबोध्यङ्गं भावयति (पूर्ववत्) प्रीतिसंबोध्यङ्गं भावयति (पूर्ववत्) प्रस्रब्धिसंबोध्यङ्गं भावयति (पूर्ववत्) समाधिसंबोध्यङ्गं भावयति (पूर्ववत्) उपेक्षासंबोध्यङ्गं भावयति विवेकनिश्रितं विरागनिश्रितं निरोधनिश्रितं व्यवसर्गपरिणामि। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका आर्यमष्टाङ्गिकं मार्गं भावयन्ति। इहोदायिन्भिक्षुः सम्यग्दृष्टिं भावयति, सम्यक्संकल्पं भावयति, सम्यग्वाचं भावयति, सम्यक्कर्मान्तं भावयति, सम्यगाजीवं भावयति, सम्यग्व्यायामं भावयति, सम्यक्स्मृतिं भावयति, सम्यक्समाधिं भावयति। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका अष्टौ विमोक्षान्भावयन्ति। रूपी रूपाणि पश्यति, अयं प्रथमो विमोक्षः। अध्यात्ममरूपसंज्ञी बहिर्धा रूपाणि पश्यति, अयं द्वितीयो विमोक्षः। शुभमित्येवाधिमुक्तो भवति, अयं तृतीयो विमोक्षः। सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात्प्रतिघसंज्ञानामस्तंगमान्नानात्वसंज्ञानाममनसिकारादनन्त आकाश इत्याकाशानन्त्यायतनमुपसंपद्य विहरति, अयं चतुर्थो विमोक्षः। सर्वश आकाशानन्त्यायतनं समतिक्रम्यानन्तं विज्ञानमिति विज्ञानानन्त्यायतनमुपसंपद्य विहरति, अयं पञ्चमो विमोक्षः। सर्वशो विज्ञानानन्त्यायतनं समतिक्रम्य नास्ति किंचिदित्याकिंचन्यायतनमुपसंपद्य विहरति, अयं षष्ठो विमोक्षः। सर्वश आकिंचन्यायतनं समतिक्रम्य नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमुपसंपद्य विहरति, अयं सप्तमो विमोक्षः। सर्वशो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं समतिक्रम्य संज्ञावेदयितनिरोधमुपसंपद्य विहरति, अयमष्टमो विमोक्षः। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका अष्टावभिभ्वायतनानि भावयन्ति। अध्यात्मं रूपसंज्ञ्येको बहिर्धा रूपाणि पश्यति परीत्तानि सुवर्णदुर्वर्णानि। तान्यभिभूय जानामि पश्यामीत्येवंसंज्ञी भवति। इदं प्रथममभिभ्वायतनम्।

अध्यात्मं रूपसंज्ञ्येको बहिर्धा रूपाणि पश्यत्यप्रमाणानि सुवर्णदुर्वर्णानि। तान्यभिभूय जानामि पश्यामीत्येवंसंज्ञी भवति। इदं द्वितीयमभिभ्वायतनम्।

अध्यात्ममरूपसंज्ञ्येको बहिर्धा रूपाणि पश्यति परीत्तानि सुवर्णदुर्वर्णानि। तान्यभिभूय जानामि पश्यामीत्येवंसंज्ञी भवति। इदं तृतीयमभिभ्वायतनम्।

अध्यात्ममरूपसंज्ञ्येको बहिर्धा रूपाणि पश्यत्यप्रमाणानि सुवर्णदुर्वर्णानि। तान्यभिभूय जानामि पश्यामीत्येवंसंज्ञी भवति। इदं चतुर्थमभिभ्वायतनम्।

अध्यात्ममरूपसंज्ञ्येको बहिर्धा रूपाणि पश्यति नीलानि नीलवर्णानि नीलनिदर्शनानि नीलनिभासानि। तद्यथापि नामोमापुष्पं नीलं नीलवर्णं नीलनिदर्शनं नीलनिभासम्, तद्यथापि वा पुनस्तद्वस्त्रं वाराणसेयकमुभयतोभागविमृष्टं नीलं नीलवर्णं नीलनिदर्शनं नीलनिभासम्, एवमेवाध्यात्ममरूपसंज्ञ्येको बहिर्धा रूपाणि पश्यति नीलानि नीलवर्णानि नीलनिदर्शनानि नीलनिभासानि। तान्यभिभूय जानामि पश्यामीत्येवंसंज्ञी भवति। इदं पञ्चममभिभ्वायतनम्।

अध्यात्ममरूपसंज्ञ्येको बहिर्धा रूपाणि पश्यति पीतानि पीतवर्णानि पीतनिदर्शनानि पीतनिभासानि। तद्यथापि नाम कर्णिकारपुष्पं पीतं पीतवर्णं पीतनिदर्शनं पीतनिभासम्, तद्यथापि वा पुनस्तद्वस्त्रं वाराणसेयकमुभयतोभागविमृष्टं पीतं पीतवर्णं पीतनिदर्शनं पीतनिभासम्, एवमेवाध्यात्ममरूपसंज्ञ्येको बहिर्धा रूपाणि पश्यति पीतानि पीतवर्णानि पीतनिदर्शनानि पीतनिभासानि। तान्यभिभूय जानामि पश्यामीत्येवंसंज्ञी भवति। इदं षष्ठमभिभ्वायतनम्।

अध्यात्ममरूपसंज्ञ्येको बहिर्धा रूपाणि पश्यति लोहितकानि लोहितकवर्णानि लोहितकनिदर्शनानि लोहितकनिभासानि। तद्यथापि नाम बन्धुजीवकपुष्पं लोहितकं लोहितकवर्णं लोहितकनिदर्शनं लोहितकनिभासम्, तद्यथापि वा पुनस्तद्वस्त्रं वाराणसेयकमुभयतोभागविमृष्टं लोहितकं लोहितकवर्णं लोहितकनिदर्शनं लोहितकनिभासम्, एवमेवाध्यात्ममरूपसंज्ञ्येको बहिर्धा रूपाणि पश्यति लोहितकानि लोहितकवर्णानि लोहितकनिदर्शनानि लोहितकनिभासानि। तान्यभिभूय जानामि पश्यामीत्येवंसंज्ञी भवति। इदं सप्तममभिभ्वायतनम्।

अध्यात्ममरूपसंज्ञ्येको बहिर्धा रूपाणि पश्यत्यवदातान्यवदातवर्णान्यवदातनिदर्शनान्यवदातनिभासानि। तद्यथापि नामौषधितारकावदातावदातवर्णावदातनिदर्शनावदातनिभासा, तद्यथापि वा पुनस्तद्वस्त्रं वाराणसेयकमुभयतोभागविमृष्टमवदातमवदातवर्णमवदातनिदर्शनमवदातनिभासम्, एवमेवाध्यात्ममरूपसंज्ञ्येको बहिर्धा रूपाणि पश्यत्यवदातान्यवदातवर्णान्यवदातनिदर्शनान्यवदातनिभासानि। तान्यभिभूय जानामि पश्यामीत्येवंसंज्ञी भवति। इदमष्टममभिभ्वायतनम्। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका दश कृत्स्नायतनानि भावयन्ति। पृथिवीकृत्स्नमेकः संजानात्युर्ध्वमधस्तिर्यगद्वयमप्रमाणम्, अप्कृत्स्नमेकः संजानाति (पूर्ववत्) तेजःकृत्स्नमेकः संजानाति (पूर्ववत्) वायुकृत्स्नमेकः संजानाति (पूर्ववत्) नीलकृत्स्नमेकः संजानाति (पूर्ववत्) पीतकृत्स्नमेकः संजानाति (पूर्ववत्) लोहितकृत्स्नमेकः संजानाति (पूर्ववत्) अवदातकृत्स्नमेकः संजानाति (पूर्ववत्) आकाशकृत्स्नमेकः संजानाति (पूर्ववत्) विज्ञानकृत्स्नमेकः संजानात्यूर्ध्वमधस्तिर्यगद्वयमप्रमाणम्। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावकाश्चत्वारि ध्यानानि भावयन्ति। इहोदायिन्भिक्षुर्विविच्यैव कामेभ्यो विविच्याकुशलेभ्यो धर्मेभ्यः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। स इममेव कायं विवेकजेन प्रीतिसुखेनाभिस्यन्दयति परिस्यन्दयति परिपूरयति परिस्फुरति, नास्य किंचित्सर्वावतः कायस्य विवेकजेन प्रीतिसुखेनास्फुटं भवति। तद्यथाप्युदायिन्दक्षः स्नापको वा स्नापकान्तेवासी वा कांस्यस्थाले स्नानीयचूर्णान्याकीर्योदकेन परिप्रोक्षं परिप्रोक्षं संनयेत्, सेयं स्नानीयपिण्डी स्नेहानुगता स्नेहपरेता सान्तरबाह्या स्फुटा स्नेहेन न च प्रघरिणी, एवमेव खलूदायिन्भिक्षुरिममेव कायं विवेकजेन प्रीतिसुखेनाभिस्यन्दयति परिस्यन्दयति परिपूरयति परिस्फुरति, नास्य किंचित्सर्वावतः कायस्य विवेकजेन प्रीतिसुखेनास्फुटं भवति।

पुनश्चापरमुदायिन्भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं संप्रसादनम् (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। स इममेव कायं समाधिजेन प्रीतिसुखेनाभिस्यन्दयति परिस्यन्दयति परिपूरयति परिस्फुरति, नास्य किंचित्सर्वावतः कायस्य समाधिजेन प्रीतिसुखेनास्फुटं भवति। तद्यथाप्युदायिन्नुदकह्रदो गम्भीर उद्भिदोदकः, तस्य नैव स्यात्पूर्वस्यां दिश्युदकस्यायमुखम्, न पश्चिमायां दिश्युदकस्यायमुखम्, नोत्तरायां दिश्युदकस्यायमुखम्, न दक्षिणायां दिश्युदकस्यायमुखम्, देवश्च न कालेन कालं सम्यग्धारामनुप्रयच्छेत्, अथ खलु तस्मादेवोदकह्रदाच्छीता वारिधारोद्भिद्य तमेवोदकह्रदं शीतेन वारिणाभिष्यन्दयेत्परिष्यन्दयेत्परिपूरयेत्परिस्फुरेत्, नास्य किंचित्सर्वावत उदकह्रदस्य शीतेन वारिणास्फुटं स्यात्, एवमेव खलूदायिन्भिक्षुरिममेव कायं समाधिजेन प्रीतिसुखेनाभिस्यन्दयति परिस्यन्दयति परिपूरयति परिस्फुरति, नास्य किंचित्सर्वावतः कायस्य समाधिजेन प्रीतिसुखेनास्फुटं भवति।

