You are here: Home » buddhism » mn » mn78
← mn77 
 mn79 →

MN78 śramaṇamuṇḍikasūtram

Summary: The Buddha refutes the simplistic notion that mere passive abstention from bodily, verbal, and mental wrongdoing constitutes the highest spiritual perfection, observing that even a helpless infant fulfills such criteria. He demonstrates that authentic spiritual completion demands understanding how wholesome and unwholesome states arise and cease, tracing the cultivation of right intention up to the tenfold path of the Arhat.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे परिव्राजकवर्गे श्रमणमुण्डिकसूत्रमष्टमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तेन खलु पुनः समयेनोद्गाहमानः परिव्राजकः श्रमणमुण्डिकापुत्रः समयप्रवादके तिन्दुकचीर एकशालके मल्लिकाया आरामे प्रत्यवात्सीन्महत्या परिव्राजकपरिषदा सार्धं पञ्चमात्रैः परिव्राजकशतैः। अथ खलु पञ्चकाङ्गः स्थपतिः श्रावस्त्या निरक्रमीद्दिवा दिवसे भगवतो दर्शनाय। अथ खलु पञ्चकाङ्गस्य स्थपतेरेतदभूत् — अकालः खलु तावद्भगवतो दर्शनाय, प्रतिसंलीनो भगवान्। मनोभावनीयानामपि भिक्षूणामसमयो दर्शनाय, प्रतिसंलीना मनोभावनीया भिक्षवः। यन्न्वहं येन समयप्रवादकस्तिन्दुकचीर एकशालको मल्लिकाया आरामो येनोद्गाहमानः परिव्राजकः श्रमणमुण्डिकापुत्रस्तेनोपसङ्क्रामेयमिति। अथ खलु पञ्चकाङ्गः स्थपतिर्येन समयप्रवादकस्तिन्दुकचीर एकशालको मल्लिकाया आरामो येनोद्गाहमानः परिव्राजकः श्रमणमुण्डिकापुत्रस्तेनोपसमक्रमीत्।

तेन खलु पुनः समयेनोद्गाहमानः परिव्राजकः श्रमणमुण्डिकापुत्रो महत्या परिव्राजकपरिषदा सार्धं निषण्णोऽभूदुन्नादिन्योच्चशब्दमहाशब्दयानेकविधां तिरश्चीनकथां कथयन्त्या, तद्यथा — राजकथां चोरकथां महामात्रकथां सेनाकथां भयकथां युद्धकथामन्नकथां पानकथां वस्त्रकथां शयनकथां मालाकथां गन्धकथां ज्ञातिकथां यानकथां ग्रामकथां निगमकथां नगरकथां जनपदकथां स्त्रीकथां शूरकथां विशिखाकथां कुम्भस्थानकथां पूर्वप्रेतकथां नानात्वकथां लोकाख्यायिकां समुद्राख्यायिकामितिभवाभवकथामिति वा।

अदर्शत्खलूद्गाहमानः परिव्राजकः श्रमणमुण्डिकापुत्रः पञ्चकाङ्गं स्थपतिं दूरत एवागच्छन्तम्। दृष्ट्वा स्वां परिषदं समतिष्ठिपत् — अल्पशब्दा भवन्तो भवन्तु, मा भवन्तः शब्दं कार्ष्ट। अयं श्रमणस्य गौतमस्य श्रावक आगच्छति पञ्चकाङ्गः स्थपतिः। यावन्तः खलु पुनः श्रमणस्य गौतमस्य श्रावका गृहिणोऽवदातवसनाः श्रावस्त्यां प्रतिवसन्त्ययं तेषामन्यतमः पञ्चकाङ्गः स्थपतिः। अल्पशब्दकामाः खलु पुनस्त आयुष्मन्तोऽल्पशब्दविनीता अल्पशब्दस्य वर्णवादिनोऽपि नामाल्पशब्दां परिषदं विदित्वोपसङ्क्रमितव्यं मन्येतेति। अथ खलु ते परिव्राजकास्तूष्णीमभूवन्।

अथ खलु पञ्चकाङ्गः स्थपतिर्येनोद्गाहमानः परिव्राजकः श्रमणमुण्डिकापुत्रस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्योद्गाहमानेन परिव्राजकेन श्रमणमुण्डिकापुत्रेण सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णं खलु पञ्चकाङ्गं स्थपतिमुद्गाहमानः परिव्राजकः श्रमणमुण्डिकापुत्र एतदवोचत् — चतुर्भिः खल्वहं गृहपते धर्मैः समन्वागतं पुरुषपुद्गलं प्रज्ञापयामि सम्पन्नकुशलं परमकुशलमुत्तमप्राप्तिप्राप्तं श्रमणमयोध्यम्। कतमैश्चतुर्भिः? इह गृहपते न कायेन पापकर्म करोति, न पापिकां वाचं भाषते, न पापकं सङ्कल्पं सङ्कल्पयति, न पापकमाजीवमाजीवति — एभिः खल्वहं गृहपते चतुर्भिर्धर्मैः समन्वागतं पुरुषपुद्गलं प्रज्ञापयामि सम्पन्नकुशलं परमकुशलमुत्तमप्राप्तिप्राप्तं श्रमणमयोध्यमिति।

