You are here: Home » buddhism » mn » mn97
You are not allowed to perform this action
← mn96 
 mn98 →

MN97 dhanañjānisūtram

Summary: Venerable Śāriputra warns the corrupt tax collector Dhānañjāni that societal and familial obligations cannot excuse unwholesome actions before the inexorable law of karma. When Dhānañjāni faces death, Śāriputra guides him to rebirth in the Brahmā realm via the four divine abodes (brahmavihāras), receiving gentle rebuke from the Buddha for failing to establish him in complete liberation.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे ब्राह्मणवर्गे धनञ्जानिसूत्रं सप्तमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्राजगृहे विहरति स्म वेणुवने कलन्दकनिवापे। तेन खलु पुनः समयेनायुष्माञ्छारिपुत्रो दक्षिणागिरौ चारिकां चरति स्म महता भिक्षुसङ्घेन सार्धम्। अथ खल्वन्यतरो भिक्षू राजगृहे वर्षोषितो येन दक्षिणागिरिर्येनायुष्माञ्छारिपुत्रस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्यायुष्मता शारिपुत्रेण सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णं खलु तं भिक्षुमायुष्माञ्छारिपुत्र एतदवोचत् — कच्चिदायुष्मन्भगवानरोगश्च बलवांश्चेति? अरोगश्चायुष्मन्भगवान्बलवांश्चेति। कच्चित्पुनरायुष्मन्भिक्षुसङ्घोऽरोगश्च बलवांश्चेति? भिक्षुसङ्घोऽपि खल्वायुष्मन्नरोगश्च बलवांश्चेति। अत्रायुष्मंस्तण्डुलपालिद्वारे धनञ्जानिर्नाम ब्राह्मणोऽस्ति। कच्चिदायुष्मन्धनञ्जानिर्ब्राह्मणोऽरोगश्च बलवांश्चेति? धनञ्जानिरपि खल्वायुष्मन्ब्राह्मणोऽरोगश्च बलवांश्चेति। कच्चित्पुनरायुष्मन्धनञ्जानिर्ब्राह्मणोऽप्रमत्त इति? कुतः पुनरायुष्मन्धनञ्जानेर्ब्राह्मणस्याप्रमादः? धनञ्जानिरायुष्मन्ब्राह्मणो राजानं निश्रित्य ब्राह्मणगृहपतीन्विलुम्पति, ब्राह्मणगृहपतीन्निश्रित्य राजानं विलुम्पति। याप्यस्य भार्या श्रद्धा श्रद्धाकुलादानीता सापि कालङ्गता, अन्या चास्य भार्याश्रद्धाश्रद्धाकुलादानीतेति। दुःश्रुतं बतायुष्मन्नश्रौष्म, दुःश्रुतं बतायुष्मन्नश्रौष्म, ये वयं धनञ्जानिं ब्राह्मणं प्रमत्तमश्रौष्म। अप्येव च नाम वयं कदाचित्कर्हिचिद्धनञ्जानिना ब्राह्मणेन सार्धं समागच्छेम, अप्येव नाम स्यात्कश्चिदेव कथासल्लाप इति।

अथ खल्वायुष्माञ्छारिपुत्रो दक्षिणागिरौ यथाभिरतं विहृत्य येन राजगृहं तेन चारिकां प्राक्रमीत्। अनुपूर्वेण चारिकां चरन्येन राजगृहं तदवासरत्। तत्र खल्वायुष्माञ्छारिपुत्रो राजगृहे विहरति स्म वेणुवने कलन्दकनिवापे। अथ खल्वायुष्माञ्छारिपुत्रः पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय राजगृहं पिण्डाय प्राविक्षत्। तेन खलु पुनः समयेन धनञ्जानिर्ब्राह्मणो बहिर्नगरे गा गोष्ठे दोहयति स्म। अथ खल्वायुष्माञ्छारिपुत्रो राजगृहे पिण्डाय चरित्वा पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्तो येन धनञ्जानिर्ब्राह्मणस्तेनोपसमक्रमीत्। अद्राक्षीत्खलु धनञ्जानिर्ब्राह्मण आयुष्मन्तं शारिपुत्रं दूरत एवागच्छन्तम्। दृष्ट्वा च येनायुष्माञ्छारिपुत्रस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्यायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् — इतो भोः शारिपुत्र पयः पीयतां तावद्यावद्भक्तस्य कालो भविष्यतीति। अलं ब्राह्मण, कृतं मयाद्य भक्तकृत्यम्। अमुष्मिन्मे वृक्षमूले दिवाविहारो भविष्यति, तत्रागच्छेरिति। एवं भोरिति खलु धनञ्जानिर्ब्राह्मण आयुष्मते शारिपुत्राय प्रत्यश्रौषीत्। अथ खलु धनञ्जानिर्ब्राह्मणः पश्चाद्भक्तं भुक्तप्रातराशो येनायुष्माञ्छारिपुत्रस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्यायुष्मता शारिपुत्रेण सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णं खलु धनञ्जानिं ब्राह्मणमायुष्माञ्छारिपुत्र एतदवोचत् — कच्चिदसि धनञ्जानेऽप्रमत्त इति? कुतो भोः शारिपुत्रास्माकमप्रमादो येषां नो मातापितरौ पोषयितव्यौ, पुत्रदारं पोषयितव्यम्, दासकर्मकराः पोषयितव्याः, मित्रामात्यानां मित्रामात्यकरणीयं कर्तव्यम्, ज्ञातिसालोहितानां ज्ञातिसालोहितकरणीयं कर्तव्यम्, अतिथीनामतिथिकरणीयं कर्तव्यम्, पूर्वप्रेतानां पूर्वप्रेतकरणीयं कर्तव्यम्, देवतानां देवताकरणीयं कर्तव्यम्, राज्ञो राजकरणीयं कर्तव्यम्, अयमपि कायः प्रीणयितव्यो बृंहयितव्य इति?