पुनश्चापरमुदायिन्भिक्षुः प्रीतेश्च विरागात् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। स इममेव कायं निष्प्रीतिकेन सुखेनाभिस्यन्दयति परिस्यन्दयति परिपूरयति परिस्फुरति, नास्य किंचित्सर्वावतः कायस्य निष्प्रीतिकेन सुखेनास्फुटं भवति। तद्यथाप्युदायिन्नुत्पलिन्यां वा पद्मिन्यां वा पुण्डरीकिण्यां वापि कानिचिदुत्पलानि वा पद्मानि वा पुण्डरीकाणि वोदके जातान्युदके संवृद्धान्युदकादनुद्गतान्यन्तर्निमग्नपोषीणि, तानि यावच्चाग्राद्यावच्च मूलाच्छीतेन वारिणाभिष्यन्नानि परिष्यन्नानि परिपूर्णानि परिस्फुटानि, नैषां किंचित्सर्वावतामुत्पलानां वा पद्मानां वा पुण्डरीकाणां वा शीतेन वारिणास्फुटं स्यात्, एवमेव खलूदायिन्भिक्षुरिममेव कायं निष्प्रीतिकेन सुखेनाभिस्यन्दयति परिस्यन्दयति परिपूरयति परिस्फुरति, नास्य किंचित्सर्वावतः कायस्य निष्प्रीतिकेन सुखेनास्फुटं भवति।

पुनश्चापरमुदायिन्भिक्षुः सुखस्य च प्रहाणाद्दुःखस्य च प्रहाणात्पूर्वमेव सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तंगमाददुःखमसुखमुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिं चतुर्थं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। स इममेव कायं परिशुद्धेन चेतसा पर्यवदातेन स्फुरित्वा निषण्णो भवति, नास्य किंचित्सर्वावतः कायस्य परिशुद्धेन चेतसा पर्यवदातेनास्फुटं भवति। तद्यथाप्युदायिन्पुरुषोऽवदातेन वस्त्रेण सशीर्षं प्रावृत्य निषण्णः स्यात्, नास्य किंचित्सर्वावतः कायस्यावदातेन वस्त्रेणास्फुटं स्यात्, एवमेव खलूदायिन्भिक्षुरिममेव कायं परिशुद्धेन चेतसा पर्यवदातेन स्फुरित्वा निषण्णो भवति, नास्य किंचित्सर्वावतः कायस्य परिशुद्धेन चेतसा पर्यवदातेनास्फुटं भवति। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका एवं प्रजानन्ति — अयं खलु मे कायो रूपी चातुर्महाभौतिको मातापैतृकसंभव ओदनकुल्माषोपचयोऽनित्योच्छादनपरिमर्दनभेदनविध्वंसनधर्मा, इदं च पुनर्मे विज्ञानमत्र श्रितमत्र प्रतिबद्धम्। तद्यथाप्युदायिन्मणिर्वैडूर्यः शुभो जातिमानष्टास्रः सुपरिकर्मकृतोऽच्छो विप्रसन्नः सर्वाकारसंपन्नः, तत्रेदं सूत्रमोतं नीलं वा पीतं वा लोहितं वावदातं वा पाण्डुसूत्रं वा। तमेनं चक्षुष्मान्पुरुषो हस्ते कृत्वा प्रत्यवेक्षेत — अयं खलु मणिर्वैडूर्यः शुभो जातिमानष्टास्रः सुपरिकर्मकृतोऽच्छो विप्रसन्नः सर्वाकारसंपन्नः, तत्रेदं सूत्रमोतं नीलं वा पीतं वा लोहितं वावदातं वा पाण्डुसूत्रं वेति। एवमेव खलूदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका एवं प्रजानन्ति — अयं खलु मे कायो रूपी चातुर्महाभौतिको मातापैतृकसंभव ओदनकुल्माषोपचयोऽनित्योच्छादनपरिमर्दनभेदनविध्वंसनधर्मा, इदं च पुनर्मे विज्ञानमत्र श्रितमत्र प्रतिबद्धमिति। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका अस्मात्कायादन्यं कायमभिनिर्मिमते रूपिणं मनोमयं सर्वाङ्गप्रत्यङ्गिनमहीनेन्द्रियम्। तद्यथाप्युदायिन्पुरुषो मुञ्जादिषीकां प्रवृहेत्, तस्यैवं स्यात् — अयं मुञ्जः, इयमिषीका, अन्यो मुञ्जोऽन्येषीका, मुञ्जात्त्वेवेषीका प्रवृढेति। तद्यथा वा पुरुदायिन्पुरुषोऽसिं कोश्याः प्रवृहेत्, तस्यैवं स्यात् — अयमसिः, इयं कोशी, अन्योऽसिरन्या कोशी, कोश्यास्त्वेवासिः प्रवृढ इति। तद्यथा वा पुरुदायिन्पुरुषोऽहिं करण्डादुद्धरेत्, तस्यैवं स्यात् — अयमहिः, अयं करण्डः, अन्योऽहिरन्यः करण्डः, करण्डात्त्वेवाहिरुद्धृत इति। एवमेव खलूदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका अस्मात्कायादन्यं कायमभिनिर्मिमते रूपिणं मनोमयं सर्वाङ्गप्रत्यङ्गिनमहीनेन्द्रियम्। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका अनेकविधमृद्धिविधं प्रत्यनुभवन्ति — एकोऽपि भूत्वा बहुधा भवन्ति, बहुधापि भूत्वैको भवति, आविर्भावं तिरोभावम्, तिरःकुड्यं तिरःप्राकारं तिरःपर्वतमसज्जमाना गच्छन्ति तद्यथाप्याकाशे, पृथिव्यामप्युन्मज्जननिमज्जनं कुर्वन्ति तद्यथाप्युदके, उदकेऽप्यभिद्यमाने गच्छन्ति तद्यथापि पृथिव्याम्, आकाशेऽपि पर्यङ्केण क्रामन्ति तद्यथापि पक्षी शकुनिः, इमावपि चन्द्रसूर्यावेवंमहर्द्धिकावेवंमहानुभावौ पाणिना परिमृशन्ति परिमार्जन्ति, यावद्ब्रह्मलोकादपि कायेन वशं वर्तयन्ति। तद्यथाप्युदायिन्दक्षः कुम्भकारो वा कुम्भकारान्तेवासी वा सुपरिकर्मकृताया मृत्तिकाया यां यामेव भाजनविकृतिमाकाङ्क्षेत्तां तामेव कुर्यादभिनिष्पादयेत्, तद्यथा वा पुरुदायिन्दक्षो दन्तकारो वा दन्तकारान्तेवासी वा सुपरिकर्मकृते दन्ते यां यामेव दन्तविकृतिमाकाङ्क्षेत्तां तामेव कुर्यादभिनिष्पादयेत्, तद्यथा वा पुरुदायिन्दक्षः सुवर्णकारो वा सुवर्णकारान्तेवासी वा सुपरिकर्मकृते सुवर्णे यां यामेव सुवर्णविकृतिमाकाङ्क्षेत्तां तामेव कुर्यादभिनिष्पादयेत्, एवमेव खलूदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका अनेकविधमृद्धिविधं प्रत्यनुभवन्ति — एकोऽपि भूत्वा बहुधा भवन्ति, बहुधापि भूत्वैको भवति, आविर्भावं तिरोभावम्, तिरःकुड्यं तिरःप्राकारं तिरःपर्वतमसज्जमाना गच्छन्ति तद्यथाप्याकाशे, पृथिव्यामप्युन्मज्जननिमज्जनं कुर्वन्ति तद्यथाप्युदके, उदकेऽप्यभिद्यमाने गच्छन्ति तद्यथापि पृथिव्याम्, आकाशेऽपि पर्यङ्केण क्रामन्ति तद्यथापि पक्षी शकुनिः, इमावपि चन्द्रसूर्यावेवंमहर्द्धिकावेवंमहानुभावौ पाणिना परिमृशन्ति परिमार्जन्ति, यावद्ब्रह्मलोकादपि कायेन वशं वर्तयन्ति। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका दिव्येन श्रोत्रधातुना विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेणोभौ शब्दौ शृण्वन्ति — दिव्यौ च मानुषौ च, ये दूरेऽन्तिके च। तद्यथाप्युदायिन्बलवान्शङ्खधमोऽल्पकृच्छ्रेणैव चातुर्दिशं विज्ञापयेत्, एवमेव खलूदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका दिव्येन श्रोत्रधातुना विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेणोभौ शब्दौ शृण्वन्ति — दिव्यौ च मानुषौ च, ये दूरेऽन्तिके च। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावकाः परसत्त्वानां परपुद्गलानां चेतसा चेतः परीत्य प्रजानन्ति — सरागं वा चित्तं सरागं चित्तमिति प्रजानन्ति, वीतरागं वा चित्तं वीतरागं चित्तमिति प्रजानन्ति, सद्वेषं वा चित्तं सद्वेषं चित्तमिति प्रजानन्ति, वीतद्वेषं वा चित्तं वीतद्वेषं चित्तमिति प्रजानन्ति, समोहं वा चित्तं समोहं चित्तमिति प्रजानन्ति, वीतमोहं वा चित्तं वीतमोहं चित्तमिति प्रजानन्ति, संक्षिप्तं वा चित्तं संक्षिप्तं चित्तमिति प्रजानन्ति, विक्षिप्तं वा चित्तं विक्षिप्तं चित्तमिति प्रजानन्ति, महद्गतं वा चित्तं महद्गतं चित्तमिति प्रजानन्ति, अमहद्गतं वा चित्तममहद्गतं चित्तमिति प्रजानन्ति, सोत्तरं वा चित्तं सोत्तरं चित्तमिति प्रजानन्ति, अनुत्तरं वा चित्तमनुत्तरं चित्तमिति प्रजानन्ति, समाहितं वा चित्तं समाहितं चित्तमिति प्रजानन्ति, असमाहितं वा चित्तमसमाहितं चित्तमिति प्रजानन्ति, विमुक्तं वा चित्तं विमुक्तं चित्तमिति प्रजानन्ति, अविमुक्तं वा चित्तमविमुक्तं चित्तमिति प्रजानन्ति। तद्यथाप्युदायिन्स्त्री वा पुरुषो वा दहरो युवा मण्डनकजातिक आदर्शे वा परिशुद्धे पर्यवदातेऽच्छे वोदकपात्रे स्वकं मुखनिमित्तं प्रत्यवेक्षमाणः सकणिकं वा सकणिकमिति जानीयात्, अकणिकं वाकणिकमिति जानीयात्, एवमेव खलूदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावकाः परसत्त्वानां परपुद्गलानां चेतसा चेतः परीत्य प्रजानन्ति — सरागं वा चित्तं सरागं चित्तमिति प्रजानन्ति, वीतरागं वा चित्तम् (पूर्ववत्) सद्वेषं वा चित्तम् (पूर्ववत्) वीतद्वेषं वा चित्तम् (पूर्ववत्) समोहं वा चित्तम् (पूर्ववत्) वीतमोहं वा चित्तम् (पूर्ववत्) संक्षिप्तं वा चित्तम् (पूर्ववत्) विक्षिप्तं वा चित्तम् (पूर्ववत्) महद्गतं वा चित्तम् (पूर्ववत्) अमहद्गतं वा चित्तम् (पूर्ववत्) सोत्तरं वा चित्तम् (पूर्ववत्) अनुत्तरं वा चित्तम् (पूर्ववत्) समाहितं वा चित्तम् (पूर्ववत्) असमाहितं वा चित्तम् (पूर्ववत्) विमुक्तं वा चित्तम् (पूर्ववत्) अविमुक्तं वा चित्तमविमुक्तं चित्तमिति प्रजानन्ति। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका अनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरन्ति, तद्यथा — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती तिस्रोऽपि जातीश्चतस्रोऽपि जातीः पञ्चापि जातीर्दशापि जातीर्विंशतिमपि जातीस्त्रिंशतमपि जातीश्चत्वारिंशतमपि जातीः पञ्चाशतमपि जातीर्जातिशतमपि जातिसहस्रमपि जातिशतसहस्रमपि, अनेकानपि संवर्तकल्पानेकानपि विवर्तकल्पानेकानपि संवर्तविवर्तकल्पान् — अमुत्रासमेवंनामैवंगोत्र एवंवर्ण एवमाहार एवंसुखदुःखप्रतिसंवेद्येवमायुःपर्यन्तः, स ततश्च्युतोऽमुत्रोदपत्सि, तत्राप्यासमेवंनामैवंगोत्र एवंवर्ण एवमाहार एवंसुखदुःखप्रतिसंवेद्येवमायुःपर्यन्तः, स ततश्च्युत इहोपपन्न इति। इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति। तद्यथाप्युदायिन्पुरुषः स्वकाद्ग्रामादन्यं ग्रामं गच्छेत्, तस्मादपि ग्रामादन्यं ग्रामं गच्छेत्, स तस्माद्ग्रामात्स्वकमेव ग्रामं प्रत्यागच्छेत्, तस्यैवं स्यात् — अहं खलु स्वकाद्ग्रामादन्यं ग्राममगमम्, तत्रैवमस्थामेवं न्यषदमेवंमभाषिष्येवं तूष्णीमभूवम्, तस्मादपि ग्रामादमुं ग्राममगमम्, तत्राप्येवमस्थामेवं न्यषदमेवंमभाषिष्येवं तूष्णीमभूवम्, सोऽस्मि तस्माद्ग्रामात्स्वकमेव ग्रामं प्रत्यागत इति। एवमेव खलूदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका अनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरन्ति, तद्यथा — एकामपि जातिम् (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरन्ति। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यन्ति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानन्ति — इमे बत भवन्तः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन समन्वागता वाग्दुश्चरितेन समन्वागता मनोदुश्चरितेन समन्वागता आर्याणामुपवादका मिथ्यादृष्टिका मिथ्यादृष्टिकर्मसमादानास्ते कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं नरकमुपपन्नाः, इमे वा पुनरत्रभवन्तः सत्त्वाः कायसुचरितेन समन्वागता वाक्सुचरितेन समन्वागता मनःसुचरितेन समन्वागता आर्याणामनुपवादकाः सम्यग्दृष्टिकाः सम्यग्दृष्टिकर्मसमादानास्ते कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपन्ना इति। इति दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यन्ति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानन्ति। तद्यथाप्युदायिन्द्वे अगारे सद्वारे स्याताम्, तत्र चक्षुष्मान्पुरुषो मध्ये स्थितः पश्येन्मनुष्यान्गेहं प्रविशतोऽपि निष्क्रामतोऽप्यनुचङ्क्रम्यमाणानप्यनुविचरतोऽपि, एवमेव खलूदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यन्ति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानन्ति (पूर्ववत्) तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति।