अथ खलु पञ्चकाङ्गः स्थपतिरुद्गाहमानस्य परिव्राजकस्य श्रमणमुण्डिकापुत्रस्य भाषितं नैवाभ्यनन्दीन्न प्रत्यक्रुक्षत्। अनभिनन्द्याप्रतिक्रुश्योत्थायासनात्प्राक्रमीत् — भगवतोऽन्तिक एतस्य भाषितस्यार्थमाज्ञास्यामीति। अथ खलु पञ्चकाङ्गः स्थपतिर्येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु पञ्चकाङ्गः स्थपतिर्यावानभूदुद्गाहमानेन परिव्राजकेन श्रमणमुण्डिकापुत्रेण सार्धं कथासंलापस्तं सर्वं भगवत आरोचयत्।

एवमुक्ते भगवान्पञ्चकाङ्गं स्थपतिमेतदवोचत् — एवं सति खलु स्थपते दहरः कुमारो मन्द उत्तानशय्यकः सम्पन्नकुशलो भविष्यति परमकुशल उत्तमप्राप्तिप्राप्तः श्रमणोऽयोध्यो यथोद्गाहमानस्य परिव्राजकस्य श्रमणमुण्डिकापुत्रस्य वचनम्। दहरस्य हि स्थपते कुमारस्य मन्दस्योत्तानशय्यकस्य काय इत्यपि न भवति, कुतः पुनः कायेन पापकर्म करिष्यत्यन्यत्र स्पन्दितमात्रात्! दहरस्य हि स्थपते कुमारस्य मन्दस्योत्तानशय्यकस्य वागित्यपि न भवति, कुतः पुनः पापिकां वाचं भाषिष्यत अन्यत्र रुदितमात्रात्! दहरस्य हि स्थपते कुमारस्य मन्दस्योत्तानशय्यकस्य सङ्कल्प इत्यपि न भवति, कुतः पुनः पापकं सङ्कल्पं सङ्कल्पयिष्यत्यन्यत्र विकूजितमात्रात्! दहरस्य हि स्थपते कुमारस्य मन्दस्योत्तानशय्यकस्याजीव इत्यपि न भवति, कुतः पुनः पापकमाजीवमाजीविष्यत्यन्यत्र मातृस्तन्यात्! एवं सति खलु स्थपते दहरः कुमारो मन्द उत्तानशय्यकः सम्पन्नकुशलो भविष्यति परमकुशल उत्तमप्राप्तिप्राप्तः श्रमणोऽयोध्यो यथोद्गाहमानस्य परिव्राजकस्य श्रमणमुण्डिकापुत्रस्य वचनम्।

चतुर्भिः खल्वहं स्थपते धर्मैः समन्वागतं पुरुषपुद्गलं प्रज्ञापयामि न चैव सम्पन्नकुशलं न परमकुशलं नोत्तमप्राप्तिप्राप्तं श्रमणमयोध्यमपि चेमं दहरं कुमारं मन्दमुत्तानशय्यकं समधिगृह्य तिष्ठति। कतमैश्चतुर्भिः? इह स्थपते न कायेन पापकर्म करोति, न पापिकां वाचं भाषते, न पापकं सङ्कल्पं सङ्कल्पयति, न पापकमाजीवमाजीवति — एभिः खल्वहं स्थपते चतुर्भिर्धर्मैः समन्वागतं पुरुषपुद्गलं प्रज्ञापयामि न चैव सम्पन्नकुशलं न परमकुशलं नोत्तमप्राप्तिप्राप्तं श्रमणमयोध्यमपि चेमं दहरं कुमारं मन्दमुत्तानशय्यकं समधिगृह्य तिष्ठति।

दशभिः खल्वहं स्थपते धर्मैः समन्वागतं पुरुषपुद्गलं प्रज्ञापयामि सम्पन्नकुशलं परमकुशलमुत्तमप्राप्तिप्राप्तं श्रमणमयोध्यम्। इमान्यकुशलानि शीलानि — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि। इतःसमुत्थानान्यकुशलानि शीलानि — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि। इहाकुशलानि शीलान्यपरिशेषाणि निरुध्यन्ते — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि। एवं प्रतिपन्नोऽकुशलानां शीलानां निरोधाय प्रतिपन्नो भवति — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि।