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, इह कश्चिन्मातापितृोर्हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, तमेनमधर्मचर्याविषमचर्याहेतोर्निरयं निरयपाला उपकर्षेयुः। लभेत नु खलु सः — अहं खलु मातापितृोर्हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूवम्, मा मां निरयं निरयपाला इति, मातापितरौ वा पुनरस्य लभेयाताम् — एष खल्वावयोर्हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूत्, मैनं निरयं निरयपाला इति? नो हीदं भोः शारिपुत्र। अथ खल्वेनं विक्रन्दन्तमेव निरये निरयपालाः प्रक्षिपेयुरिति।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, इह कश्चित्पुत्रदारस्य हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, तमेनमधर्मचर्याविषमचर्याहेतोर्निरयं निरयपाला उपकर्षेयुः। लभेत नु खलु सः — अहं खलु पुत्रदारस्य हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूवम्, मा मां निरयं निरयपाला इति, पुत्रदारं वा पुनरस्य लभेत — एष खल्वस्माकं हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूत्, मैनं निरयं निरयपाला इति? नो हीदं भोः शारिपुत्र। अथ खल्वेनं विक्रन्दन्तमेव निरये निरयपालाः प्रक्षिपेयुरिति।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, इह कश्चिद्दासकर्मकरपौरुषेयस्य हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, तमेनमधर्मचर्याविषमचर्याहेतोर्निरयं निरयपाला उपकर्षेयुः। लभेत नु खलु सः — अहं खलु दासकर्मकरपौरुषेयस्य हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूवम्, मा मां निरयं निरयपाला इति, दासकर्मकरपौरुषेया वा पुनरस्य लभेरन् — एष खल्वस्माकं हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूत्, मैनं निरयं निरयपाला इति? नो हीदं भोः शारिपुत्र। अथ खल्वेनं विक्रन्दन्तमेव निरये निरयपालाः प्रक्षिपेयुरिति।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, इह कश्चिन्मित्रामात्यानां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, तमेनमधर्मचर्याविषमचर्याहेतोर्निरयं निरयपाला उपकर्षेयुः। लभेत नु खलु सः — अहं खलु मित्रामात्यानां हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूवम्, मा मां निरयं निरयपाला इति, मित्रामात्या वा पुनरस्य लभेरन् — एष खल्वस्माकं हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूत्, मैनं निरयं निरयपाला इति? नो हीदं भोः शारिपुत्र। अथ खल्वेनं विक्रन्दन्तमेव निरये निरयपालाः प्रक्षिपेयुरिति।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, इह कश्चिज्ज्ञातिसालोहितानां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, तमेनमधर्मचर्याविषमचर्याहेतोर्निरयं निरयपाला उपकर्षेयुः। लभेत नु खलु सः — अहं खलु ज्ञातिसालोहितानां हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूवम्, मा मां निरयं निरयपाला इति, ज्ञातिसालोहिता वा पुनरस्य लभेरन् — एष खल्वस्माकं हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूत्, मैनं निरयं निरयपाला इति? नो हीदं भोः शारिपुत्र। अथ खल्वेनं विक्रन्दन्तमेव निरये निरयपालाः प्रक्षिपेयुरिति।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, इह कश्चिदतिथीनां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, तमेनमधर्मचर्याविषमचर्याहेतोर्निरयं निरयपाला उपकर्षेयुः। लभेत नु खलु सः — अहं खल्वतिथीनां हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूवम्, मा मां निरयं निरयपाला इति, अतिथयो वा पुनरस्य लभेरन् — एष खल्वस्माकं हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूत्, मैनं निरयं निरयपाला इति? नो हीदं भोः शारिपुत्र। अथ खल्वेनं विक्रन्दन्तमेव निरये निरयपालाः प्रक्षिपेयुरिति।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, इह कश्चित्पूर्वप्रेतानां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, तमेनमधर्मचर्याविषमचर्याहेतोर्निरयं निरयपाला उपकर्षेयुः। लभेत नु खलु सः — अहं खलु पूर्वप्रेतानां हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूवम्, मा मां निरयं निरयपाला इति, पूर्वप्रेता वा पुनरस्य लभेरन् — एष खल्वस्माकं हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूत्, मैनं निरयं निरयपाला इति? नो हीदं भोः शारिपुत्र। अथ खल्वेनं विक्रन्दन्तमेव निरये निरयपालाः प्रक्षिपेयुरिति।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, इह कश्चिद्देवतानां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, तमेनमधर्मचर्याविषमचर्याहेतोर्निरयं निरयपाला उपकर्षेयुः। लभेत नु खलु सः — अहं खलु देवतानां हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूवम्, मा मां निरयं निरयपाला इति, देवता वा पुनरस्य लभेरन् — एष खल्वस्माकं हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूत्, मैनं निरयं निरयपाला इति? नो हीदं भोः शारिपुत्र। अथ खल्वेनं विक्रन्दन्तमेव निरये निरयपालाः प्रक्षिपेयुरिति।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, इह कश्चिद्राज्ञो हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, तमेनमधर्मचर्याविषमचर्याहेतोर्निरयं निरयपाला उपकर्षेयुः। लभेत नु खलु सः — अहं खलु राज्ञो हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूवम्, मा मां निरयं निरयपाला इति, राजा वा पुनरस्य लभेत — एष खल्वस्माकं हेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूत्, मैनं निरयं निरयपाला इति? नो हीदं भोः शारिपुत्र। अथ खल्वेनं विक्रन्दन्तमेव निरये निरयपालाः प्रक्षिपेयुरिति।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, इह कश्चित्कायस्य प्रीणनाहेतोर्बृंहणाहेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, तमेनमधर्मचर्याविषमचर्याहेतोर्निरयं निरयपाला उपकर्षेयुः। लभेत नु खलु सः — अहं खलु कायस्य प्रीणनाहेतोर्बृंहणाहेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूवम्, मा मां निरयं निरयपाला इति, परे वा पुनरस्य लभेरन् — एष खलु कायस्य प्रीणनाहेतोर्बृंहणाहेतोरधर्मचारी विषमचार्यभूत्, मैनं निरयं निरयपाला इति? नो हीदं भोः शारिपुत्र। अथ खल्वेनं विक्रन्दन्तमेव निरये निरयपालाः प्रक्षिपेयुरिति।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, यो वा मातापितृोर्हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, यो वा मातापितृोर्हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, कतमच्छ्रेय इति? यो हि भोः शारिपुत्र मातापितृोर्हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, न तच्छ्रेयः। यश्च खलु भोः शारिपुत्र मातापितृोर्हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, तदेवात्र श्रेयः। अधर्मचर्याविषमचर्यातो हि भोः शारिपुत्र धर्मचर्यासमचर्या श्रेयसीति। सन्ति खलु धनञ्जानेऽन्ये सहेतुका धार्मिकाः कर्मान्ताः, यैः शक्यं मातापितरौ चैव पोषयितुम्, न च पापकर्म कर्तुम्, पुण्यां च प्रतिपदं प्रतिपत्तुम्।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, यो वा पुत्रदारस्य हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, यो वा पुत्रदारस्य हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, कतमच्छ्रेय इति? यो हि भोः शारिपुत्र पुत्रदारस्य हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, न तच्छ्रेयः। यश्च खलु भोः शारिपुत्र पुत्रदारस्य हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, तदेवात्र श्रेयः। अधर्मचर्याविषमचर्यातो हि भोः शारिपुत्र धर्मचर्यासमचर्या श्रेयसीति। सन्ति खलु धनञ्जानेऽन्ये सहेतुका धार्मिकाः कर्मान्ताः, यैः शक्यं पुत्रदारं चैव पोषयितुम्, न च पापकर्म कर्तुम्, पुण्यां च प्रतिपदं प्रतिपत्तुम्।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, यो वा दासकर्मकरपौरुषेयस्य हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, यो वा दासकर्मकरपौरुषेयस्य हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, कतमच्छ्रेय इति? यो हि भोः शारिपुत्र दासकर्मकरपौरुषेयस्य हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, न तच्छ्रेयः। यश्च खलु भोः शारिपुत्र दासकर्मकरपौरुषेयस्य हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, तदेवात्र श्रेयः। अधर्मचर्याविषमचर्यातो हि भोः शारिपुत्र धर्मचर्यासमचर्या श्रेयसीति। सन्ति खलु धनञ्जानेऽन्ये सहेतुका धार्मिकाः कर्मान्ताः, यैः शक्यं दासकर्मकरपौरुषेयाँश्चैव पोषयितुम्, न च पापकर्म कर्तुम्, पुण्यां च प्रतिपदं प्रतिपत्तुम्।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, यो वा मित्रामात्यानां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, यो वा मित्रामात्यानां हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, कतमच्छ्रेय इति? यो हि भोः शारिपुत्र मित्रामात्यानां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, न तच्छ्रेयः। यश्च खलु भोः शारिपुत्र मित्रामात्यानां हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, तदेवात्र श्रेयः। अधर्मचर्याविषमचर्यातो हि भोः शारिपुत्र धर्मचर्यासमचर्या श्रेयसीति। सन्ति खलु धनञ्जानेऽन्ये सहेतुका धार्मिकाः कर्मान्ताः, यैः शक्यं मित्रामात्यानां चैव मित्रामात्यकरणीयं कर्तुम्, न च पापकर्म कर्तुम्, पुण्यां च प्रतिपदं प्रतिपत्तुम्।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, यो वा ज्ञातिसालोहितानां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, यो वा ज्ञातिसालोहितानां हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, कतमच्छ्रेय इति? यो हि भोः शारिपुत्र ज्ञातिसालोहितानां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, न तच्छ्रेयः। यश्च खलु भोः शारिपुत्र ज्ञातिसालोहितानां हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, तदेवात्र श्रेयः। अधर्मचर्याविषमचर्यातो हि भोः शारिपुत्र धर्मचर्यासमचर्या श्रेयसीति। सन्ति खलु धनञ्जानेऽन्ये सहेतुका धार्मिकाः कर्मान्ताः, यैः शक्यं ज्ञातिसालोहितानां चैव ज्ञातिसालोहितकरणीयं कर्तुम्, न च पापकर्म कर्तुम्, पुण्यां च प्रतिपदं प्रतिपत्तुम्।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, यो वातिथीनां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, यो वातिथीनां हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, कतमच्छ्रेय इति? यो हि भोः शारिपुत्रातिथीनां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, न तच्छ्रेयः। यश्च खलु भोः शारिपुत्रातिथीनां हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, तदेवात्र श्रेयः। अधर्मचर्याविषमचर्यातो हि भोः शारिपुत्र धर्मचर्यासमचर्या श्रेयसीति। सन्ति खलु धनञ्जानेऽन्ये सहेतुका धार्मिकाः कर्मान्ताः, यैः शक्यमतिथीनां चैवातिथिकरणीयं कर्तुम्, न च पापकर्म कर्तुम्, पुण्यां च प्रतिपदं प्रतिपत्तुम्।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, यो वा पूर्वप्रेतानां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, यो वा पूर्वप्रेतानां हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, कतमच्छ्रेय इति? यो हि भोः शारिपुत्र पूर्वप्रेतानां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, न तच्छ्रेयः। यश्च खलु भोः शारिपुत्र पूर्वप्रेतानां हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, तदेवात्र श्रेयः। अधर्मचर्याविषमचर्यातो हि भोः शारिपुत्र धर्मचर्यासमचर्या श्रेयसीति। सन्ति खलु धनञ्जानेऽन्ये सहेतुका धार्मिकाः कर्मान्ताः, यैः शक्यं पूर्वप्रेतानां चैव पूर्वप्रेतकरणीयं कर्तुम्, न च पापकर्म कर्तुम्, पुण्यां च प्रतिपदं प्रतिपत्तुम्।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, यो वा देवतानां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, यो वा देवतानां हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, कतमच्छ्रेय इति? यो हि भोः शारिपुत्र देवतानां हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, न तच्छ्रेयः। यश्च खलु भोः शारिपुत्र देवतानां हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, तदेवात्र श्रेयः। अधर्मचर्याविषमचर्यातो हि भोः शारिपुत्र धर्मचर्यासमचर्या श्रेयसीति। सन्ति खलु धनञ्जानेऽन्ये सहेतुका धार्मिकाः कर्मान्ताः, यैः शक्यं देवतानां चैव देवताकरणीयं कर्तुम्, न च पापकर्म कर्तुम्, पुण्यां च प्रतिपदं प्रतिपत्तुम्।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, यो वा राज्ञो हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, यो वा राज्ञो हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, कतमच्छ्रेय इति? यो हि भोः शारिपुत्र राज्ञो हेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, न तच्छ्रेयः। यश्च खलु भोः शारिपुत्र राज्ञो हेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, तदेवात्र श्रेयः। अधर्मचर्याविषमचर्यातो हि भोः शारिपुत्र धर्मचर्यासमचर्या श्रेयसीति। सन्ति खलु धनञ्जानेऽन्ये सहेतुका धार्मिकाः कर्मान्ताः, यैः शक्यं राज्ञश्चैव राजकरणीयं कर्तुम्, न च पापकर्म कर्तुम्, पुण्यां च प्रतिपदं प्रतिपत्तुम्।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, यो वा कायस्य प्रीणनाहेतोर्बृंहणाहेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, यो वा कायस्य प्रीणनाहेतोर्बृंहणाहेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, कतमच्छ्रेय इति? यो हि भोः शारिपुत्र कायस्य प्रीणनाहेतोर्बृंहणाहेतोरधर्मचारी विषमचारी स्यात्, न तच्छ्रेयः। यश्च खलु भोः शारिपुत्र कायस्य प्रीणनाहेतोर्बृंहणाहेतोर्धर्मचारी समचारी स्यात्, तदेवात्र श्रेयः। अधर्मचर्याविषमचर्यातो हि भोः शारिपुत्र धर्मचर्यासमचर्या श्रेयसीति। सन्ति खलु धनञ्जानेऽन्ये सहेतुका धार्मिकाः कर्मान्ताः, यैः शक्यं कायं चैव प्रीणयितुं बृंहयितुम्, न च पापकर्म कर्तुम्, पुण्यां च प्रतिपदं प्रतिपत्तुमिति।