पुनश्चापरमुदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका आस्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसंपद्य विहरन्ति। तद्यथाप्युदायिन्पर्वतसंक्षेपे उदकह्रदोऽच्छो विप्रसन्नोऽनाविलः, तत्र चक्षुष्मान्पुरुषस्तीरे स्थितः पश्येच्छुक्तिशम्बूकमपि शर्कराकठल्लमपि मत्स्यगुल्ममपि चरन्तमपि तिष्ठन्तमपि। तस्यैवं स्यात् — अयं खलूदकह्रदोऽच्छो विप्रसन्नोऽनाविलः, तत्रेमे शुक्तिशम्बूका अपि शर्कराकठल्ला अपि मत्स्यगुल्मा अपि चरन्त्यपि तिष्ठन्त्यपीति। एवमेव खलूदायिन्नाख्याता मया श्रावकाणां प्रतिपद्यथाप्रतिपन्ना मे श्रावका आस्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसंपद्य विहरन्ति। तत्र च पुनर्मे श्रावका बहवोऽभिज्ञावसानपारमिप्राप्ता विहरन्ति। अयं खलूदायिन्पञ्चमो धर्मो येन मां श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्ति।

इमे खलूदायिन्पञ्च धर्मा यैर्मां श्रावकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, सत्कृत्य गुरुकृत्योपनिश्रित्य विहरन्तीति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनाः सकुलोदायी परिव्राजको भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।

महासकुलोदायिसूत्रं निष्ठितं सप्तमम्।

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe parivrājakavarge mahāsakulodāyisūtraṃ saptamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe. tena khalu punaḥ samayena saṃbahulā abhijñātā abhijñātāḥ parivrājakā mayūranivāpe parivrājakārāme prativasanti sma, tadyathā — annabhāro varadharaḥ sakulodāyī ca parivrājako'nye cābhijñātā abhijñātāḥ parivrājakāḥ. atha khalu bhagavānpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya rājagṛhaṃ piṇḍāya prāvikṣat. atha khalu bhagavata etadabhūt — atiprage khalu tāvadrājagṛhe piṇḍāya caritum. yannvahaṃ yena mayūranivāpaḥ parivrājakārāmo yena sakulodāyī parivrājakastenopasaṃkrāmeyamiti. atha khalu bhagavānyena mayūranivāpaḥ parivrājakārāmastenopasamakramīt. tena khalu punaḥ samayena sakulodāyī parivrājako mahatyā parivrājakapariṣadā sārdhaṃ niṣaṇṇo'bhūdunnādinyoccaiḥśabdamahāśabdayānekavidhāṃ tiryakkathāṃ kathayantyā, tadyathā — rājakathāṃ caurakathāṃ mahāmātrakathāṃ senākathāṃ bhayakathāṃ yuddhakathāmannakathāṃ pānakathāṃ vastrakathāṃ śayanakathāṃ mālākathāṃ gandhakathāṃ jñātikathāṃ yānakathāṃ grāmakathāṃ nigamakathāṃ nagarakathāṃ janapadakathāṃ strīkathāṃ śūrakathāṃ viśikhākathāṃ kumbhasthānakathāṃ pūrvapretakathāṃ nānātvakathāṃ lokākhyāyikāṃ samudrākhyāyikāmitibhavābhavakathāmiti vā. adrākṣītkhalu sakulodāyī parivrājako bhagavantaṃ dūrata evāgacchantam. dṛṣṭvā svakāṃ pariṣadaṃ samatiṣṭhipat — alpaśabdā bhavanto bhavantu, mā bhavantaḥ śabdaṃ kārṣuḥ. ayaṃ śramaṇo gautama āgacchati, alpaśabdakāmaḥ khalu punaḥ sa āyuṣmānalpaśabdasya varṇavādī. api nāmālpaśabdāṃ pariṣadaṃ viditvāpasaṃkramitavyaṃ manyeteti. atha khalu te parivrājakāstūṣṇīmabhūvan. atha khalu bhagavānyena sakulodāyī parivrājakastenopasamakramīt. atha khalu sakulodāyī parivrājako bhagavantametadavocat — etu khalu bhadanta bhagavān, svāgataṃ bhadanta bhagavate. cirasya khalu bhadanta bhagavānimaṃ paryāyamakārṣīdyadidamihāgamanāya. niṣīdatu bhadanta bhagavān, idamāsanaṃ prajñaptamiti. nyaṣadadbhagavānprajñapta āsane. sakulodāయ్యpi khalu parivrājako'nyatarannīcamāsanaṃ gṛhītvaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalu sakulodāyinaṃ parivrājakaṃ bhagavānetadavocat —