इमानि कुशलानि शीलानि — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि। इतःसमुत्थानानि कुशलानि शीलानि — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि। इह कुशलानि शीलान्यपरिशेषाणि निरुध्यन्ते — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि। एवं प्रतिपन्नः कुशलानां शीलानां निरोधाय प्रतिपन्नो भवति — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि।

इमेऽकुशलाः सङ्कल्पाः — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि। इतःसमुत्थाना अकुशलाः सङ्कल्पाः — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि। इहाकुशलाः सङ्कल्पा अपरिशेषा निरुध्यन्ते — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि। एवं प्रतिपन्नोऽकुशलानां सङ्कल्पानां निरोधाय प्रतिपन्नो भवति — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि।

इमे कुशलाः सङ्कल्पाः — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि। इतःसमुत्थानाः कुशलाः सङ्कल्पाः — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि। इह कुशलाः सङ्कल्पा अपरिशेषा निरुध्यन्ते — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि। एवं प्रतिपन्नः कुशलानां सङ्कल्पानां निरोधाय प्रतिपन्नो भवति — तदहं स्थपते वेदितव्यमिति वदामि।

कतमानि च स्थपतेऽकुशलानि शीलानि? अकुशलं कायकर्माकुशलं वाक्कर्म पापक आजीवः — इमान्युच्यन्ते स्थपतेऽकुशलानि शीलानि।

इमानि च स्थपतेऽकुशलानि शीलानि किंसमुत्थानानि? समुत्थानमप्येषामुक्तम्। चित्तसमुत्थानानीत्यस्य वचनीयम्। कतमच्चित्तम्? चित्तमपि हि बह्वनेकविधं नानाप्रकारकम्। यच्चित्तं सरागं सदोषं समोहमितःसमुत्थानान्यकुशलानि शीलानि।

इमानि च स्थपतेऽकुशलानि शीलानि कुत्रापरिशेषाणि निरुध्यन्ते? निरोधोऽप्येषामुक्तः। इह स्थपते भिक्षुः कायदुश्चरितं प्रहाय कायसुचरितं भावयति, वाग्दुश्चरितं प्रहाय वाक्सुचरितं भावयति, मनोदुश्चरितं प्रहाय मनःसुचरितं भावयति, मिथ्याजीवं प्रहाय सम्यगाजीवेन जीवितं कल्पयति — अत्रैतान्यकुशलानि शीलान्यपरिशेषाणि निरुध्यन्ते।

कथं प्रतिपन्नः स्थपतेऽकुशलानां शीलानां निरोधाय प्रतिपन्नो भवति? इह स्थपते भिक्षुरनुत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणामनुत्पादाय च्छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधात्युत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणां प्रहाणाय च्छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधात्यनुत्पन्नानां कुशलानां धर्माणामुत्पादाय च्छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधात्युत्पन्नानां कुशलानां धर्माणां स्थितयेऽसम्मोषाय भूयोभावाय वैपुल्याय भावनायै पारिपूरये च्छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधाति। एवं प्रतिपन्नः खलु स्थपतेऽकुशलानां शीलानां निरोधाय प्रतिपन्नो भवति।

कतमानि च स्थपते कुशलानि शीलानि? कुशलं कायकर्म कुशलं वाक्कर्माजीवपरिशुद्धिमपि खल्वहं स्थपते शीले वदामि। इमान्युच्यन्ते स्थपते कुशलानि शीलानि।

इमानि च स्थपते कुशलानि शीलानि किंसमुत्थानानि? समुत्थानमप्येषामुक्तम्। चित्तसमुत्थानानीत्यस्य वचनीयम्। कतमच्चित्तम्? चित्तमपि हि बह्वनेकविधं नानाप्रकारकम्। यच्चित्तं वीतरागं वीतदोषं वीतमोहमितःसमुत्थानानि कुशलानि शीलानि।

इमानि च स्थपते कुशलानि शीलानि कुत्रापरिशेषाणि निरुध्यन्ते? निरोधोऽप्येषामुक्तः। इह स्थपते भिक्षुः शीलवान्भवति न च शीलमयस्तां च चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं यथाभूतं प्रजानाति यत्रास्य तानि कुशलानि शीलान्यपरिशेषाणि निरुध्यन्ते।