अथ खलु धनञ्जानिर्ब्राह्मण आयुष्मतः शारिपुत्रस्य भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनात्प्राक्रमीत्। अथ खलु धनञ्जानिर्ब्राह्मणोऽपरेण समयेनाबाधिकोऽभूद्दुःखितो बाढग्लानः। अथ खलु धनञ्जानिर्ब्राह्मणोऽन्यतरं पुरुषमामन्त्रयत — एहि त्वमम्भोः पुरुष, येन भगवांस्तेनोपसङ्क्रम। उपसङ्क्रम्य मम वचनेन भगवतः पादौ शिरसा वन्दस्व — धनञ्जानिर्भदन्त ब्राह्मण आबाधिको दुःखितो बाढग्लानः, स भगवतः पादौ शिरसा वन्दत इति। येन चायुष्माञ्छारिपुत्रस्तेनोपसङ्क्रम। उपसङ्क्रम्य मम वचनेनायुष्मतः शारिपुत्रस्य पादौ शिरसा वन्दस्व — धनञ्जानिर्भदन्त ब्राह्मण आबाधिको दुःखितो बाढग्लानः, स आयुष्मतः शारिपुत्रस्य पादौ शिरसा वन्दत इति। एवं च वद — साधु किल भदन्तायुष्माञ्छारिपुत्रो येन धनञ्जानेर्ब्राह्मणस्य निवेशनं तेनोपसङ्क्रामत्वनुकम्पामुपादायेति। एवं भदन्तेति खलु स पुरुषो धनञ्जानये ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु स पुरुषो भगवन्तमेतदवोचत् — धनञ्जानिर्भदन्त ब्राह्मण आबाधिको दुःखितो बाढग्लानः, स भगवतः पादौ शिरसा वन्दत इति। येन चायुष्माञ्छारिपुत्रस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्यायुष्मन्तं शारिपुत्रमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु स पुरुष आयुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् — धनञ्जानिर्भदन्त ब्राह्मण आबाधिको दुःखितो बाढग्लानः, स आयुष्मतः शारिपुत्रस्य पादौ शिरसा वन्दते, एवं च वदति — साधु किल भदन्तायुष्माञ्छारिपुत्रो येन धनञ्जानेर्ब्राह्मणस्य निवेशनं तेनोपसङ्क्रामत्वनुकम्पामुपादायेति। अध्यवासयत्खल्वायुष्माञ्छारिपुत्रस्तूष्णीम्भावेन।