kayā nūdāyinnetarhi kathayā saṃniṣaṇṇāḥ stha, kā ca punarvo'ntarākathā viprakṛteti. tiṣṭhatveṣā bhadanta kathā yayā vayametarhi kathayā saṃniṣaṇṇāḥ. naiṣā bhadanta kathā bhagavato durlabhā bhaviṣyati paścādapi śravaṇāya. pūrveṣu bhadanta divaseṣu pūrvatareṣu nānātīrthyānāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ kutūhalaśālāyāṃ saṃniṣaṇṇānāṃ saṃnipatitānāmayamantarākathodapādi — lābhā bata bho aṅgamagadhānāṃ sulabdhalābhā bata bho aṅgamagadhānām, yatreme śramaṇabrāhmaṇāḥ saṅghino gaṇino gaṇācāryā jñātā yaśasvinastīrthakarāḥ sādhusaṃmatā bahujanasya rājagṛhaṃ varṣāvāsamavasṛtāḥ. ayamapi khalu pūraṇaḥ kāśyapaḥ saṅghī caiva gaṇī ca gaṇācāryaśca jñāto yaśasvī tīrthakaraḥ sādhusaṃmato bahujanasya, so'pi rājagṛhaṃ varṣāvāsamavasṛtaḥ. ayamapi khalu maskarī gośālaḥ (pūrvavat) ajitaḥ keśakambalaḥ (pūrvavat) pakudhaḥ kātyāyanaḥ (pūrvavat) saṃjayo vairaṭṭiputraḥ (pūrvavat) nirgrantho jñātiputraḥ saṅghī caiva gaṇī ca gaṇācāryaśca jñāto yaśasvī tīrthakaraḥ sādhusaṃmato bahujanasya, so'pi rājagṛhaṃ varṣāvāsamavasṛtaḥ. ayamapi khalu śramaṇo gautamaḥ saṅghī caiva gaṇī ca gaṇācāryaśca jñāto yaśasvī tīrthakaraḥ sādhusaṃmato bahujanasya, so'pi rājagṛhaṃ varṣāvāsamavasṛtaḥ. ko nu khalveṣāṃ bhavatāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ saṅghināṃ gaṇināṃ gaṇācāryāṇāṃ jñātānāṃ yaśasvināṃ tīrthakarāṇāṃ sādhusaṃmatānāṃ bahujanasya śrāvakāṇāṃ satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjitaḥ, kaṃ ca punaḥ śrāvakāḥ satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharantīti.

tatraika evamāhuḥ — ayaṃ khalu pūraṇaḥ kāśyapaḥ saṅghī caiva gaṇī ca gaṇācāryaśca jñāto yaśasvī tīrthakaraḥ sādhusaṃmato bahujanasya, sa ca khalu śrāvakāṇāṃ na satkṛto na gurukṛto na mānito na pūjitaḥ, na ca punaḥ pūraṇaṃ kāśyapaṃ śrāvakāḥ satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti. bhūtapūrvaṃ pūraṇaḥ kāśyapo'nekaśatāyai pariṣade dharmamadidiśat. tatrānyataraḥ pūraṇasya kāśyapasya śrāvakaḥ śabdamakārṣīt — mā bhavantaḥ pūraṇaṃ kāśyapametamarthaṃ prākṣuḥ, naiṣa etajjānāti, vayametajjānīmaḥ, asmānetamarthaṃ pṛcchata, vayametadbhavadbhyo vyākariṣyāma iti. bhūtapūrvaṃ pūraṇaḥ kāśyapo bāhū pragṛhya krandannālabdha — alpaśabdā bhavanto bhavantu, mā bhavantaḥ śabdaṃ kārṣuḥ. naite bhavataḥ pṛcchanti, asmānete pṛcchanti, vayameteṣāṃ vyākariṣyāma iti. bahavaḥ khalu punaḥ pūraṇasya kāśyapasya śrāvakā vādamāropyāpakrāntāḥ — na tvamimaṃ dharmavinayamājānāsi, ahamimaṃ dharmavinayamājānāmi, kiṃ tvamimaṃ dharmavinayamājñāsyasi. mithyāpratipannastvamasi, ahamasmi samyakpratipannaḥ, sahitaṃ me'sahitaṃ te, purovacanīyaṃ paścādavocaḥ, paścādvacanīyaṃ puro'vocaḥ, adhicaritaṃ te viparāvṛttam, āropitaste vādaḥ, nigṛhīto'si, cara vādapramokṣāya, nirveṣṭaya vā cetprabhavasīti. iti pūraṇaḥ kāśyapaḥ śrāvakāṇāṃ na satkṛto na gurukṛto na mānito na pūjitaḥ, na ca punaḥ pūraṇaṃ kāśyapaṃ śrāvakāḥ satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti. ākruṣṭaśca punaḥ pūraṇaḥ kāśyapo dharmākrośeneti.

eka evamāhuḥ — ayamapi khalu maskarī gośālaḥ (pūrvavat) ajitaḥ keśakambalaḥ (pūrvavat) pakudhaḥ kātyāyanaḥ (pūrvavat) saṃjayo vairaṭṭiputraḥ (pūrvavat) nirgrantho jñātiputraḥ saṅghī caiva gaṇī ca gaṇācāryaśca jñāto yaśasvī tīrthakaraḥ sādhusaṃmato bahujanasya, sa ca khalu śrāvakāṇāṃ na satkṛto na gurukṛto na mānito na pūjitaḥ, na ca punarnirgranthaṃ jñātiputraṃ śrāvakāḥ satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti. bhūtapūrvaṃ nirgrantho jñātiputro'nekaśatāyai pariṣade dharmamadidiśat. tatrānyataro nirgranthasya jñātiputrasya śrāvakaḥ śabdamakārṣīt — mā bhavanto nirgranthaṃ jñātiputrametamarthaṃ prākṣuḥ, naiṣa etajjānāti, vayametajjānīmaḥ, asmānetamarthaṃ pṛcchata, vayametadbhavadbhyo vyākariṣyāma iti. bhūtapūrvaṃ nirgrantho jñātiputro bāhū pragṛhya krandannālabdha — alpaśabdā bhavanto bhavantu, mā bhavantaḥ śabdaṃ kārṣuḥ. naite bhavataḥ pṛcchanti, asmānete pṛcchanti, vayameteṣāṃ vyākariṣyāma iti. bahavaḥ khalu punarnirgranthasya jñātiputrasya śrāvakā vādamāropyāpakrāntāḥ — na tvamimaṃ dharmavinayamājānāsi, ahamimaṃ dharmavinayamājānāmi. kiṃ tvamimaṃ dharmavinayamājñāsyasi. mithyāpratipannastvamasi, ahamasmi samyakpratipannaḥ. sahitaṃ me'sahitaṃ te, purovacanīyaṃ paścādavocaḥ, paścādvacanīyaṃ puro'vocaḥ, adhicaritaṃ te viparāvṛttam, āropitaste vādaḥ, nigṛhīto'si, cara vādapramokṣāya, nirveṣṭaya vā cetprabhavasīti. iti nirgrantho jñātiputraḥ śrāvakāṇāṃ na satkṛto na gurukṛto na mānito na pūjitaḥ, na ca punarnirgranthaṃ jñātiputraṃ śrāvakāḥ satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti. ākruṣṭaśca punarnirgrantho jñātiputro dharmākrośeneti.

eka evamāhuḥ — ayamapi khalu śramaṇo gautamaḥ saṅghī caiva gaṇī ca gaṇācāryaśca jñāto yaśasvī tīrthakaraḥ sādhusaṃmato bahujanasya, sa ca khalu śrāvakāṇāṃ satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjitaḥ, śramaṇaṃ ca punargautamaṃ śrāvakāḥ satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti. bhūtapūrvaṃ śramaṇo gautamo'nekaśatāyai pariṣade dharmamadidiśat. tatrānyataraḥ śramaṇasya gautamasya śrāvaka udakāsiṣṭa. tamenāmanyataraḥ sabrahmacārī jānunājighaṭṭat — alpaśabda āyuṣmānbhavatu, māyuṣmānśabdaṃ kārṣīt, śāstā no bhagavāndharmaṃ deśayatīti. yasminsamaye śramaṇo gautamo'nekaśatāyai pariṣade dharmaṃ deśayati, naiva tasminsamaye śramaṇasya gautamasya śrāvakāṇāṃ kṣutaśabdo vā bhavatyutkāsitaśabdo vā. tamenaṃ mahājanakāyaḥ pratyāśaṃsamānarūpaḥ pratyupasthito bhavati — yaṃ no bhagavāndharmaṃ bhāṣiṣyate taṃ śroṣyāma iti. tadyathāpi nāma puruṣaścaturmahāpathe kṣaudraṃ madhvanelakaṃ pīḍayet, tamenaṃ mahājanakāyaḥ pratyāśaṃsamānarūpaḥ pratyupasthitaḥ syāt, evameva yasminsamaye śramaṇo gautamo'nekaśatāyai pariṣade dharmaṃ deśayati, naiva tasminsamaye śramaṇasya gautamasya śrāvakāṇāṃ kṣutaśabdo vā bhavatyutkāsitaśabdo vā. tamenaṃ mahājanakāyaḥ pratyāśaṃsamānarūpaḥ pratyupasthito bhavati — yaṃ no bhagavāndharmaṃ bhāṣiṣyate taṃ śroṣyāma iti. ye'pi śramaṇasya gautamasya śrāvakāḥ sabrahmacāribhiḥ saṃprayujya śikṣāṃ pratyākhyāya hīnāyāvartante te'pi śāstuścaiva varṇavādino bhavanti, dharmasya ca varṇavādino bhavanti, saṅghasya ca varṇavādino bhavanti, ātmagarhiṇa eva bhavantyananyagarhiṇaḥ — vayameva smo'lakṣmikā vayamalpapuṇyāste vayamevaṃ svākhyāte dharmavinaye pravrajya nāśakāma yāvajjīvaṃ paripūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ caritumiti. ta ārāmikabhūtā vopāsakabhūtā vā pañca śikṣāpadāni samādāya vartante. iti śramaṇo gautamaḥ śrāvakāṇāṃ satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjitaḥ, śramaṇaṃ ca punargautamaṃ śrāvakāḥ satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharantīti.

