You are here: Home » buddhism » mn » mn99
You are not allowed to perform this action
← mn98 
 mn100 →

MN99 śubhasūtram

Summary: The Buddha refuses to praise or condemn the household life or monasticism unconditionally, asserting that right practice and ethical conduct alone validate any state of life. Addressing the young brāhmaṇa Subha, he explains the true path to fellowship with Brahmā, demonstrating that the boundless cultivation of love, compassion, joy, and equanimity surpasses all sacrificial rituals.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे ब्राह्मणवर्गे शुभसूत्रं नवमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तेन खलु पुनः समयेन शुभो माणवस्तौदेयपुत्रः श्रावस्त्यां प्रतिवसति स्मान्यतमस्य गृहपतेर्निवेशने केनचिदेव करणीयेन। अथ खलु शुभो माणवस्तौदेयपुत्रो यस्य गृहपतेर्निवेशने प्रत्यवसत्तं गृहपतिमेतदवोचत् — श्रुतं मयैतद्गृहपते — अविविक्ता श्रावस्त्यर्हद्भिरिति। कं नु खल्वद्य श्रमणं वा ब्राह्मणं वा पर्युपासीमहीति? अयं भदन्त भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तं भदन्त भगवन्तं पर्युपास्स्वेति। अथ खलु शुभो माणवस्तौदेयपुत्रस्तस्य गृहपतेः प्रतिश्रुत्य येन भगवांस्तेनोपजगाम, उपगम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषीदत्। एकान्ते निषण्णः खलु शुभो माणवस्तौदेयपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — ब्राह्मणा भो गौतमैवमाहुः — गृहस्थ आराधको भवति न्यायस्य धर्मस्य कुशलस्य, न प्रव्रजित आराधको भवति न्यायस्य धर्मस्य कुशलस्येति। इह भवान्गौतमः किमाहेति?

विभज्यवादी खल्वहमत्र माणव, नाहमत्रैकांशवादी। गृहिणो वाहं माणव प्रव्रजितस्य वा मिथ्याप्रतिपत्तिं न वर्णयामि। गृही वा हि माणव प्रव्रजितो वा मिथ्याप्रतिपन्नो मिथ्याप्रतिपत्त्यधिकरणहेतोर्नाराधको भवति न्यायस्य धर्मस्य कुशलस्य। गृहिणो वाहं माणव प्रव्रजितस्य वा सम्यक्प्रतिपत्तिं वर्णयामि। गृही वा हि माणव प्रव्रजितो वा सम्यक्प्रतिपन्नः सम्यक्प्रतिपत्त्यधिकरणहेतोराराधको भवति न्यायस्य धर्मस्य कुशलस्येति।

ब्राह्मणा भो गौतमैवमाहुः — महार्थमिदं महाकृत्यं महाधिकरणं महासमारम्भं गृहावासकर्मस्थानं महाफलं भवति, अल्पार्थमिदमल्पकृत्यमल्पाधिकरणमल्पसमारम्भं प्रव्रज्याकर्मस्थानमल्पफलं भवतीति। इह भवान्गौतमः किमाहेति?

अत्रापि खल्वहं माणव विभज्यवादी, नाहमत्रैकांशवादी। अस्ति माणव कर्मस्थानं महार्थं महाकृत्यं महाधिकरणं महासमारम्भं विपद्यमानमल्पफलं भवति, अस्ति माणव कर्मस्थानं महार्थं महाकृत्यं महाधिकरणं महासमारम्भं सम्पद्यमानं महाफलं भवति, अस्ति माणव कर्मस्थानमल्पार्थमल्पकृत्यमल्पाधिकरणमल्पसमारम्भं विपद्यमानमल्पफलं भवति, अस्ति माणव कर्मस्थानमल्पार्थमल्पकृत्यमल्पाधिकरणमल्पसमारम्भं सम्पद्यमानं महाफलं भवति। कतमच्च माणव कर्मस्थानं महार्थं महाकृत्यं महाधिकरणं महासमारम्भं विपद्यमानमल्पफलं भवति? कृषिः खलु माणव कर्मस्थानं महार्थं महाकृत्यं महाधिकरणं महासमारम्भं विपद्यमानमल्पफलं भवति। कतमच्च माणव कर्मस्थानं महार्थं महाकृत्यं महाधिकरणं महासमारम्भं सम्पद्यमानं महाफलं भवति? कृषिरेव खलु माणव कर्मस्थानं महार्थं महाकृत्यं महाधिकरणं महासमारम्भं सम्पद्यमानं महाफलं भवति। कतमच्च माणव कर्मस्थानमल्पार्थमल्पकृत्यमल्पाधिकरणमल्पसमारम्भं विपद्यमानमल्पफलं भवति? वाणिज्या खलु माणव कर्मस्थानमल्पार्थमल्पकृत्यमल्पाधिकरणमल्पसमारम्भं विपद्यमानमल्पफलं भवति। कतमच्च माणव कर्मस्थानमल्पार्थमल्पकृत्यमल्पाधिकरणमल्पसमारम्भं सम्पद्यमानं महाफलं भवति? वाणिज्यैव खलु माणव कर्मस्थानमल्पार्थमल्पकृत्यमल्पाधिकरणमल्पसमारम्भं सम्पद्यमानं महाफलं भवति।