अथ खल्वायुष्माञ्छारिपुत्रो निवास्य पात्रचीवरमादाय येन धनञ्जानेर्ब्राह्मणस्य निवेशनं तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य प्रज्ञप्त आसने न्यषदत्। निषद्य खल्वायुष्माञ्छारिपुत्रो धनञ्जानिं ब्राह्मणमेतदवोचत् — कच्चित्ते धनञ्जाने क्षमणीयम्, कच्चिद्यापनीयम्? कच्चिद्दुःखा वेदनाः प्रतिक्रामन्ति, नाभिक्रामन्ति? प्रतिक्रम आसां प्रज्ञायते, नाभिक्रम इति? न मे भोः शारिपुत्र क्षमणीयं न यापनीयम्। बाढा मे दुःखा वेदना अभिक्रामन्ति, न प्रतिक्रामन्ति। अभिक्रम आसां प्रज्ञायते, न प्रतिक्रमः। तद्यथापि भोः शारिपुत्र बलवान्पुरुषस्तीक्ष्णेन शिखरेण मूर्ध्न्यभिमथ्नीयात्, एवमेव खलु भोः शारिपुत्राधिमात्रा वाता मूर्ध्नि चोद्घ्नन्ति। न मे भोः शारिपुत्र क्षमणीयं न यापनीयम्। बाढा मे दुःखा वेदना अभिक्रामन्ति, न प्रतिक्रामन्ति। अभिक्रम आसां प्रज्ञायते, न प्रतिक्रमः। तद्यथापि भोः शारिपुत्र बलवान्पुरुषो दृढेन वरत्राखण्डेन शीर्षे शीर्षवेष्टं दद्यात्, एवमेव खलु भोः शारिपुत्राधिमात्रा शीर्षे शीर्षवेदना। न मे भोः शारिपुत्र क्षमणीयं न यापनीयम्। बाढा मे दुःखा वेदना अभिक्रामन्ति, न प्रतिक्रामन्ति। अभिक्रम आसां प्रज्ञायते, न प्रतिक्रमः। तद्यथापि भोः शारिपुत्र दक्षो गोघातको वा गोघातकान्तेवासी वा तीक्ष्णेन गोविकर्तनेन कुक्षिं परिकृन्तेत्, एवमेव खलु भोः शारिपुत्राधिमात्रा वाताः कुक्षिं परिकृन्तन्ति। न मे भोः शारिपुत्र क्षमणीयं न यापनीयम्। बाढा मे दुःखा वेदना अभिक्रामन्ति, न प्रतिक्रामन्ति। अभिक्रम आसां प्रज्ञायते, न प्रतिक्रमः। तद्यथापि भोः शारिपुत्र द्वौ बलवन्तौ पुरुषौ दुर्बलतरं पुरुषं नानाबाह्वोर्गृहीत्वाङ्गारकर्ष्व्यां सन्तापेयतां सम्परितापेयताम्, एवमेव खलु भोः शारिपुत्राधिमात्रः काये दाहः। न मे भोः शारिपुत्र क्षमणीयं न यापनीयम्। बाढा मे दुःखा वेदना अभिक्रामन्ति, न प्रतिक्रामन्ति। अभिक्रम आसां प्रज्ञायते, न प्रतिक्रम इति।

तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, कतमच्छ्रेयो निरयो वा तिर्यग्योनिर्वोति? निरयाद्भोः शारिपुत्र तिर्यग्योनिः श्रेय इति। तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, कतमच्छ्रेयस्तिर्यग्योनिर्वा प्रेतविषयो वेति? तिर्यग्योनेर्भोः शारिपुत्र प्रेतविषयः श्रेय इति। तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, कतमच्छ्रेयः प्रेतविषयो वा मनुष्या वेति? प्रेतविषयाद्भोः शारिपुत्र मनुष्याः श्रेय इति। तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, कतमच्छ्रेयो मनुष्या वा चातुर्महाराजिका वा देवा इति? मनुष्येभ्यो भोः शारिपुत्र चातुर्महाराजिका देवाः श्रेय इति। तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, कतमच्छ्रेयश्चातुर्महाराजिका वा देवास्त्रायस्त्रिंशा वा देवा इति? चातुर्महाराजिकेभ्यो भोः शारिपुत्र देवेभ्यस्त्रायस्त्रिंशा देवाः श्रेय इति। तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, कतमच्छ्रेयस्त्रायस्त्रिंशा वा देवा यामा वा देवा इति? त्रायस्त्रिंशेभ्यो भोः शारिपुत्र देवेभ्यो यामा देवाः श्रेय इति। तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, कतमच्छ्रेयो यामा वा देवास्तुषिता वा देवा इति? यामेभ्यो भोः शारिपुत्र देवेभ्यस्तुषिता देवाः श्रेय इति। तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, कतमच्छ्रेयस्तुषिता वा देवा निर्माणरतयो वा देवा इति? तुषितेभ्यो भोः शारिपुत्र देवेभ्यो निर्माणरतयो देवाः श्रेय इति। तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, कतमच्छ्रेयो निर्माणरतयो वा देवाः परनिर्मितवशवर्तिनो वा देवा इति? निर्माणरतिभ्यो भोः शारिपुत्र देवेभ्यः परनिर्मितवशवर्तिनो देवाः श्रेय इति। तत्किं मन्यसे धनञ्जाने, कतमच्छ्रेयः परनिर्मितवशवर्तिनो वा देवा ब्रह्मलोको वेति? ब्रह्मलोक इति भवाञ्छारिपुत्र आह, ब्रह्मलोक इति भवाञ्छारिपुत्र आहेति।

अथ खल्वायुष्मतः शारिपुत्रस्यैतदभूत् — इमे खलु ब्राह्मणा ब्रह्मलोकाधिमुक्ताः। यन्न्वहं धनञ्जानये ब्राह्मणाय ब्रह्मणां सहभावतायै मार्गं देशयेयमिति। ब्रह्मणां ते धनञ्जाने सहभावतायै मार्गं देशयिष्यामि। तं शृणु, साधु मनसि कुरु, भाषिष्य इति। एवं भोरिति खलु धनञ्जानिर्ब्राह्मण आयुष्मते शारिपुत्राय प्रत्यश्रौषीत्। आयुष्माञ्छारिपुत्र एतदवोचत् — कतमश्च धनञ्जाने ब्रह्मणां सहभावतायै मार्गः? इह धनञ्जाने भिक्षुर्मैत्रीसहगतेन चेतसैकां दिशं स्फुरित्वा विहरति, तथा द्वितीयाम्, तथा तृतीयाम्, तथा चतुर्थीम्। इत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक्सर्वत्र सर्वात्मतया सर्ववन्तं लोकं मैत्रीसहगतेन चेतसा विपुलेन महद्गतेनाप्रमाणेनावैरेणाव्याबाधेन स्फुरित्वा विहरति। अयं खलु धनञ्जाने ब्रह्मणां सहभावतायै मार्गः।

पुनश्चापरं धनञ्जाने भिक्षुः करुणासहगतेन चेतसा (पूर्ववत्) मुदितासहगतेन चेतसा (पूर्ववत्) उपेक्षासहगतेन चेतसैकां दिशं स्फुरित्वा विहरति, तथा द्वितीयाम्, तथा तृतीयाम्, तथा चतुर्थीम्। इत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक्सर्वत्र सर्वात्मतया सर्ववन्तं लोकमुपेक्षासहगतेन चेतसा विपुलेन महद्गतेनाप्रमाणेनावैरेणाव्याबाधेन स्फुरित्वा विहरति। अयं खलु धनञ्जाने ब्रह्मणां सहभावतायै मार्ग इति। तेन हि भोः शारिपुत्र मम वचनेन भगवतः पादौ शिरसा वन्दस्व — धनञ्जानिर्भदन्त ब्राह्मण आबाधिको दुःखितो बाढग्लानः, स भगवतः पादौ शिरसा वन्दत इति। अथ खल्वायुष्माञ्छारिपुत्रो धनञ्जानिं ब्राह्मणं सत्युत्तरकरणीये हीने ब्रह्मलोके प्रतिष्ठाप्योत्थायासनात्प्राक्रमीत्। अथ खलु धनञ्जानिर्ब्राह्मणोऽचिरप्रक्रान्त आयुष्मति शारिपुत्रे कालमकार्षीत्, ब्रह्मलोकं चोपापादि।

अथ खलु भगवान्भिक्षूनामन्त्रयत — एष भिक्षवः शारिपुत्रो धनञ्जानिं ब्राह्मणं सत्युत्तरकरणीये हीने ब्रह्मलोके प्रतिष्ठाप्योत्थायासनात्प्रक्रान्त इति। अथ खल्वायुष्माञ्छारिपुत्रो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खल्वायुष्माञ्छारिपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — धनञ्जानिर्भदन्त ब्राह्मण आबाधिको दुःखितो बाढग्लानः, स भगवतः पादौ शिरसा वन्दत इति। किं पुनस्त्वं शारिपुत्र धनञ्जानिं ब्राह्मणं सत्युत्तरकरणीये हीने ब्रह्मलोके प्रतिष्ठाप्योत्थायासनात्प्रक्रान्त इति? मम खलु भदन्तैवमभूत् — इमे खलु ब्राह्मणा ब्रह्मलोकाधिमुक्ताः, यन्न्वहं धनञ्जानये ब्राह्मणाय ब्रह्मणां सहभावतायै मार्गं देशयेयमिति। कालङ्गतश्च शारिपुत्र धनञ्जानिर्ब्राह्मणः, ब्रह्मलोकं चोपपन्न इति।