kati punastvamudāyinmayi dharmānsamanupaśyasi, yairmāṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharantīti. pañca khalvahaṃ bhadanta bhagavati dharmānsamanupaśyāmi yairbhagavantaṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti. katame pañca. bhagavānhi bhadantālpāhāraḥ, alpāhāratāyāśca varṇavādī. yadapi bhadanta bhagavānalpāhāraḥ, alpāhāratāyāśca varṇavādī, imaṃ khalvahaṃ bhadanta bhagavati prathamaṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yena bhagavantaṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti.

punaścāparaṃ bhadanta bhagavānsaṃtuṣṭa itarītareṇa cīvareṇa, itarītaracīvarasaṃtuṣṭeśca varṇavādī. yadapi bhadanta bhagavānsaṃtuṣṭa itarītareṇa cīvareṇa, itarītaracīvarasaṃtuṣṭeśca varṇavādī, imaṃ khalvahaṃ bhadanta bhagavati dvitīyaṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yena bhagavantaṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti.

punaścāparaṃ bhadanta bhagavānsaṃtuṣṭa itarītareṇa piṇḍapātena, itarītarapiṇḍapātasaṃtuṣṭeśca varṇavādī. yadapi bhadanta bhagavānsaṃtuṣṭa itarītareṇa piṇḍapātena, itarītarapiṇḍapātasaṃtuṣṭeśca varṇavādī, imaṃ khalvahaṃ bhadanta bhagavati tṛtīyaṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yena bhagavantaṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti.

punaścāparaṃ bhadanta bhagavānsaṃtuṣṭa itarītareṇa śayanāsanena, itarītaraśayanāsanasaṃtuṣṭeśca varṇavādī. yadapi bhadanta bhagavānsaṃtuṣṭa itarītareṇa śayanāsanena, itarītaraśayanāsanasaṃtuṣṭeśca varṇavādī, imaṃ khalvahaṃ bhadanta bhagavati caturthaṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yena bhagavantaṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti.

punaścāparaṃ bhadanta bhagavānpraviviktaḥ, pravivekasya ca varṇavādī. yadapi bhadanta bhagavānpraviviktaḥ, pravivekasya ca varṇavādī, imaṃ khalvahaṃ bhadanta bhagavati pañcamaṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yena bhagavantaṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti.

imānkhalvahaṃ bhadanta bhagavati pañca dharmānsamanupaśyāmi yairbhagavantaṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharantīti.

alpāhāraḥ śramaṇo gautamaḥ, alpāhāratāyāśca varṇavādīti, iti cenmāmudāyinśrāvakāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ, santi khalu punarme udāyinśrāvakāḥ koṣakāhārā apyardhakoṣakāhārā api bilvāhārā apyardhabilvāhārā api. ahaṃ khalu purudāyinnapyekadānena pātreṇa samatīrthikamapi bhuñje bhūyo'pi bhuñje. alpāhāraḥ śramaṇo gautamaḥ, alpāhāratāyāśca varṇavādīti, iti cenmāmudāyinśrāvakāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ, ye ta udāyinmama śrāvakāḥ koṣakāhārā apyardhakoṣakāhārā api bilvāhārā apyardhabilvāhārā api na māṃ te'nena dharmeṇa satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ.

saṃtuṣṭaḥ śramaṇo gautama itarītareṇa cīvareṇa, itarītaracīvarasaṃtuṣṭeśca varṇavādīti, iti cenmāmudāyinśrāvakāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ, santi khalu punarme udāyinśrāvakāḥ pāṃśukūlikā rūkṣacīvaradharāste śmaśānādvā saṃkārakūṭādvāpaṇikādvā naktakānyuccitya saṃghāṭīṃ kṛtvā dhārayanti. ahaṃ khalu purudāyinnapyekadā gṛhapaticīvarāṇi dhārayāmi dṛḍhāni śastrarūkṣāṇyalābulomaśāni. saṃtuṣṭaḥ śramaṇo gautama itarītareṇa cīvareṇa, itarītaracīvarasaṃtuṣṭeśca varṇavādīti, iti cenmāmudāyinśrāvakāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ, ye ta udāyinmama śrāvakāḥ pāṃśukūlikā rūkṣacīvaradharāste śmaśānādvā saṃkārakūṭādvāpaṇikādvā naktakānyuccitya saṃghāṭīṃ kṛtvā dhārayanti, na māṃ te'nena dharmeṇa satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ.

saṃtuṣṭaḥ śramaṇo gautama itarītareṇa piṇḍapātena, itarītarapiṇḍapātasaṃtuṣṭeśca varṇavādīti, iti cenmāmudāyinśrāvakāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ, santi khalu punarme udāyinśrāvakāḥ piṇḍapātikāḥ sāpadānacāriṇa uñchāsaktavrate ratāste'ntargṛhaṃ praviṣṭāḥ santa āsanenāpi nimantryamāṇā na sādayanti. ahaṃ khalu purudāyinnapyekadā nimantraṇe'pi bhuñje śālīnāmodanaṃ vicitakālakamanekasūpamanekavyañjanam. saṃtuṣṭaḥ śramaṇo gautama itarītareṇa piṇḍapātena, itarītarapiṇḍapātasaṃtuṣṭeśca varṇavādīti, iti cenmāmudāyinśrāvakāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ, ye ta udāyinmama śrāvakāḥ piṇḍapātikāḥ sāpadānacāriṇa uñchāsaktavrate ratāste'ntargṛhaṃ praviṣṭāḥ santa āsanenāpi nimantryamāṇā na sādayanti, na māṃ te'nena dharmeṇa satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ.

saṃtuṣṭaḥ śramaṇo gautama itarītareṇa śayanāsanena, itarītaraśayanāsanasaṃtuṣṭeśca varṇavādīti, iti cenmāmudāyinśrāvakāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ, santi khalu punarme udāyinśrāvakā vṛkṣamūlikā ābhyavakāśikāste'ṣṭau māsāṃśchannaṃ nopayanti. ahaṃ khalu purudāyinnapyekadā kūṭāgāreṣvapi viharāmyulliptāvalipteṣu nivāteṣu spṛṣṭārgaleṣu pihitavātāyaneṣu. saṃtuṣṭaḥ śramaṇo gautama itarītareṇa śayanāsanena, itarītaraśayanāsanasaṃtuṣṭeśca varṇavādīti, iti cenmāmudāyinśrāvakāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ, ye ta udāyinmama śrāvakā vṛkṣamūlikā ābhyavakāśikāste'ṣṭau māsāṃśchannaṃ nopayanti, na māṃ te'nena dharmeṇa satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ.

praviviktaḥ śramaṇo gautamaḥ, pravivekasya ca varṇavādīti, iti cenmāmudāyinśrāvakāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ, santi khalu punarme udāyinśrāvakā āraṇyakāḥ prāntaśayanāsanā araṇyavanaprasthāni prāntāni śayanāsanānyadhyavagāhya viharanti, te'nvarthamāsaṃ saṅghamadhye'vasaranti prātimokṣoddeśāya. ahaṃ khalu purudāyinnapyekadākīrṇo viharāmi bhikṣubhirbhikṣuṇībhirupāsakairupāsikābhī rājñā rājamahāmātraistīrthyaistīrthyaśrāvakaiḥ. praviviktaḥ śramaṇo gautamaḥ, pravivekasya ca varṇavādīti, iti cenmāmudāyinśrāvakāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ, ye ta udāyinmama śrāvakā āraṇyakāḥ prāntaśayanāsanā araṇyavanaprasthāni prāntāni śayanāsanānyadhyavagāhya viharanti te'nvarthamāsaṃ saṅghamadhye'vasaranti prātimokṣoddeśāya, na māṃ te'nena dharmeṇa satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya vihareyuḥ.

iti khalūdāyinna māṃ śrāvakā ebhiḥ pañcabhirdharmaiḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti.

santi khalūdāyinnanye ca pañca dharmā yaiḥ pañcabhirdharmairmāṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti. katame pañca. ihodāyinmāṃ śrāvakā adhiśīle saṃbhāvayanti — śīlavānśramaṇo gautamaḥ parameṇa śīlaskandhena samanvāgata iti. yadapyudāyinmāṃ śrāvakā adhiśīle saṃbhāvayanti — śīlavānśramaṇo gautamaḥ parameṇa śīlaskandhena samanvāgata iti, ayaṃ khalūdāyinprathamo dharmo yena māṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti.

punaścāparamudāyinmāṃ śrāvakā abhikrānte jñānadarśane saṃbhāvayanti — jānannevāha śramaṇo gautamo jānāmīti, paśyannevāha śramaṇo gautamaḥ paśyāmīti, abhijñāya śramaṇo gautamo dharmaṃ deśayati nānabhijñāya, sanidānaṃ śramaṇo gautamo dharmaṃ deśayati nānidānam, saprātihāryaṃ śramaṇo gautamo dharmaṃ deśayati nāprātihāryamiti. yadapyudāyinmāṃ śrāvakā abhikrānte jñānadarśane saṃbhāvayanti — jānannevāha śramaṇo gautamo jānāmīti, paśyannevāha śramaṇo gautamaḥ paśyāmīti, abhijñāya śramaṇo gautamo dharmaṃ deśayati nānabhijñāya, sanidānaṃ śramaṇo gautamo dharmaṃ deśayati nānidānam, saprātihāryaṃ śramaṇo gautamo dharmaṃ deśayati nāprātihāryamiti, ayaṃ khalūdāyindvitīyo dharmo yena māṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti.