कथं प्रतिपन्नश्च स्थपते कुशलानां शीलानां निरोधाय प्रतिपन्नो भवति? इह स्थपते भिक्षुरनुत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणामनुत्पादाय च्छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधात्युत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणां प्रहाणाय (पूर्ववत्) अनुत्पन्नानां कुशलानां धर्माणामुत्पादाय (पूर्ववत्) उत्पन्नानां कुशलानां धर्माणां स्थितयेऽसम्मोषाय भूयोभावाय वैपुल्याय भावनायै पारिपूरये च्छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधाति। एवं प्रतिपन्नः खलु स्थपते कुशलानां शीलानां निरोधाय प्रतिपन्नो भवति।

कतमे च स्थपतेऽकुशलाः सङ्कल्पाः? कामसङ्कल्पो व्यापादसङ्कल्पो विहिंसासङ्कल्पः — इम उच्यन्ते स्थपतेऽकुशलाः सङ्कल्पाः।

इमे च स्थपतेऽकुशलाः सङ्कल्पाः किंसमुत्थानाः? समुत्थानमप्येषामुक्तम्। संज्ञासमुत्थाना इत्यस्य वचनीयम्। कतमा संज्ञा? संज्ञापि हि बह्व्यनेकविधा नानाप्रकारका। कामसंज्ञा व्यापादसंज्ञा विहिंसासंज्ञा — इतःसमुत्थाना अकुशलाः सङ्कल्पाः।

इमे च स्थपतेऽकुशलाः सङ्कल्पाः कुत्रापरिशेषा निरुध्यन्ते? निरोधोऽप्येषामुक्तः। इह स्थपते भिक्षुर्विविच्यैव कामेभ्यः (पूर्ववत्) प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति — अत्रैतेऽकुशलाः सङ्कल्पा अपरिशेषा निरुध्यन्ते।

कथं प्रतिपन्नश्च स्थपतेऽकुशलानां सङ्कल्पानां निरोधाय प्रतिपन्नो भवति? इह स्थपते भिक्षुरनुत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणामनुत्पादाय च्छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधात्युत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणां प्रहाणाय (पूर्ववत्) अनुत्पन्नानां कुशलानां धर्माणामुत्पादाय (पूर्ववत्) उत्पन्नानां कुशलानां धर्माणां स्थितयेऽसम्मोषाय भूयोभावाय वैपुल्याय भावनायै पारिपूरये च्छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधाति। एवं प्रतिपन्नः खलु स्थपतेऽकुशलानां सङ्कल्पानां निरोधाय प्रतिपन्नो भवति।

कतमे च स्थपते कुशलाः सङ्कल्पाः? नैष्क्रम्यसङ्कल्पोऽव्यापादसङ्कल्पोऽविहिंसासङ्कल्पः — इम उच्यन्ते स्थपते कुशलाः सङ्कल्पाः।

इमे च स्थपते कुशलाः सङ्कल्पाः किंसमुत्थानाः? समुत्थानमप्येषामुक्तम्। संज्ञासमुत्थाना इत्यस्य वचनीयम्। कतमा संज्ञा? संज्ञापि हि बह्व्यनेकविधा नानाप्रकारका। नैष्क्रम्यसंज्ञाव्यापादसंज्ञाविहिंसासंज्ञा — इतःसमुत्थानाः कुशलाः सङ्कल्पाः।

इमे च स्थपते कुशलाः सङ्कल्पाः कुत्रापरिशेषा निरुध्यन्ते? निरोधोऽप्येषामुक्तः। इह स्थपते भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमात् (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति — अत्रैते कुशलाः सङ्कल्पा अपरिशेषा निरुध्यन्ते।

कथं प्रतिपन्नश्च स्थपते कुशलानां सङ्कल्पानां निरोधाय प्रतिपन्नो भवति? इह स्थपते भिक्षुरनुत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणामनुत्पादाय च्छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधात्युत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणां प्रहाणाय (पूर्ववत्) अनुत्पन्नानां कुशलानां धर्माणामुत्पादाय (पूर्ववत्) उत्पन्नानां कुशलानां धर्माणां स्थितयेऽसम्मोषाय भूयोभावाय वैपुल्याय भावनायै पारिपूरये च्छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधाति। एवं प्रतिपन्नः खलु स्थपते कुशलानां सङ्कल्पानां निरोधाय प्रतिपन्नो भवति।