तद्यथापि माणव कृषिः कर्मस्थानं महार्थं महाकृत्यं महाधिकरणं महासमारम्भं विपद्यमानमल्पफलं भवति, एवमेव खलु माणव गृहावासकर्मस्थानं महार्थं महाकृत्यं महाधिकरणं महासमारम्भं विपद्यमानमल्पफलं भवति। तद्यथापि माणव कृषिरेव कर्मस्थानं महार्थं महाकृत्यं महाधिकरणं महासमारम्भं सम्पद्यमानं महाफलं भवति, एवमेव खलु माणव गृहावासकर्मस्थानं महार्थं महाकृत्यं महाधिकरणं महासमारम्भं सम्पद्यमानं महाफलं भवति। तद्यथापि माणव वाणिज्या कर्मस्थानमल्पार्थमल्पकृत्यमल्पाधिकरणमल्पसमारम्भं विपद्यमानमल्पफलं भवति, एवमेव खलु माणव प्रव्रज्या कर्मस्थानमल्पार्थमल्पकृत्यमल्पाधिकरणमल्पसमारम्भं विपद्यमानमल्पफलं भवति। तद्यथापि माणव वाणिज्यैव कर्मस्थानमल्पार्थमल्पकृत्यमल्पाधिकरणमल्पसमारम्भं सम्पद्यमानं महाफलं भवति, एवमेव खलु माणव प्रव्रज्या कर्मस्थानमल्पार्थमल्पकृत्यमल्पाधिकरणमल्पसमारम्भं सम्पद्यमानं महाफलं भवतीति।

ब्राह्मणा भो गौतम पञ्च धर्मान्प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनायेति। यान्मानव ब्राह्मणाः पञ्च धर्मान्प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनाय — यदि तेऽगुरु — साधु तान्पञ्च धर्मानस्यां पर्षदि भाषस्वेति। न खलु मे भो गौतम गुरु यत्र भवान्वा निषण्णः स्याद्भवद्रूपो वेति। तेन हि माणव भाषस्वेति। सत्यं खलु भो गौतम ब्राह्मणाः प्रथमं धर्मं प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनाय। तपः खलु भो गौतम ब्राह्मणा द्वितीयं धर्मं प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनाय। ब्रह्मचर्यं खलु भो गौतम ब्राह्मणास्तृतीयं धर्मं प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनाय। अध्ययनं खलु भो गौतम ब्राह्मणाश्चतुर्थं धर्मं प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनाय। त्यागं खलु भो गौतम ब्राह्मणाः पञ्चमं धर्मं प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनाय। ब्राह्मणा भो गौतमैतान्पञ्च धर्मान्प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनायेति। इह भवान्गौतमः किमाहेति?

किं पुनर्माणवास्ति कश्चिद्ब्राह्मणानामेकब्राह्मणोऽपि य एवमाह — अहमेषां पञ्चानां धर्माणां स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा विपाकं प्रवेदयामीति? नो हीदं भो गौतम। किं पुनर्माणवास्ति कश्चिद्ब्राह्मणानामेकाचार्योऽप्येकाचार्यप्राचार्योऽपि यावत्सप्तमादाचार्यमहायुगादपि य एवमाह — अहमेषां पञ्चानां धर्माणां स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा विपाकं प्रवेदयामीति? नो हीदं भो गौतम। किं पुनर्माणव येऽपि ते ब्राह्मणानां पूर्वका ऋषयो मन्त्राणां कर्तारो मन्त्राणां प्रवक्तारो येषामिदमेतर्हि ब्राह्मणाः पौराणं मन्त्रपदं गीतं प्रोक्तं संहितं तदनुगायन्ति तदनुभाषन्ते भाषितमनुभाषन्ते वाचितमनुवाचयन्ति, तद्यथेदम् — अष्टको वामको वामदेवो विश्वामित्रो जमदग्निरङ्गिरा भारद्वाजो वासिष्ठः काश्यपो भृगुरिति, तेऽप्येवमाहुः — वयमेषां पञ्चानां धर्माणां स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा विपाकं प्रवेदयाम इति? नो हीदं भो गौतम।