punaścāparamudāyinmāṃ śrāvakā adhiprajñāyāṃ saṃbhāvayanti — prajñāvānśramaṇo gautamaḥ parameṇa prajñāskandhena samanvāgataḥ, sa batānāgataṃ vādapathaṃ na drakṣyati, utpannaṃ vā parapravādaṃ na sahadharmeṇa sunigṛhītaṃ nigrahīṣyatīti naitatsthānaṃ vidyata iti. tatkiṃ manyasa udāyinnapi nu me śrāvakā evaṃ jānanta evaṃ paśyanto'ntarāntarā kathāmavapātayeyuriti.

no hīdaṃ bhadanta.

na khalu punarahamudāyinśrāvakeṣvanuśāsanīṃ pratyāśaṃse, api tu mamaiva śrāvakā anuśāsanīṃ pratyāśaṃsante. yadapyudāyinmāṃ śrāvakā adhiprajñāyāṃ saṃbhāvayanti — prajñāvānśramaṇo gautamaḥ parameṇa prajñāskandhena samanvāgataḥ, sa batānāgataṃ vādapathaṃ na drakṣyati, utpannaṃ vā parapravādaṃ na sahadharmeṇa nigṛhītaṃ nigrahīṣyatīti naitatsthānaṃ vidyata iti, ayaṃ khalūdāyiṃstṛtīyo dharmo yena māṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti.

punaścāparamudāyinmama śrāvakā yena duḥkhena duḥkhāvatīrṇā duḥkhaparetāste māmupasaṃkramya duḥkhamāryasatyaṃ pṛcchanti, teṣāmahaṃ duḥkhamāryasatyaṃ pṛṣṭo vyākaromi, teṣāmahaṃ cittamārādhayāmi praśnasya vyākaraṇena, te māṃ duḥkhasamudayam (pūrvavat) duḥkhanirodham (pūrvavat) duḥkhanirodhagāminīṃ pratipadamāryasatyaṃ pṛcchanti, teṣāmahaṃ duḥkhanirodhagāminīṃ pratipadamāryasatyaṃ pṛṣṭo vyākaromi, teṣāmahaṃ cittamārādhayāmi praśnasya vyākaraṇena. yadapyudāyinmama śrāvakā yena duḥkhena duḥkhāvatīrṇā duḥkhaparetāste māmupasaṃkramya duḥkhamāryasatyaṃ pṛcchanti, teṣāmahaṃ duḥkhamāryasatyaṃ pṛṣṭo vyākaromi, teṣāmahaṃ cittamārādhayāmi praśnasya vyākaraṇena, te māṃ duḥkhasamudayam (pūrvavat) duḥkhanirodham (pūrvavat) duḥkhanirodhagāminīṃ pratipadamāryasatyaṃ pṛcchanti, teṣāmahaṃ duḥkhanirodhagāminīṃ pratipadamāryasatyaṃ pṛṣṭo vyākaromi, teṣāmahaṃ cittamārādhayāmi praśnasya vyākaraṇena, ayaṃ khalūdāyiṃścaturtho dharmo yena māṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakāścatvāri smṛtyupasthānāni bhāvayanti. ihodāyinbhikṣuḥ kāye kāyānupaśyī viharatyātāpī saṃprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasyam, vedanāsu vedanānupaśyī viharati (pūrvavat) citte cittānupaśyī viharati (pūrvavat) dharmeṣu dharmānupaśyī viharatyātāpī saṃprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasyam. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakāścatvāri samyakpradhānāni bhāvayanti. ihodāyinbhikṣuranutpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāmanutpādāya chandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti, utpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya chandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti, anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmutpādāya chandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti, utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye'saṃmoṣāya bhūyobhāvāya vaipulyāya bhāvanāyai pāripūrye chandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakāścatura ṛddhipādānbhāvayanti. ihodāyinbhikṣuśchandasamādhipradhānasaṃskārasamanvāgatamṛddhipādaṃ bhāvayati, vīryasamādhipradhānasaṃskārasamanvāgatamṛddhipādaṃ bhāvayati, cittasamādhipradhānasaṃskārasamanvāgatamṛddhipādaṃ bhāvayati, mīmāṃsāsamādhipradhānasaṃskārasamanvāgatamṛddhipādaṃ bhāvayati. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakāḥ pañcendriyāṇi bhāvayanti. ihodāyinbhikṣuḥ śraddhendriyaṃ bhāvayatyupaśamagāmi saṃbodhagāmi, vīryendriyaṃ bhāvayati (pūrvavat) smṛtīndriyaṃ bhāvayati (pūrvavat) samādhīndriyaṃ bhāvayati (pūrvavat) prajñendriyaṃ bhāvayatyupaśamagāmi saṃbodhagāmi. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakāḥ pañca balāni bhāvayanti. ihodāyinbhikṣuḥ śraddhābalaṃ bhāvayatyupaśamagāmi saṃbodhagāmi, vīryabalaṃ bhāvayati (pūrvavat) smṛtibalaṃ bhāvayati (pūrvavat) samādhibalaṃ bhāvayati (pūrvavat) prajñābalaṃ bhāvayatyupaśamagāmi saṃbodhagāmi. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakāḥ sapta bodhyaṅgāni bhāvayanti. ihodāyinbhikṣuḥ smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ bhāvayati vivekaniśritaṃ virāganiśritaṃ nirodhaniśritaṃ vyavasargapariṇāmi, dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ bhāvayati (pūrvavat) vīryasaṃbodhyaṅgaṃ bhāvayati (pūrvavat) prītisaṃbodhyaṅgaṃ bhāvayati (pūrvavat) prasrabdhisaṃbodhyaṅgaṃ bhāvayati (pūrvavat) samādhisaṃbodhyaṅgaṃ bhāvayati (pūrvavat) upekṣāsaṃbodhyaṅgaṃ bhāvayati vivekaniśritaṃ virāganiśritaṃ nirodhaniśritaṃ vyavasargapariṇāmi. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā āryamaṣṭāṅgikaṃ mārgaṃ bhāvayanti. ihodāyinbhikṣuḥ samyagdṛṣṭiṃ bhāvayati, samyaksaṃkalpaṃ bhāvayati, samyagvācaṃ bhāvayati, samyakkarmāntaṃ bhāvayati, samyagājīvaṃ bhāvayati, samyagvyāyāmaṃ bhāvayati, samyaksmṛtiṃ bhāvayati, samyaksamādhiṃ bhāvayati. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā aṣṭau vimokṣānbhāvayanti. rūpī rūpāṇi paśyati, ayaṃ prathamo vimokṣaḥ. adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati, ayaṃ dvitīyo vimokṣaḥ. śubhamityevādhimukto bhavati, ayaṃ tṛtīyo vimokṣaḥ. sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramātpratighasaṃjñānāmastaṃgamānnānātvasaṃjñānāmamanasikārādananta ākāśa ityākāśānantyāyatanamupasaṃpadya viharati, ayaṃ caturtho vimokṣaḥ. sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānantaṃ vijñānamiti vijñānānantyāyatanamupasaṃpadya viharati, ayaṃ pañcamo vimokṣaḥ. sarvaśo vijñānānantyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiṃcidityākiṃcanyāyatanamupasaṃpadya viharati, ayaṃ ṣaṣṭho vimokṣaḥ. sarvaśa ākiṃcanyāyatanaṃ samatikramya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamupasaṃpadya viharati, ayaṃ saptamo vimokṣaḥ. sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samatikramya saṃjñāvedayitanirodhamupasaṃpadya viharati, ayamaṣṭamo vimokṣaḥ. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā aṣṭāvabhibhvāyatanāni bhāvayanti. adhyātmaṃ rūpasaṃjñyeko bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇadurvarṇāni. tānyabhibhūya jānāmi paśyāmītyevaṃsaṃjñī bhavati. idaṃ prathamamabhibhvāyatanam.

adhyātmaṃ rūpasaṃjñyeko bahirdhā rūpāṇi paśyatyapramāṇāni suvarṇadurvarṇāni. tānyabhibhūya jānāmi paśyāmītyevaṃsaṃjñī bhavati. idaṃ dvitīyamabhibhvāyatanam.

adhyātmamarūpasaṃjñyeko bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇadurvarṇāni. tānyabhibhūya jānāmi paśyāmītyevaṃsaṃjñī bhavati. idaṃ tṛtīyamabhibhvāyatanam.

adhyātmamarūpasaṃjñyeko bahirdhā rūpāṇi paśyatyapramāṇāni suvarṇadurvarṇāni. tānyabhibhūya jānāmi paśyāmītyevaṃsaṃjñī bhavati. idaṃ caturthamabhibhvāyatanam.

adhyātmamarūpasaṃjñyeko bahirdhā rūpāṇi paśyati nīlāni nīlavarṇāni nīlanidarśanāni nīlanibhāsāni. tadyathāpi nāmomāpuṣpaṃ nīlaṃ nīlavarṇaṃ nīlanidarśanaṃ nīlanibhāsam, tadyathāpi vā punastadvastraṃ vārāṇaseyakamubhayatobhāgavimṛṣṭaṃ nīlaṃ nīlavarṇaṃ nīlanidarśanaṃ nīlanibhāsam, evamevādhyātmamarūpasaṃjñyeko bahirdhā rūpāṇi paśyati nīlāni nīlavarṇāni nīlanidarśanāni nīlanibhāsāni. tānyabhibhūya jānāmi paśyāmītyevaṃsaṃjñī bhavati. idaṃ pañcamamabhibhvāyatanam.