धनञ्जानिसूत्रं निष्ठितं सप्तमम्॥

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe brāhmaṇavarge dhanañjānisūtraṃ saptamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe. tena khalu punaḥ samayenāyuṣmāñchāriputro dakṣiṇāgirau cārikāṃ carati sma mahatā bhikṣusaṅghena sārdham. atha khalvanyataro bhikṣū rājagṛhe varṣoṣito yena dakṣiṇāgiriryenāyuṣmāñchāriputrastenopasamakramīt. upasaṅkramyāyuṣmatā śāriputreṇa sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalu taṃ bhikṣumāyuṣmāñchāriputra etadavocat — kaccidāyuṣmanbhagavānarogaśca balavāṃśceti? arogaścāyuṣmanbhagavānbalavāṃśceti. kaccitpunarāyuṣmanbhikṣusaṅgho'rogaśca balavāṃśceti? bhikṣusaṅgho'pi khalvāyuṣmannarogaśca balavāṃśceti. atrāyuṣmaṃstaṇḍulapālidvāre dhanañjānirnāma brāhmaṇo'sti. kaccidāyuṣmandhanañjānirbrāhmaṇo'rogaśca balavāṃśceti? dhanañjānirapi khalvāyuṣmanbrāhmaṇo'rogaśca balavāṃśceti. kaccitpunarāyuṣmandhanañjānirbrāhmaṇo'pramatta iti? kutaḥ punarāyuṣmandhanañjānerbrāhmaṇasyāpramādaḥ? dhanañjānirāyuṣmanbrāhmaṇo rājānaṃ niśritya brāhmaṇagṛhapatīnvilumpati, brāhmaṇagṛhapatīnniśritya rājānaṃ vilumpati. yāpyasya bhāryā śraddhā śraddhākulādānītā sāpi kālaṅgatā, anyā cāsya bhāryāśraddhāśraddhākulādānīteti. duḥśrutaṃ batāyuṣmannaśrauṣma, duḥśrutaṃ batāyuṣmannaśrauṣma, ye vayaṃ dhanañjāniṃ brāhmaṇaṃ pramattamaśrauṣma. apyeva ca nāma vayaṃ kadācitkarhiciddhanañjāninā brāhmaṇena sārdhaṃ samāgacchema, apyeva nāma syātkaścideva kathāsallāpa iti.

atha khalvāyuṣmāñchāriputro dakṣiṇāgirau yathābhirataṃ vihṛtya yena rājagṛhaṃ tena cārikāṃ prākramīt. anupūrveṇa cārikāṃ caranyena rājagṛhaṃ tadavāsarat. tatra khalvāyuṣmāñchāriputro rājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe. atha khalvāyuṣmāñchāriputraḥ pūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya rājagṛhaṃ piṇḍāya prāvikṣat. tena khalu punaḥ samayena dhanañjānirbrāhmaṇo bahirnagare gā goṣṭhe dohayati sma. atha khalvāyuṣmāñchāriputro rājagṛhe piṇḍāya caritvā paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānto yena dhanañjānirbrāhmaṇastenopasamakramīt. adrākṣītkhalu dhanañjānirbrāhmaṇa āyuṣmantaṃ śāriputraṃ dūrata evāgacchantam. dṛṣṭvā ca yenāyuṣmāñchāriputrastenopasamakramīt. upasaṅkramyāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat — ito bhoḥ śāriputra payaḥ pīyatāṃ tāvadyāvadbhaktasya kālo bhaviṣyatīti. alaṃ brāhmaṇa, kṛtaṃ mayādya bhaktakṛtyam. amuṣminme vṛkṣamūle divāvihāro bhaviṣyati, tatrāgaccheriti. evaṃ bhoriti khalu dhanañjānirbrāhmaṇa āyuṣmate śāriputrāya pratyaśrauṣīt. atha khalu dhanañjānirbrāhmaṇaḥ paścādbhaktaṃ bhuktaprātarāśo yenāyuṣmāñchāriputrastenopasamakramīt. upasaṅkramyāyuṣmatā śāriputreṇa sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalu dhanañjāniṃ brāhmaṇamāyuṣmāñchāriputra etadavocat — kaccidasi dhanañjāne'pramatta iti? kuto bhoḥ śāriputrāsmākamapramādo yeṣāṃ no mātāpitarau poṣayitavyau, putradāraṃ poṣayitavyam, dāsakarmakarāḥ poṣayitavyāḥ, mitrāmātyānāṃ mitrāmātyakaraṇīyaṃ kartavyam, jñātisālohitānāṃ jñātisālohitakaraṇīyaṃ kartavyam, atithīnāmatithikaraṇīyaṃ kartavyam, pūrvapretānāṃ pūrvapretakaraṇīyaṃ kartavyam, devatānāṃ devatākaraṇīyaṃ kartavyam, rājño rājakaraṇīyaṃ kartavyam, ayamapi kāyaḥ prīṇayitavyo bṛṃhayitavya iti?