कतमैश्चाहं स्थपते दशभिर्धर्मैः समन्वागतं पुरुषपुद्गलं प्रज्ञापयामि सम्पन्नकुशलं परमकुशलमुत्तमप्राप्तिप्राप्तं श्रमणमयोध्यम्? इह स्थपते भिक्षुरशैक्ष्या सम्यग्दृष्ट्या समन्वागतो भवत्यशैक्षेण सम्यक्सङ्कल्पेन समन्वागतो भवत्यशैक्ष्या सम्यग्वाचा समन्वागतो भवत्यशैक्षेण सम्यक्कर्मन्तेन समन्वागतो भवत्यशैक्षेण सम्यगाजीवेन समन्वागतो भवत्यशैक्षेण सम्यग्व्यायामेन समन्वागतो भवत्यशैक्ष्या सम्यक्स्मृत्या समन्वागतो भवत्यशैक्षेण सम्यक्समाधिना समन्वागतो भवत्यशैक्षेण सम्यग्ज्ञानेन समन्वागतो भवत्यशैक्ष्या सम्यग्विमुक्त्या समन्वागतो भवति — एभिः खल्वहं स्थपते दशभिर्धर्मैः समन्वागतं पुरुषपुद्गलं प्रज्ञापयामि सम्पन्नकुशलं परमकुशलमुत्तमप्राप्तिप्राप्तं श्रमणमयोध्यमिति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनाः पञ्चकाङ्गः स्थपतिर्भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।

श्रमणमुण्डिकसूत्रं निष्ठितमष्टमम्॥

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe parivrājakavarge śramaṇamuṇḍikasūtramaṣṭamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tena khalu punaḥ samayenodgāhamānaḥ parivrājakaḥ śramaṇamuṇḍikāputraḥ samayapravādake tindukacīra ekaśālake mallikāyā ārāme pratyavātsīnmahatyā parivrājakapariṣadā sārdhaṃ pañcamātraiḥ parivrājakaśataiḥ. atha khalu pañcakāṅgaḥ sthapatiḥ śrāvastyā nirakramīddivā divase bhagavato darśanāya. atha khalu pañcakāṅgasya sthapateretadabhūt — akālaḥ khalu tāvadbhagavato darśanāya, pratisaṃlīno bhagavān. manobhāvanīyānāmapi bhikṣūṇāmasamayo darśanāya, pratisaṃlīnā manobhāvanīyā bhikṣavaḥ. yannvahaṃ yena samayapravādakastindukacīra ekaśālako mallikāyā ārāmo yenodgāhamānaḥ parivrājakaḥ śramaṇamuṇḍikāputrastenopasaṅkrāmeyamiti. atha khalu pañcakāṅgaḥ sthapatiryena samayapravādakastindukacīra ekaśālako mallikāyā ārāmo yenodgāhamānaḥ parivrājakaḥ śramaṇamuṇḍikāputrastenopasamakramīt.

tena khalu punaḥ samayenodgāhamānaḥ parivrājakaḥ śramaṇamuṇḍikāputro mahatyā parivrājakapariṣadā sārdhaṃ niṣaṇṇo'bhūdunnādinyoccaśabdamahāśabdayānekavidhāṃ tiraścīnakathāṃ kathayantyā, tadyathā — rājakathāṃ corakathāṃ mahāmātrakathāṃ senākathāṃ bhayakathāṃ yuddhakathāmannakathāṃ pānakathāṃ vastrakathāṃ śayanakathāṃ mālākathāṃ gandhakathāṃ jñātikathāṃ yānakathāṃ grāmakathāṃ nigamakathāṃ nagarakathāṃ janapadakathāṃ strīkathāṃ śūrakathāṃ viśikhākathāṃ kumbhasthānakathāṃ pūrvapretakathāṃ nānātvakathāṃ lokākhyāyikāṃ samudrākhyāyikāmitibhavābhavakathāmiti vā.

adarśatkhalūdgāhamānaḥ parivrājakaḥ śramaṇamuṇḍikāputraḥ pañcakāṅgaṃ sthapatiṃ dūrata evāgacchantam. dṛṣṭvā svāṃ pariṣadaṃ samatiṣṭhipat — alpaśabdā bhavanto bhavantu, mā bhavantaḥ śabdaṃ kārṣṭa. ayaṃ śramaṇasya gautamasya śrāvaka āgacchati pañcakāṅgaḥ sthapatiḥ. yāvantaḥ khalu punaḥ śramaṇasya gautamasya śrāvakā gṛhiṇo'vadātavasanāḥ śrāvastyāṃ prativasantyayaṃ teṣāmanyatamaḥ pañcakāṅgaḥ sthapatiḥ. alpaśabdakāmāḥ khalu punasta āyuṣmanto'lpaśabdavinītā alpaśabdasya varṇavādino'pi nāmālpaśabdāṃ pariṣadaṃ viditvopasaṅkramitavyaṃ manyeteti. atha khalu te parivrājakāstūṣṇīmabhūvan.