adhyātmamarūpasaṃjñyeko bahirdhā rūpāṇi paśyati pītāni pītavarṇāni pītanidarśanāni pītanibhāsāni. tadyathāpi nāma karṇikārapuṣpaṃ pītaṃ pītavarṇaṃ pītanidarśanaṃ pītanibhāsam, tadyathāpi vā punastadvastraṃ vārāṇaseyakamubhayatobhāgavimṛṣṭaṃ pītaṃ pītavarṇaṃ pītanidarśanaṃ pītanibhāsam, evamevādhyātmamarūpasaṃjñyeko bahirdhā rūpāṇi paśyati pītāni pītavarṇāni pītanidarśanāni pītanibhāsāni. tānyabhibhūya jānāmi paśyāmītyevaṃsaṃjñī bhavati. idaṃ ṣaṣṭhamabhibhvāyatanam.

adhyātmamarūpasaṃjñyeko bahirdhā rūpāṇi paśyati lohitakāni lohitakavarṇāni lohitakanidarśanāni lohitakanibhāsāni. tadyathāpi nāma bandhujīvakapuṣpaṃ lohitakaṃ lohitakavarṇaṃ lohitakanidarśanaṃ lohitakanibhāsam, tadyathāpi vā punastadvastraṃ vārāṇaseyakamubhayatobhāgavimṛṣṭaṃ lohitakaṃ lohitakavarṇaṃ lohitakanidarśanaṃ lohitakanibhāsam, evamevādhyātmamarūpasaṃjñyeko bahirdhā rūpāṇi paśyati lohitakāni lohitakavarṇāni lohitakanidarśanāni lohitakanibhāsāni. tānyabhibhūya jānāmi paśyāmītyevaṃsaṃjñī bhavati. idaṃ saptamamabhibhvāyatanam.

adhyātmamarūpasaṃjñyeko bahirdhā rūpāṇi paśyatyavadātānyavadātavarṇānyavadātanidarśanānyavadātanibhāsāni. tadyathāpi nāmauṣadhitārakāvadātāvadātavarṇāvadātanidarśanāvadātanibhāsā, tadyathāpi vā punastadvastraṃ vārāṇaseyakamubhayatobhāgavimṛṣṭamavadātamavadātavarṇamavadātanidarśanamavadātanibhāsam, evamevādhyātmamarūpasaṃjñyeko bahirdhā rūpāṇi paśyatyavadātānyavadātavarṇānyavadātanidarśanānyavadātanibhāsāni. tānyabhibhūya jānāmi paśyāmītyevaṃsaṃjñī bhavati. idamaṣṭamamabhibhvāyatanam. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā daśa kṛtsnāyatanāni bhāvayanti. pṛthivīkṛtsnamekaḥ saṃjānātyurdhvamadhastiryagadvayamapramāṇam, apkṛtsnamekaḥ saṃjānāti (pūrvavat) tejaḥkṛtsnamekaḥ saṃjānāti (pūrvavat) vāyukṛtsnamekaḥ saṃjānāti (pūrvavat) nīlakṛtsnamekaḥ saṃjānāti (pūrvavat) pītakṛtsnamekaḥ saṃjānāti (pūrvavat) lohitakṛtsnamekaḥ saṃjānāti (pūrvavat) avadātakṛtsnamekaḥ saṃjānāti (pūrvavat) ākāśakṛtsnamekaḥ saṃjānāti (pūrvavat) vijñānakṛtsnamekaḥ saṃjānātyūrdhvamadhastiryagadvayamapramāṇam. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakāścatvāri dhyānāni bhāvayanti. ihodāyinbhikṣurvivicyaiva kāmebhyo vivicyākuśalebhyo dharmebhyaḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. sa imameva kāyaṃ vivekajena prītisukhenābhisyandayati parisyandayati paripūrayati parisphurati, nāsya kiṃcitsarvāvataḥ kāyasya vivekajena prītisukhenāsphuṭaṃ bhavati. tadyathāpyudāyindakṣaḥ snāpako vā snāpakāntevāsī vā kāṃsyasthāle snānīyacūrṇānyākīryodakena pariprokṣaṃ pariprokṣaṃ saṃnayet, seyaṃ snānīyapiṇḍī snehānugatā snehaparetā sāntarabāhyā sphuṭā snehena na ca praghariṇī, evameva khalūdāyinbhikṣurimameva kāyaṃ vivekajena prītisukhenābhisyandayati parisyandayati paripūrayati parisphurati, nāsya kiṃcitsarvāvataḥ kāyasya vivekajena prītisukhenāsphuṭaṃ bhavati.

punaścāparamudāyinbhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ saṃprasādanam (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. sa imameva kāyaṃ samādhijena prītisukhenābhisyandayati parisyandayati paripūrayati parisphurati, nāsya kiṃcitsarvāvataḥ kāyasya samādhijena prītisukhenāsphuṭaṃ bhavati. tadyathāpyudāyinnudakahrado gambhīra udbhidodakaḥ, tasya naiva syātpūrvasyāṃ diśyudakasyāyamukham, na paścimāyāṃ diśyudakasyāyamukham, nottarāyāṃ diśyudakasyāyamukham, na dakṣiṇāyāṃ diśyudakasyāyamukham, devaśca na kālena kālaṃ samyagdhārāmanuprayacchet, atha khalu tasmādevodakahradācchītā vāridhārodbhidya tamevodakahradaṃ śītena vāriṇābhiṣyandayetpariṣyandayetparipūrayetparisphuret, nāsya kiṃcitsarvāvata udakahradasya śītena vāriṇāsphuṭaṃ syāt, evameva khalūdāyinbhikṣurimameva kāyaṃ samādhijena prītisukhenābhisyandayati parisyandayati paripūrayati parisphurati, nāsya kiṃcitsarvāvataḥ kāyasya samādhijena prītisukhenāsphuṭaṃ bhavati.

punaścāparamudāyinbhikṣuḥ prīteśca virāgāt (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. sa imameva kāyaṃ niṣprītikena sukhenābhisyandayati parisyandayati paripūrayati parisphurati, nāsya kiṃcitsarvāvataḥ kāyasya niṣprītikena sukhenāsphuṭaṃ bhavati. tadyathāpyudāyinnutpalinyāṃ vā padminyāṃ vā puṇḍarīkiṇyāṃ vāpi kānicidutpalāni vā padmāni vā puṇḍarīkāṇi vodake jātānyudake saṃvṛddhānyudakādanudgatānyantarnimagnapoṣīṇi, tāni yāvaccāgrādyāvacca mūlācchītena vāriṇābhiṣyannāni pariṣyannāni paripūrṇāni parisphuṭāni, naiṣāṃ kiṃcitsarvāvatāmutpalānāṃ vā padmānāṃ vā puṇḍarīkāṇāṃ vā śītena vāriṇāsphuṭaṃ syāt, evameva khalūdāyinbhikṣurimameva kāyaṃ niṣprītikena sukhenābhisyandayati parisyandayati paripūrayati parisphurati, nāsya kiṃcitsarvāvataḥ kāyasya niṣprītikena sukhenāsphuṭaṃ bhavati.