tatkiṃ manyase dhanañjāne, iha kaścinmātāpitṛorhetoradharmacārī viṣamacārī syāt, tamenamadharmacaryāviṣamacaryāhetornirayaṃ nirayapālā upakarṣeyuḥ. labheta nu khalu saḥ — ahaṃ khalu mātāpitṛorhetoradharmacārī viṣamacāryabhūvam, mā māṃ nirayaṃ nirayapālā iti, mātāpitarau vā punarasya labheyātām — eṣa khalvāvayorhetoradharmacārī viṣamacāryabhūt, mainaṃ nirayaṃ nirayapālā iti? no hīdaṃ bhoḥ śāriputra. atha khalvenaṃ vikrandantameva niraye nirayapālāḥ prakṣipeyuriti.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, iha kaścitputradārasya hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, tamenamadharmacaryāviṣamacaryāhetornirayaṃ nirayapālā upakarṣeyuḥ. labheta nu khalu saḥ — ahaṃ khalu putradārasya hetoradharmacārī viṣamacāryabhūvam, mā māṃ nirayaṃ nirayapālā iti, putradāraṃ vā punarasya labheta — eṣa khalvasmākaṃ hetoradharmacārī viṣamacāryabhūt, mainaṃ nirayaṃ nirayapālā iti? no hīdaṃ bhoḥ śāriputra. atha khalvenaṃ vikrandantameva niraye nirayapālāḥ prakṣipeyuriti.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, iha kaściddāsakarmakarapauruṣeyasya hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, tamenamadharmacaryāviṣamacaryāhetornirayaṃ nirayapālā upakarṣeyuḥ. labheta nu khalu saḥ — ahaṃ khalu dāsakarmakarapauruṣeyasya hetoradharmacārī viṣamacāryabhūvam, mā māṃ nirayaṃ nirayapālā iti, dāsakarmakarapauruṣeyā vā punarasya labheran — eṣa khalvasmākaṃ hetoradharmacārī viṣamacāryabhūt, mainaṃ nirayaṃ nirayapālā iti? no hīdaṃ bhoḥ śāriputra. atha khalvenaṃ vikrandantameva niraye nirayapālāḥ prakṣipeyuriti.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, iha kaścinmitrāmātyānāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, tamenamadharmacaryāviṣamacaryāhetornirayaṃ nirayapālā upakarṣeyuḥ. labheta nu khalu saḥ — ahaṃ khalu mitrāmātyānāṃ hetoradharmacārī viṣamacāryabhūvam, mā māṃ nirayaṃ nirayapālā iti, mitrāmātyā vā punarasya labheran — eṣa khalvasmākaṃ hetoradharmacārī viṣamacāryabhūt, mainaṃ nirayaṃ nirayapālā iti? no hīdaṃ bhoḥ śāriputra. atha khalvenaṃ vikrandantameva niraye nirayapālāḥ prakṣipeyuriti.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, iha kaścijjñātisālohitānāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, tamenamadharmacaryāviṣamacaryāhetornirayaṃ nirayapālā upakarṣeyuḥ. labheta nu khalu saḥ — ahaṃ khalu jñātisālohitānāṃ hetoradharmacārī viṣamacāryabhūvam, mā māṃ nirayaṃ nirayapālā iti, jñātisālohitā vā punarasya labheran — eṣa khalvasmākaṃ hetoradharmacārī viṣamacāryabhūt, mainaṃ nirayaṃ nirayapālā iti? no hīdaṃ bhoḥ śāriputra. atha khalvenaṃ vikrandantameva niraye nirayapālāḥ prakṣipeyuriti.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, iha kaścidatithīnāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, tamenamadharmacaryāviṣamacaryāhetornirayaṃ nirayapālā upakarṣeyuḥ. labheta nu khalu saḥ — ahaṃ khalvatithīnāṃ hetoradharmacārī viṣamacāryabhūvam, mā māṃ nirayaṃ nirayapālā iti, atithayo vā punarasya labheran — eṣa khalvasmākaṃ hetoradharmacārī viṣamacāryabhūt, mainaṃ nirayaṃ nirayapālā iti? no hīdaṃ bhoḥ śāriputra. atha khalvenaṃ vikrandantameva niraye nirayapālāḥ prakṣipeyuriti.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, iha kaścitpūrvapretānāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, tamenamadharmacaryāviṣamacaryāhetornirayaṃ nirayapālā upakarṣeyuḥ. labheta nu khalu saḥ — ahaṃ khalu pūrvapretānāṃ hetoradharmacārī viṣamacāryabhūvam, mā māṃ nirayaṃ nirayapālā iti, pūrvapretā vā punarasya labheran — eṣa khalvasmākaṃ hetoradharmacārī viṣamacāryabhūt, mainaṃ nirayaṃ nirayapālā iti? no hīdaṃ bhoḥ śāriputra. atha khalvenaṃ vikrandantameva niraye nirayapālāḥ prakṣipeyuriti.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, iha kaściddevatānāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, tamenamadharmacaryāviṣamacaryāhetornirayaṃ nirayapālā upakarṣeyuḥ. labheta nu khalu saḥ — ahaṃ khalu devatānāṃ hetoradharmacārī viṣamacāryabhūvam, mā māṃ nirayaṃ nirayapālā iti, devatā vā punarasya labheran — eṣa khalvasmākaṃ hetoradharmacārī viṣamacāryabhūt, mainaṃ nirayaṃ nirayapālā iti? no hīdaṃ bhoḥ śāriputra. atha khalvenaṃ vikrandantameva niraye nirayapālāḥ prakṣipeyuriti.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, iha kaścidrājño hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, tamenamadharmacaryāviṣamacaryāhetornirayaṃ nirayapālā upakarṣeyuḥ. labheta nu khalu saḥ — ahaṃ khalu rājño hetoradharmacārī viṣamacāryabhūvam, mā māṃ nirayaṃ nirayapālā iti, rājā vā punarasya labheta — eṣa khalvasmākaṃ hetoradharmacārī viṣamacāryabhūt, mainaṃ nirayaṃ nirayapālā iti? no hīdaṃ bhoḥ śāriputra. atha khalvenaṃ vikrandantameva niraye nirayapālāḥ prakṣipeyuriti.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, iha kaścitkāyasya prīṇanāhetorbṛṃhaṇāhetoradharmacārī viṣamacārī syāt, tamenamadharmacaryāviṣamacaryāhetornirayaṃ nirayapālā upakarṣeyuḥ. labheta nu khalu saḥ — ahaṃ khalu kāyasya prīṇanāhetorbṛṃhaṇāhetoradharmacārī viṣamacāryabhūvam, mā māṃ nirayaṃ nirayapālā iti, pare vā punarasya labheran — eṣa khalu kāyasya prīṇanāhetorbṛṃhaṇāhetoradharmacārī viṣamacāryabhūt, mainaṃ nirayaṃ nirayapālā iti? no hīdaṃ bhoḥ śāriputra. atha khalvenaṃ vikrandantameva niraye nirayapālāḥ prakṣipeyuriti.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, yo vā mātāpitṛorhetoradharmacārī viṣamacārī syāt, yo vā mātāpitṛorhetordharmacārī samacārī syāt, katamacchreya iti? yo hi bhoḥ śāriputra mātāpitṛorhetoradharmacārī viṣamacārī syāt, na tacchreyaḥ. yaśca khalu bhoḥ śāriputra mātāpitṛorhetordharmacārī samacārī syāt, tadevātra śreyaḥ. adharmacaryāviṣamacaryāto hi bhoḥ śāriputra dharmacaryāsamacaryā śreyasīti. santi khalu dhanañjāne'nye sahetukā dhārmikāḥ karmāntāḥ, yaiḥ śakyaṃ mātāpitarau caiva poṣayitum, na ca pāpakarma kartum, puṇyāṃ ca pratipadaṃ pratipattum.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, yo vā putradārasya hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, yo vā putradārasya hetordharmacārī samacārī syāt, katamacchreya iti? yo hi bhoḥ śāriputra putradārasya hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, na tacchreyaḥ. yaśca khalu bhoḥ śāriputra putradārasya hetordharmacārī samacārī syāt, tadevātra śreyaḥ. adharmacaryāviṣamacaryāto hi bhoḥ śāriputra dharmacaryāsamacaryā śreyasīti. santi khalu dhanañjāne'nye sahetukā dhārmikāḥ karmāntāḥ, yaiḥ śakyaṃ putradāraṃ caiva poṣayitum, na ca pāpakarma kartum, puṇyāṃ ca pratipadaṃ pratipattum.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, yo vā dāsakarmakarapauruṣeyasya hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, yo vā dāsakarmakarapauruṣeyasya hetordharmacārī samacārī syāt, katamacchreya iti? yo hi bhoḥ śāriputra dāsakarmakarapauruṣeyasya hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, na tacchreyaḥ. yaśca khalu bhoḥ śāriputra dāsakarmakarapauruṣeyasya hetordharmacārī samacārī syāt, tadevātra śreyaḥ. adharmacaryāviṣamacaryāto hi bhoḥ śāriputra dharmacaryāsamacaryā śreyasīti. santi khalu dhanañjāne'nye sahetukā dhārmikāḥ karmāntāḥ, yaiḥ śakyaṃ dāsakarmakarapauruṣeyām̐ścaiva poṣayitum, na ca pāpakarma kartum, puṇyāṃ ca pratipadaṃ pratipattum.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, yo vā mitrāmātyānāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, yo vā mitrāmātyānāṃ hetordharmacārī samacārī syāt, katamacchreya iti? yo hi bhoḥ śāriputra mitrāmātyānāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, na tacchreyaḥ. yaśca khalu bhoḥ śāriputra mitrāmātyānāṃ hetordharmacārī samacārī syāt, tadevātra śreyaḥ. adharmacaryāviṣamacaryāto hi bhoḥ śāriputra dharmacaryāsamacaryā śreyasīti. santi khalu dhanañjāne'nye sahetukā dhārmikāḥ karmāntāḥ, yaiḥ śakyaṃ mitrāmātyānāṃ caiva mitrāmātyakaraṇīyaṃ kartum, na ca pāpakarma kartum, puṇyāṃ ca pratipadaṃ pratipattum.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, yo vā jñātisālohitānāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, yo vā jñātisālohitānāṃ hetordharmacārī samacārī syāt, katamacchreya iti? yo hi bhoḥ śāriputra jñātisālohitānāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, na tacchreyaḥ. yaśca khalu bhoḥ śāriputra jñātisālohitānāṃ hetordharmacārī samacārī syāt, tadevātra śreyaḥ. adharmacaryāviṣamacaryāto hi bhoḥ śāriputra dharmacaryāsamacaryā śreyasīti. santi khalu dhanañjāne'nye sahetukā dhārmikāḥ karmāntāḥ, yaiḥ śakyaṃ jñātisālohitānāṃ caiva jñātisālohitakaraṇīyaṃ kartum, na ca pāpakarma kartum, puṇyāṃ ca pratipadaṃ pratipattum.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, yo vātithīnāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, yo vātithīnāṃ hetordharmacārī samacārī syāt, katamacchreya iti? yo hi bhoḥ śāriputrātithīnāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, na tacchreyaḥ. yaśca khalu bhoḥ śāriputrātithīnāṃ hetordharmacārī samacārī syāt, tadevātra śreyaḥ. adharmacaryāviṣamacaryāto hi bhoḥ śāriputra dharmacaryāsamacaryā śreyasīti. santi khalu dhanañjāne'nye sahetukā dhārmikāḥ karmāntāḥ, yaiḥ śakyamatithīnāṃ caivātithikaraṇīyaṃ kartum, na ca pāpakarma kartum, puṇyāṃ ca pratipadaṃ pratipattum.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, yo vā pūrvapretānāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, yo vā pūrvapretānāṃ hetordharmacārī samacārī syāt, katamacchreya iti? yo hi bhoḥ śāriputra pūrvapretānāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, na tacchreyaḥ. yaśca khalu bhoḥ śāriputra pūrvapretānāṃ hetordharmacārī samacārī syāt, tadevātra śreyaḥ. adharmacaryāviṣamacaryāto hi bhoḥ śāriputra dharmacaryāsamacaryā śreyasīti. santi khalu dhanañjāne'nye sahetukā dhārmikāḥ karmāntāḥ, yaiḥ śakyaṃ pūrvapretānāṃ caiva pūrvapretakaraṇīyaṃ kartum, na ca pāpakarma kartum, puṇyāṃ ca pratipadaṃ pratipattum.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, yo vā devatānāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, yo vā devatānāṃ hetordharmacārī samacārī syāt, katamacchreya iti? yo hi bhoḥ śāriputra devatānāṃ hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, na tacchreyaḥ. yaśca khalu bhoḥ śāriputra devatānāṃ hetordharmacārī samacārī syāt, tadevātra śreyaḥ. adharmacaryāviṣamacaryāto hi bhoḥ śāriputra dharmacaryāsamacaryā śreyasīti. santi khalu dhanañjāne'nye sahetukā dhārmikāḥ karmāntāḥ, yaiḥ śakyaṃ devatānāṃ caiva devatākaraṇīyaṃ kartum, na ca pāpakarma kartum, puṇyāṃ ca pratipadaṃ pratipattum.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, yo vā rājño hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, yo vā rājño hetordharmacārī samacārī syāt, katamacchreya iti? yo hi bhoḥ śāriputra rājño hetoradharmacārī viṣamacārī syāt, na tacchreyaḥ. yaśca khalu bhoḥ śāriputra rājño hetordharmacārī samacārī syāt, tadevātra śreyaḥ. adharmacaryāviṣamacaryāto hi bhoḥ śāriputra dharmacaryāsamacaryā śreyasīti. santi khalu dhanañjāne'nye sahetukā dhārmikāḥ karmāntāḥ, yaiḥ śakyaṃ rājñaścaiva rājakaraṇīyaṃ kartum, na ca pāpakarma kartum, puṇyāṃ ca pratipadaṃ pratipattum.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, yo vā kāyasya prīṇanāhetorbṛṃhaṇāhetoradharmacārī viṣamacārī syāt, yo vā kāyasya prīṇanāhetorbṛṃhaṇāhetordharmacārī samacārī syāt, katamacchreya iti? yo hi bhoḥ śāriputra kāyasya prīṇanāhetorbṛṃhaṇāhetoradharmacārī viṣamacārī syāt, na tacchreyaḥ. yaśca khalu bhoḥ śāriputra kāyasya prīṇanāhetorbṛṃhaṇāhetordharmacārī samacārī syāt, tadevātra śreyaḥ. adharmacaryāviṣamacaryāto hi bhoḥ śāriputra dharmacaryāsamacaryā śreyasīti. santi khalu dhanañjāne'nye sahetukā dhārmikāḥ karmāntāḥ, yaiḥ śakyaṃ kāyaṃ caiva prīṇayituṃ bṛṃhayitum, na ca pāpakarma kartum, puṇyāṃ ca pratipadaṃ pratipattumiti.