atha khalu pañcakāṅgaḥ sthapatiryenodgāhamānaḥ parivrājakaḥ śramaṇamuṇḍikāputrastenopasamakramīt. upasaṅkramyodgāhamānena parivrājakena śramaṇamuṇḍikāputreṇa sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalu pañcakāṅgaṃ sthapatimudgāhamānaḥ parivrājakaḥ śramaṇamuṇḍikāputra etadavocat — caturbhiḥ khalvahaṃ gṛhapate dharmaiḥ samanvāgataṃ puruṣapudgalaṃ prajñāpayāmi sampannakuśalaṃ paramakuśalamuttamaprāptiprāptaṃ śramaṇamayodhyam. katamaiścaturbhiḥ? iha gṛhapate na kāyena pāpakarma karoti, na pāpikāṃ vācaṃ bhāṣate, na pāpakaṃ saṅkalpaṃ saṅkalpayati, na pāpakamājīvamājīvati — ebhiḥ khalvahaṃ gṛhapate caturbhirdharmaiḥ samanvāgataṃ puruṣapudgalaṃ prajñāpayāmi sampannakuśalaṃ paramakuśalamuttamaprāptiprāptaṃ śramaṇamayodhyamiti.

atha khalu pañcakāṅgaḥ sthapatirudgāhamānasya parivrājakasya śramaṇamuṇḍikāputrasya bhāṣitaṃ naivābhyanandīnna pratyakrukṣat. anabhinandyāpratikruśyotthāyāsanātprākramīt — bhagavato'ntika etasya bhāṣitasyārthamājñāsyāmīti. atha khalu pañcakāṅgaḥ sthapatiryena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu pañcakāṅgaḥ sthapatiryāvānabhūdudgāhamānena parivrājakena śramaṇamuṇḍikāputreṇa sārdhaṃ kathāsaṃlāpastaṃ sarvaṃ bhagavata ārocayat.

evamukte bhagavānpañcakāṅgaṃ sthapatimetadavocat — evaṃ sati khalu sthapate daharaḥ kumāro manda uttānaśayyakaḥ sampannakuśalo bhaviṣyati paramakuśala uttamaprāptiprāptaḥ śramaṇo'yodhyo yathodgāhamānasya parivrājakasya śramaṇamuṇḍikāputrasya vacanam. daharasya hi sthapate kumārasya mandasyottānaśayyakasya kāya ityapi na bhavati, kutaḥ punaḥ kāyena pāpakarma kariṣyatyanyatra spanditamātrāt! daharasya hi sthapate kumārasya mandasyottānaśayyakasya vāgityapi na bhavati, kutaḥ punaḥ pāpikāṃ vācaṃ bhāṣiṣyata anyatra ruditamātrāt! daharasya hi sthapate kumārasya mandasyottānaśayyakasya saṅkalpa ityapi na bhavati, kutaḥ punaḥ pāpakaṃ saṅkalpaṃ saṅkalpayiṣyatyanyatra vikūjitamātrāt! daharasya hi sthapate kumārasya mandasyottānaśayyakasyājīva ityapi na bhavati, kutaḥ punaḥ pāpakamājīvamājīviṣyatyanyatra mātṛstanyāt! evaṃ sati khalu sthapate daharaḥ kumāro manda uttānaśayyakaḥ sampannakuśalo bhaviṣyati paramakuśala uttamaprāptiprāptaḥ śramaṇo'yodhyo yathodgāhamānasya parivrājakasya śramaṇamuṇḍikāputrasya vacanam.

caturbhiḥ khalvahaṃ sthapate dharmaiḥ samanvāgataṃ puruṣapudgalaṃ prajñāpayāmi na caiva sampannakuśalaṃ na paramakuśalaṃ nottamaprāptiprāptaṃ śramaṇamayodhyamapi cemaṃ daharaṃ kumāraṃ mandamuttānaśayyakaṃ samadhigṛhya tiṣṭhati. katamaiścaturbhiḥ? iha sthapate na kāyena pāpakarma karoti, na pāpikāṃ vācaṃ bhāṣate, na pāpakaṃ saṅkalpaṃ saṅkalpayati, na pāpakamājīvamājīvati — ebhiḥ khalvahaṃ sthapate caturbhirdharmaiḥ samanvāgataṃ puruṣapudgalaṃ prajñāpayāmi na caiva sampannakuśalaṃ na paramakuśalaṃ nottamaprāptiprāptaṃ śramaṇamayodhyamapi cemaṃ daharaṃ kumāraṃ mandamuttānaśayyakaṃ samadhigṛhya tiṣṭhati.

daśabhiḥ khalvahaṃ sthapate dharmaiḥ samanvāgataṃ puruṣapudgalaṃ prajñāpayāmi sampannakuśalaṃ paramakuśalamuttamaprāptiprāptaṃ śramaṇamayodhyam. imānyakuśalāni śīlāni — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi. itaḥsamutthānānyakuśalāni śīlāni — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi. ihākuśalāni śīlānyapariśeṣāṇi nirudhyante — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi. evaṃ pratipanno'kuśalānāṃ śīlānāṃ nirodhāya pratipanno bhavati — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi.