punaścāparamudāyinbhikṣuḥ sukhasya ca prahāṇādduḥkhasya ca prahāṇātpūrvameva saumanasyadaurmanasyayorastaṃgamādaduḥkhamasukhamupekṣāsmṛtipāriśuddhiṃ caturthaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. sa imameva kāyaṃ pariśuddhena cetasā paryavadātena sphuritvā niṣaṇṇo bhavati, nāsya kiṃcitsarvāvataḥ kāyasya pariśuddhena cetasā paryavadātenāsphuṭaṃ bhavati. tadyathāpyudāyinpuruṣo'vadātena vastreṇa saśīrṣaṃ prāvṛtya niṣaṇṇaḥ syāt, nāsya kiṃcitsarvāvataḥ kāyasyāvadātena vastreṇāsphuṭaṃ syāt, evameva khalūdāyinbhikṣurimameva kāyaṃ pariśuddhena cetasā paryavadātena sphuritvā niṣaṇṇo bhavati, nāsya kiṃcitsarvāvataḥ kāyasya pariśuddhena cetasā paryavadātenāsphuṭaṃ bhavati. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā evaṃ prajānanti — ayaṃ khalu me kāyo rūpī cāturmahābhautiko mātāpaitṛkasaṃbhava odanakulmāṣopacayo'nityocchādanaparimardanabhedanavidhvaṃsanadharmā, idaṃ ca punarme vijñānamatra śritamatra pratibaddham. tadyathāpyudāyinmaṇirvaiḍūryaḥ śubho jātimānaṣṭāsraḥ suparikarmakṛto'ccho viprasannaḥ sarvākārasaṃpannaḥ, tatredaṃ sūtramotaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vāvadātaṃ vā pāṇḍusūtraṃ vā. tamenaṃ cakṣuṣmānpuruṣo haste kṛtvā pratyavekṣeta — ayaṃ khalu maṇirvaiḍūryaḥ śubho jātimānaṣṭāsraḥ suparikarmakṛto'ccho viprasannaḥ sarvākārasaṃpannaḥ, tatredaṃ sūtramotaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vāvadātaṃ vā pāṇḍusūtraṃ veti. evameva khalūdāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā evaṃ prajānanti — ayaṃ khalu me kāyo rūpī cāturmahābhautiko mātāpaitṛkasaṃbhava odanakulmāṣopacayo'nityocchādanaparimardanabhedanavidhvaṃsanadharmā, idaṃ ca punarme vijñānamatra śritamatra pratibaddhamiti. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā asmātkāyādanyaṃ kāyamabhinirmimate rūpiṇaṃ manomayaṃ sarvāṅgapratyaṅginamahīnendriyam. tadyathāpyudāyinpuruṣo muñjādiṣīkāṃ pravṛhet, tasyaivaṃ syāt — ayaṃ muñjaḥ, iyamiṣīkā, anyo muñjo'nyeṣīkā, muñjāttveveṣīkā pravṛḍheti. tadyathā vā purudāyinpuruṣo'siṃ kośyāḥ pravṛhet, tasyaivaṃ syāt — ayamasiḥ, iyaṃ kośī, anyo'siranyā kośī, kośyāstvevāsiḥ pravṛḍha iti. tadyathā vā purudāyinpuruṣo'hiṃ karaṇḍāduddharet, tasyaivaṃ syāt — ayamahiḥ, ayaṃ karaṇḍaḥ, anyo'hiranyaḥ karaṇḍaḥ, karaṇḍāttvevāhiruddhṛta iti. evameva khalūdāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā asmātkāyādanyaṃ kāyamabhinirmimate rūpiṇaṃ manomayaṃ sarvāṅgapratyaṅginamahīnendriyam. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā anekavidhamṛddhividhaṃ pratyanubhavanti — eko'pi bhūtvā bahudhā bhavanti, bahudhāpi bhūtvaiko bhavati, āvirbhāvaṃ tirobhāvam, tiraḥkuḍyaṃ tiraḥprākāraṃ tiraḥparvatamasajjamānā gacchanti tadyathāpyākāśe, pṛthivyāmapyunmajjananimajjanaṃ kurvanti tadyathāpyudake, udake'pyabhidyamāne gacchanti tadyathāpi pṛthivyām, ākāśe'pi paryaṅkeṇa krāmanti tadyathāpi pakṣī śakuniḥ, imāvapi candrasūryāvevaṃmaharddhikāvevaṃmahānubhāvau pāṇinā parimṛśanti parimārjanti, yāvadbrahmalokādapi kāyena vaśaṃ vartayanti. tadyathāpyudāyindakṣaḥ kumbhakāro vā kumbhakārāntevāsī vā suparikarmakṛtāyā mṛttikāyā yāṃ yāmeva bhājanavikṛtimākāṅkṣettāṃ tāmeva kuryādabhiniṣpādayet, tadyathā vā purudāyindakṣo dantakāro vā dantakārāntevāsī vā suparikarmakṛte dante yāṃ yāmeva dantavikṛtimākāṅkṣettāṃ tāmeva kuryādabhiniṣpādayet, tadyathā vā purudāyindakṣaḥ suvarṇakāro vā suvarṇakārāntevāsī vā suparikarmakṛte suvarṇe yāṃ yāmeva suvarṇavikṛtimākāṅkṣettāṃ tāmeva kuryādabhiniṣpādayet, evameva khalūdāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā anekavidhamṛddhividhaṃ pratyanubhavanti — eko'pi bhūtvā bahudhā bhavanti, bahudhāpi bhūtvaiko bhavati, āvirbhāvaṃ tirobhāvam, tiraḥkuḍyaṃ tiraḥprākāraṃ tiraḥparvatamasajjamānā gacchanti tadyathāpyākāśe, pṛthivyāmapyunmajjananimajjanaṃ kurvanti tadyathāpyudake, udake'pyabhidyamāne gacchanti tadyathāpi pṛthivyām, ākāśe'pi paryaṅkeṇa krāmanti tadyathāpi pakṣī śakuniḥ, imāvapi candrasūryāvevaṃmaharddhikāvevaṃmahānubhāvau pāṇinā parimṛśanti parimārjanti, yāvadbrahmalokādapi kāyena vaśaṃ vartayanti. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā divyena śrotradhātunā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇobhau śabdau śṛṇvanti — divyau ca mānuṣau ca, ye dūre'ntike ca. tadyathāpyudāyinbalavānśaṅkhadhamo'lpakṛcchreṇaiva cāturdiśaṃ vijñāpayet, evameva khalūdāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā divyena śrotradhātunā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇobhau śabdau śṛṇvanti — divyau ca mānuṣau ca, ye dūre'ntike ca. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakāḥ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cetasā cetaḥ parītya prajānanti — sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittamiti prajānanti, vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittamiti prajānanti, sadveṣaṃ vā cittaṃ sadveṣaṃ cittamiti prajānanti, vītadveṣaṃ vā cittaṃ vītadveṣaṃ cittamiti prajānanti, samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ cittamiti prajānanti, vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ cittamiti prajānanti, saṃkṣiptaṃ vā cittaṃ saṃkṣiptaṃ cittamiti prajānanti, vikṣiptaṃ vā cittaṃ vikṣiptaṃ cittamiti prajānanti, mahadgataṃ vā cittaṃ mahadgataṃ cittamiti prajānanti, amahadgataṃ vā cittamamahadgataṃ cittamiti prajānanti, sottaraṃ vā cittaṃ sottaraṃ cittamiti prajānanti, anuttaraṃ vā cittamanuttaraṃ cittamiti prajānanti, samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ cittamiti prajānanti, asamāhitaṃ vā cittamasamāhitaṃ cittamiti prajānanti, vimuktaṃ vā cittaṃ vimuktaṃ cittamiti prajānanti, avimuktaṃ vā cittamavimuktaṃ cittamiti prajānanti. tadyathāpyudāyinstrī vā puruṣo vā daharo yuvā maṇḍanakajātika ādarśe vā pariśuddhe paryavadāte'cche vodakapātre svakaṃ mukhanimittaṃ pratyavekṣamāṇaḥ sakaṇikaṃ vā sakaṇikamiti jānīyāt, akaṇikaṃ vākaṇikamiti jānīyāt, evameva khalūdāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakāḥ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cetasā cetaḥ parītya prajānanti — sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittamiti prajānanti, vītarāgaṃ vā cittam (pūrvavat) sadveṣaṃ vā cittam (pūrvavat) vītadveṣaṃ vā cittam (pūrvavat) samohaṃ vā cittam (pūrvavat) vītamohaṃ vā cittam (pūrvavat) saṃkṣiptaṃ vā cittam (pūrvavat) vikṣiptaṃ vā cittam (pūrvavat) mahadgataṃ vā cittam (pūrvavat) amahadgataṃ vā cittam (pūrvavat) sottaraṃ vā cittam (pūrvavat) anuttaraṃ vā cittam (pūrvavat) samāhitaṃ vā cittam (pūrvavat) asamāhitaṃ vā cittam (pūrvavat) vimuktaṃ vā cittam (pūrvavat) avimuktaṃ vā cittamavimuktaṃ cittamiti prajānanti. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā anekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmaranti, tadyathā — ekāmapi jātiṃ dve api jātī tisro'pi jātīścatasro'pi jātīḥ pañcāpi jātīrdaśāpi jātīrviṃśatimapi jātīstriṃśatamapi jātīścatvāriṃśatamapi jātīḥ pañcāśatamapi jātīrjātiśatamapi jātisahasramapi jātiśatasahasramapi, anekānapi saṃvartakalpānekānapi vivartakalpānekānapi saṃvartavivartakalpān — amutrāsamevaṃnāmaivaṃgotra evaṃvarṇa evamāhāra evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedyevamāyuḥparyantaḥ, sa tataścyuto'mutrodapatsi, tatrāpyāsamevaṃnāmaivaṃgotra evaṃvarṇa evamāhāra evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedyevamāyuḥparyantaḥ, sa tataścyuta ihopapanna iti. iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati. tadyathāpyudāyinpuruṣaḥ svakādgrāmādanyaṃ grāmaṃ gacchet, tasmādapi grāmādanyaṃ grāmaṃ gacchet, sa tasmādgrāmātsvakameva grāmaṃ pratyāgacchet, tasyaivaṃ syāt — ahaṃ khalu svakādgrāmādanyaṃ grāmamagamam, tatraivamasthāmevaṃ nyaṣadamevaṃmabhāṣiṣyevaṃ tūṣṇīmabhūvam, tasmādapi grāmādamuṃ grāmamagamam, tatrāpyevamasthāmevaṃ nyaṣadamevaṃmabhāṣiṣyevaṃ tūṣṇīmabhūvam, so'smi tasmādgrāmātsvakameva grāmaṃ pratyāgata iti. evameva khalūdāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā anekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmaranti, tadyathā — ekāmapi jātim (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmaranti. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyanti cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānanti — ime bata bhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatā vāgduścaritena samanvāgatā manoduścaritena samanvāgatā āryāṇāmupavādakā mithyādṛṣṭikā mithyādṛṣṭikarmasamādānāste kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ narakamupapannāḥ, ime vā punaratrabhavantaḥ sattvāḥ kāyasucaritena samanvāgatā vāksucaritena samanvāgatā manaḥsucaritena samanvāgatā āryāṇāmanupavādakāḥ samyagdṛṣṭikāḥ samyagdṛṣṭikarmasamādānāste kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapannā iti. iti divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyanti cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānanti. tadyathāpyudāyindve agāre sadvāre syātām, tatra cakṣuṣmānpuruṣo madhye sthitaḥ paśyenmanuṣyāngehaṃ praviśato'pi niṣkrāmato'pyanucaṅkramyamāṇānapyanuvicarato'pi, evameva khalūdāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyanti cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānanti (pūrvavat) tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti.

punaścāparamudāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā āsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasaṃpadya viharanti. tadyathāpyudāyinparvatasaṃkṣepe udakahrado'ccho viprasanno'nāvilaḥ, tatra cakṣuṣmānpuruṣastīre sthitaḥ paśyecchuktiśambūkamapi śarkarākaṭhallamapi matsyagulmamapi carantamapi tiṣṭhantamapi. tasyaivaṃ syāt — ayaṃ khalūdakahrado'ccho viprasanno'nāvilaḥ, tatreme śuktiśambūkā api śarkarākaṭhallā api matsyagulmā api carantyapi tiṣṭhantyapīti. evameva khalūdāyinnākhyātā mayā śrāvakāṇāṃ pratipadyathāpratipannā me śrāvakā āsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasaṃpadya viharanti. tatra ca punarme śrāvakā bahavo'bhijñāvasānapāramiprāptā viharanti. ayaṃ khalūdāyinpañcamo dharmo yena māṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharanti.

ime khalūdāyinpañca dharmā yairmāṃ śrāvakāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, satkṛtya gurukṛtyopaniśritya viharantīti.

idamavocadbhagavān. āttamanāḥ sakulodāyī parivrājako bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.

mahāsakulodāyisūtraṃ niṣṭhitaṃ saptamam.

← mn76 
mn 
 mn78 →
Search
buddhism/mn/mn77.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51