atha khalu dhanañjānirbrāhmaṇa āyuṣmataḥ śāriputrasya bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanātprākramīt. atha khalu dhanañjānirbrāhmaṇo'pareṇa samayenābādhiko'bhūdduḥkhito bāḍhaglānaḥ. atha khalu dhanañjānirbrāhmaṇo'nyataraṃ puruṣamāmantrayata — ehi tvamambhoḥ puruṣa, yena bhagavāṃstenopasaṅkrama. upasaṅkramya mama vacanena bhagavataḥ pādau śirasā vandasva — dhanañjānirbhadanta brāhmaṇa ābādhiko duḥkhito bāḍhaglānaḥ, sa bhagavataḥ pādau śirasā vandata iti. yena cāyuṣmāñchāriputrastenopasaṅkrama. upasaṅkramya mama vacanenāyuṣmataḥ śāriputrasya pādau śirasā vandasva — dhanañjānirbhadanta brāhmaṇa ābādhiko duḥkhito bāḍhaglānaḥ, sa āyuṣmataḥ śāriputrasya pādau śirasā vandata iti. evaṃ ca vada — sādhu kila bhadantāyuṣmāñchāriputro yena dhanañjānerbrāhmaṇasya niveśanaṃ tenopasaṅkrāmatvanukampāmupādāyeti. evaṃ bhadanteti khalu sa puruṣo dhanañjānaye brāhmaṇāya pratiśrutya yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu sa puruṣo bhagavantametadavocat — dhanañjānirbhadanta brāhmaṇa ābādhiko duḥkhito bāḍhaglānaḥ, sa bhagavataḥ pādau śirasā vandata iti. yena cāyuṣmāñchāriputrastenopasamakramīt. upasaṅkramyāyuṣmantaṃ śāriputramabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu sa puruṣa āyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat — dhanañjānirbhadanta brāhmaṇa ābādhiko duḥkhito bāḍhaglānaḥ, sa āyuṣmataḥ śāriputrasya pādau śirasā vandate, evaṃ ca vadati — sādhu kila bhadantāyuṣmāñchāriputro yena dhanañjānerbrāhmaṇasya niveśanaṃ tenopasaṅkrāmatvanukampāmupādāyeti. adhyavāsayatkhalvāyuṣmāñchāriputrastūṣṇīmbhāvena.