imāni kuśalāni śīlāni — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi. itaḥsamutthānāni kuśalāni śīlāni — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi. iha kuśalāni śīlānyapariśeṣāṇi nirudhyante — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi. evaṃ pratipannaḥ kuśalānāṃ śīlānāṃ nirodhāya pratipanno bhavati — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi.

ime'kuśalāḥ saṅkalpāḥ — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi. itaḥsamutthānā akuśalāḥ saṅkalpāḥ — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi. ihākuśalāḥ saṅkalpā apariśeṣā nirudhyante — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi. evaṃ pratipanno'kuśalānāṃ saṅkalpānāṃ nirodhāya pratipanno bhavati — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi.

ime kuśalāḥ saṅkalpāḥ — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi. itaḥsamutthānāḥ kuśalāḥ saṅkalpāḥ — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi. iha kuśalāḥ saṅkalpā apariśeṣā nirudhyante — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi. evaṃ pratipannaḥ kuśalānāṃ saṅkalpānāṃ nirodhāya pratipanno bhavati — tadahaṃ sthapate veditavyamiti vadāmi.

katamāni ca sthapate'kuśalāni śīlāni? akuśalaṃ kāyakarmākuśalaṃ vākkarma pāpaka ājīvaḥ — imānyucyante sthapate'kuśalāni śīlāni.

imāni ca sthapate'kuśalāni śīlāni kiṃsamutthānāni? samutthānamapyeṣāmuktam. cittasamutthānānītyasya vacanīyam. katamaccittam? cittamapi hi bahvanekavidhaṃ nānāprakārakam. yaccittaṃ sarāgaṃ sadoṣaṃ samohamitaḥsamutthānānyakuśalāni śīlāni.

imāni ca sthapate'kuśalāni śīlāni kutrāpariśeṣāṇi nirudhyante? nirodho'pyeṣāmuktaḥ. iha sthapate bhikṣuḥ kāyaduścaritaṃ prahāya kāyasucaritaṃ bhāvayati, vāgduścaritaṃ prahāya vāksucaritaṃ bhāvayati, manoduścaritaṃ prahāya manaḥsucaritaṃ bhāvayati, mithyājīvaṃ prahāya samyagājīvena jīvitaṃ kalpayati — atraitānyakuśalāni śīlānyapariśeṣāṇi nirudhyante.

kathaṃ pratipannaḥ sthapate'kuśalānāṃ śīlānāṃ nirodhāya pratipanno bhavati? iha sthapate bhikṣuranutpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāmanutpādāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhātyutpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhātyanutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmutpādāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhātyutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye'sammoṣāya bhūyobhāvāya vaipulyāya bhāvanāyai pāripūraye cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti. evaṃ pratipannaḥ khalu sthapate'kuśalānāṃ śīlānāṃ nirodhāya pratipanno bhavati.

katamāni ca sthapate kuśalāni śīlāni? kuśalaṃ kāyakarma kuśalaṃ vākkarmājīvapariśuddhimapi khalvahaṃ sthapate śīle vadāmi. imānyucyante sthapate kuśalāni śīlāni.

imāni ca sthapate kuśalāni śīlāni kiṃsamutthānāni? samutthānamapyeṣāmuktam. cittasamutthānānītyasya vacanīyam. katamaccittam? cittamapi hi bahvanekavidhaṃ nānāprakārakam. yaccittaṃ vītarāgaṃ vītadoṣaṃ vītamohamitaḥsamutthānāni kuśalāni śīlāni.

imāni ca sthapate kuśalāni śīlāni kutrāpariśeṣāṇi nirudhyante? nirodho'pyeṣāmuktaḥ. iha sthapate bhikṣuḥ śīlavānbhavati na ca śīlamayastāṃ ca cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ yathābhūtaṃ prajānāti yatrāsya tāni kuśalāni śīlānyapariśeṣāṇi nirudhyante.

kathaṃ pratipannaśca sthapate kuśalānāṃ śīlānāṃ nirodhāya pratipanno bhavati? iha sthapate bhikṣuranutpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāmanutpādāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhātyutpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya (pūrvavat) anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmutpādāya (pūrvavat) utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye'sammoṣāya bhūyobhāvāya vaipulyāya bhāvanāyai pāripūraye cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti. evaṃ pratipannaḥ khalu sthapate kuśalānāṃ śīlānāṃ nirodhāya pratipanno bhavati.

katame ca sthapate'kuśalāḥ saṅkalpāḥ? kāmasaṅkalpo vyāpādasaṅkalpo vihiṃsāsaṅkalpaḥ — ima ucyante sthapate'kuśalāḥ saṅkalpāḥ.

ime ca sthapate'kuśalāḥ saṅkalpāḥ kiṃsamutthānāḥ? samutthānamapyeṣāmuktam. saṃjñāsamutthānā ityasya vacanīyam. katamā saṃjñā? saṃjñāpi hi bahvyanekavidhā nānāprakārakā. kāmasaṃjñā vyāpādasaṃjñā vihiṃsāsaṃjñā — itaḥsamutthānā akuśalāḥ saṅkalpāḥ.

ime ca sthapate'kuśalāḥ saṅkalpāḥ kutrāpariśeṣā nirudhyante? nirodho'pyeṣāmuktaḥ. iha sthapate bhikṣurvivicyaiva kāmebhyaḥ (pūrvavat) prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati — atraite'kuśalāḥ saṅkalpā apariśeṣā nirudhyante.

kathaṃ pratipannaśca sthapate'kuśalānāṃ saṅkalpānāṃ nirodhāya pratipanno bhavati? iha sthapate bhikṣuranutpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāmanutpādāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhātyutpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya (pūrvavat) anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmutpādāya (pūrvavat) utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye'sammoṣāya bhūyobhāvāya vaipulyāya bhāvanāyai pāripūraye cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti. evaṃ pratipannaḥ khalu sthapate'kuśalānāṃ saṅkalpānāṃ nirodhāya pratipanno bhavati.

katame ca sthapate kuśalāḥ saṅkalpāḥ? naiṣkramyasaṅkalpo'vyāpādasaṅkalpo'vihiṃsāsaṅkalpaḥ — ima ucyante sthapate kuśalāḥ saṅkalpāḥ.

ime ca sthapate kuśalāḥ saṅkalpāḥ kiṃsamutthānāḥ? samutthānamapyeṣāmuktam. saṃjñāsamutthānā ityasya vacanīyam. katamā saṃjñā? saṃjñāpi hi bahvyanekavidhā nānāprakārakā. naiṣkramyasaṃjñāvyāpādasaṃjñāvihiṃsāsaṃjñā — itaḥsamutthānāḥ kuśalāḥ saṅkalpāḥ.

ime ca sthapate kuśalāḥ saṅkalpāḥ kutrāpariśeṣā nirudhyante? nirodho'pyeṣāmuktaḥ. iha sthapate bhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamāt (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati — atraite kuśalāḥ saṅkalpā apariśeṣā nirudhyante.

kathaṃ pratipannaśca sthapate kuśalānāṃ saṅkalpānāṃ nirodhāya pratipanno bhavati? iha sthapate bhikṣuranutpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāmanutpādāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhātyutpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya (pūrvavat) anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmutpādāya (pūrvavat) utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye'sammoṣāya bhūyobhāvāya vaipulyāya bhāvanāyai pāripūraye cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti. evaṃ pratipannaḥ khalu sthapate kuśalānāṃ saṅkalpānāṃ nirodhāya pratipanno bhavati.

katamaiścāhaṃ sthapate daśabhirdharmaiḥ samanvāgataṃ puruṣapudgalaṃ prajñāpayāmi sampannakuśalaṃ paramakuśalamuttamaprāptiprāptaṃ śramaṇamayodhyam? iha sthapate bhikṣuraśaikṣyā samyagdṛṣṭyā samanvāgato bhavatyaśaikṣeṇa samyaksaṅkalpena samanvāgato bhavatyaśaikṣyā samyagvācā samanvāgato bhavatyaśaikṣeṇa samyakkarmantena samanvāgato bhavatyaśaikṣeṇa samyagājīvena samanvāgato bhavatyaśaikṣeṇa samyagvyāyāmena samanvāgato bhavatyaśaikṣyā samyaksmṛtyā samanvāgato bhavatyaśaikṣeṇa samyaksamādhinā samanvāgato bhavatyaśaikṣeṇa samyagjñānena samanvāgato bhavatyaśaikṣyā samyagvimuktyā samanvāgato bhavati — ebhiḥ khalvahaṃ sthapate daśabhirdharmaiḥ samanvāgataṃ puruṣapudgalaṃ prajñāpayāmi sampannakuśalaṃ paramakuśalamuttamaprāptiprāptaṃ śramaṇamayodhyamiti.

idamavocadbhagavān. āttamanāḥ pañcakāṅgaḥ sthapatirbhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.

śramaṇamuṇḍikasūtraṃ niṣṭhitamaṣṭamam..

← mn77 
mn 
 mn79 →
Search
buddhism/mn/mn78.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51