atha khalvāyuṣmāñchāriputro nivāsya pātracīvaramādāya yena dhanañjānerbrāhmaṇasya niveśanaṃ tenopasamakramīt. upasaṅkramya prajñapta āsane nyaṣadat. niṣadya khalvāyuṣmāñchāriputro dhanañjāniṃ brāhmaṇametadavocat — kaccitte dhanañjāne kṣamaṇīyam, kaccidyāpanīyam? kaccidduḥkhā vedanāḥ pratikrāmanti, nābhikrāmanti? pratikrama āsāṃ prajñāyate, nābhikrama iti? na me bhoḥ śāriputra kṣamaṇīyaṃ na yāpanīyam. bāḍhā me duḥkhā vedanā abhikrāmanti, na pratikrāmanti. abhikrama āsāṃ prajñāyate, na pratikramaḥ. tadyathāpi bhoḥ śāriputra balavānpuruṣastīkṣṇena śikhareṇa mūrdhnyabhimathnīyāt, evameva khalu bhoḥ śāriputrādhimātrā vātā mūrdhni codghnanti. na me bhoḥ śāriputra kṣamaṇīyaṃ na yāpanīyam. bāḍhā me duḥkhā vedanā abhikrāmanti, na pratikrāmanti. abhikrama āsāṃ prajñāyate, na pratikramaḥ. tadyathāpi bhoḥ śāriputra balavānpuruṣo dṛḍhena varatrākhaṇḍena śīrṣe śīrṣaveṣṭaṃ dadyāt, evameva khalu bhoḥ śāriputrādhimātrā śīrṣe śīrṣavedanā. na me bhoḥ śāriputra kṣamaṇīyaṃ na yāpanīyam. bāḍhā me duḥkhā vedanā abhikrāmanti, na pratikrāmanti. abhikrama āsāṃ prajñāyate, na pratikramaḥ. tadyathāpi bhoḥ śāriputra dakṣo goghātako vā goghātakāntevāsī vā tīkṣṇena govikartanena kukṣiṃ parikṛntet, evameva khalu bhoḥ śāriputrādhimātrā vātāḥ kukṣiṃ parikṛntanti. na me bhoḥ śāriputra kṣamaṇīyaṃ na yāpanīyam. bāḍhā me duḥkhā vedanā abhikrāmanti, na pratikrāmanti. abhikrama āsāṃ prajñāyate, na pratikramaḥ. tadyathāpi bhoḥ śāriputra dvau balavantau puruṣau durbalataraṃ puruṣaṃ nānābāhvorgṛhītvāṅgārakarṣvyāṃ santāpeyatāṃ samparitāpeyatām, evameva khalu bhoḥ śāriputrādhimātraḥ kāye dāhaḥ. na me bhoḥ śāriputra kṣamaṇīyaṃ na yāpanīyam. bāḍhā me duḥkhā vedanā abhikrāmanti, na pratikrāmanti. abhikrama āsāṃ prajñāyate, na pratikrama iti.

tatkiṃ manyase dhanañjāne, katamacchreyo nirayo vā tiryagyonirvoti? nirayādbhoḥ śāriputra tiryagyoniḥ śreya iti. tatkiṃ manyase dhanañjāne, katamacchreyastiryagyonirvā pretaviṣayo veti? tiryagyonerbhoḥ śāriputra pretaviṣayaḥ śreya iti. tatkiṃ manyase dhanañjāne, katamacchreyaḥ pretaviṣayo vā manuṣyā veti? pretaviṣayādbhoḥ śāriputra manuṣyāḥ śreya iti. tatkiṃ manyase dhanañjāne, katamacchreyo manuṣyā vā cāturmahārājikā vā devā iti? manuṣyebhyo bhoḥ śāriputra cāturmahārājikā devāḥ śreya iti. tatkiṃ manyase dhanañjāne, katamacchreyaścāturmahārājikā vā devāstrāyastriṃśā vā devā iti? cāturmahārājikebhyo bhoḥ śāriputra devebhyastrāyastriṃśā devāḥ śreya iti. tatkiṃ manyase dhanañjāne, katamacchreyastrāyastriṃśā vā devā yāmā vā devā iti? trāyastriṃśebhyo bhoḥ śāriputra devebhyo yāmā devāḥ śreya iti. tatkiṃ manyase dhanañjāne, katamacchreyo yāmā vā devāstuṣitā vā devā iti? yāmebhyo bhoḥ śāriputra devebhyastuṣitā devāḥ śreya iti. tatkiṃ manyase dhanañjāne, katamacchreyastuṣitā vā devā nirmāṇaratayo vā devā iti? tuṣitebhyo bhoḥ śāriputra devebhyo nirmāṇaratayo devāḥ śreya iti. tatkiṃ manyase dhanañjāne, katamacchreyo nirmāṇaratayo vā devāḥ paranirmitavaśavartino vā devā iti? nirmāṇaratibhyo bhoḥ śāriputra devebhyaḥ paranirmitavaśavartino devāḥ śreya iti. tatkiṃ manyase dhanañjāne, katamacchreyaḥ paranirmitavaśavartino vā devā brahmaloko veti? brahmaloka iti bhavāñchāriputra āha, brahmaloka iti bhavāñchāriputra āheti.

atha khalvāyuṣmataḥ śāriputrasyaitadabhūt — ime khalu brāhmaṇā brahmalokādhimuktāḥ. yannvahaṃ dhanañjānaye brāhmaṇāya brahmaṇāṃ sahabhāvatāyai mārgaṃ deśayeyamiti. brahmaṇāṃ te dhanañjāne sahabhāvatāyai mārgaṃ deśayiṣyāmi. taṃ śṛṇu, sādhu manasi kuru, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhoriti khalu dhanañjānirbrāhmaṇa āyuṣmate śāriputrāya pratyaśrauṣīt. āyuṣmāñchāriputra etadavocat — katamaśca dhanañjāne brahmaṇāṃ sahabhāvatāyai mārgaḥ? iha dhanañjāne bhikṣurmaitrīsahagatena cetasaikāṃ diśaṃ sphuritvā viharati, tathā dvitīyām, tathā tṛtīyām, tathā caturthīm. ityūrdhvamadhastiryaksarvatra sarvātmatayā sarvavantaṃ lokaṃ maitrīsahagatena cetasā vipulena mahadgatenāpramāṇenāvaireṇāvyābādhena sphuritvā viharati. ayaṃ khalu dhanañjāne brahmaṇāṃ sahabhāvatāyai mārgaḥ.

punaścāparaṃ dhanañjāne bhikṣuḥ karuṇāsahagatena cetasā (pūrvavat) muditāsahagatena cetasā (pūrvavat) upekṣāsahagatena cetasaikāṃ diśaṃ sphuritvā viharati, tathā dvitīyām, tathā tṛtīyām, tathā caturthīm. ityūrdhvamadhastiryaksarvatra sarvātmatayā sarvavantaṃ lokamupekṣāsahagatena cetasā vipulena mahadgatenāpramāṇenāvaireṇāvyābādhena sphuritvā viharati. ayaṃ khalu dhanañjāne brahmaṇāṃ sahabhāvatāyai mārga iti. tena hi bhoḥ śāriputra mama vacanena bhagavataḥ pādau śirasā vandasva — dhanañjānirbhadanta brāhmaṇa ābādhiko duḥkhito bāḍhaglānaḥ, sa bhagavataḥ pādau śirasā vandata iti. atha khalvāyuṣmāñchāriputro dhanañjāniṃ brāhmaṇaṃ satyuttarakaraṇīye hīne brahmaloke pratiṣṭhāpyotthāyāsanātprākramīt. atha khalu dhanañjānirbrāhmaṇo'ciraprakrānta āyuṣmati śāriputre kālamakārṣīt, brahmalokaṃ copāpādi.

atha khalu bhagavānbhikṣūnāmantrayata — eṣa bhikṣavaḥ śāriputro dhanañjāniṃ brāhmaṇaṃ satyuttarakaraṇīye hīne brahmaloke pratiṣṭhāpyotthāyāsanātprakrānta iti. atha khalvāyuṣmāñchāriputro yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalvāyuṣmāñchāriputro bhagavantametadavocat — dhanañjānirbhadanta brāhmaṇa ābādhiko duḥkhito bāḍhaglānaḥ, sa bhagavataḥ pādau śirasā vandata iti. kiṃ punastvaṃ śāriputra dhanañjāniṃ brāhmaṇaṃ satyuttarakaraṇīye hīne brahmaloke pratiṣṭhāpyotthāyāsanātprakrānta iti? mama khalu bhadantaivamabhūt — ime khalu brāhmaṇā brahmalokādhimuktāḥ, yannvahaṃ dhanañjānaye brāhmaṇāya brahmaṇāṃ sahabhāvatāyai mārgaṃ deśayeyamiti. kālaṅgataśca śāriputra dhanañjānirbrāhmaṇaḥ, brahmalokaṃ copapanna iti.

dhanañjānisūtraṃ niṣṭhitaṃ saptamam..

← mn96 
mn 
 mn98 →
Search
buddhism/mn/mn97.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51