इति किल माणव नास्ति कश्चिद्ब्राह्मणानामेकब्राह्मणोऽपि य एवमाह — अहमेषां पञ्चानां धर्माणां स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा विपाकं प्रवेदयामीति, नास्ति कश्चिद्ब्राह्मणानामेकाचार्योऽप्येकाचार्यप्राचार्योऽपि यावत्सप्तमादाचार्यमहायुगादपि य एवमाह — अहमेषां पञ्चानां धर्माणां स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा विपाकं प्रवेदयामीति, येऽपि ते ब्राह्मणानां पूर्वका ऋषयो मन्त्राणां कर्तारो मन्त्राणां प्रवक्तारो येषामिदमेतर्हि ब्राह्मणाः पौराणं मन्त्रपदं गीतं प्रोक्तं संहितं तदनुगायन्ति तदनुभाषन्ते भाषितमनुभाषन्ते वाचितमनुवाचयन्ति, तद्यथेदम् — अष्टको वामको वामदेवो विश्वामित्रो जमदग्निरङ्गिरा भारद्वाजो वासिष्ठः काश्यपो भृगुरिति, तेऽपि नैवमाहुः — वयमेषां पञ्चानां धर्माणां स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा विपाकं प्रवेदयाम इति।

तद्यथापि माणवान्धवेणिः परम्परासंसक्ता पूर्वोऽपि न पश्यति मध्यमोऽपि न पश्यति पश्चिमोऽपि न पश्यति, एवमेव खलु माणवान्धवेण्युपमं मन्ये ब्राह्मणानां भाषितं सम्पद्यते — पूर्वोऽपि न पश्यति मध्यमोऽपि न पश्यति पश्चिमोऽपि न पश्यतीति।

एवमुक्ते शुभो माणवस्तौदेयपुत्रो भगवतान्धवेण्युपमेनोच्यमानः कुपितोऽनात्तमना भगवन्तमेव कुत्सयमानो भगवन्तमेव गर्हयमानो भगवन्तमेव वदमानः — श्रमणो गौतमः पापितो भविष्यतीति भगवन्तमेतदवोचत् — ब्राह्मणो भो गौतम पौष्करसादिरौपमन्यवः सुभगवनिक एवमाह — एवमेव पुनरिहैके श्रमणब्राह्मणा उत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषं प्रतिजानते। तेषामिदं भाषितं हास्यकमेव सम्पद्यते, नामकमेव सम्पद्यते, रिक्तकमेव सम्पद्यते, तुच्छकमेव सम्पद्यते। कथं हि नाम मनुष्यभूत उत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषं ज्ञास्यति वा द्रक्ष्यति वा साक्षाद्वा करिष्यतीति — नैतत्स्थानं विद्यत इति?

किं पुनर्माणव ब्राह्मणः पौष्करसादिरौपमन्यवः सुभगवनिकः सर्वेषामेव श्रमणब्राह्मणानां चेतसा चेतः परीत्य प्रजानातीति? स्वकाया अपि हि भो गौतम पूर्णिकाया दास्या ब्राह्मणः पौष्करसादिरौपमन्यवः सुभगवनिकश्चेतसा चेतः परीत्य न प्रजानाति, कुतः पुनः सर्वेषामेव श्रमणब्राह्मणानां चेतसा चेतः परीत्य प्रज्ञास्यतीति?

तद्यथापि माणव जात्यन्धः पुरुषो न पश्येत्कृष्णशुक्लानि रूपाणि, न पश्येन्नीलकानि रूपाणि, न पश्येत्पीतकानि रूपाणि, न पश्येल्लोहितकानि रूपाणि, न पश्येन्मञ्जिष्ठकानि रूपाणि, न पश्येत्समविषमम्, न पश्येत्तारकरूपाणि, न पश्येच्चन्द्रसूर्यौ। स एवं वदेत् — न सन्ति कृष्णशुक्लानि रूपाणि, नास्ति कृष्णशुक्लानां रूपाणां द्रष्टा, न सन्ति नीलकानि रूपाणि, नास्ति नीलकानां रूपाणां द्रष्टा, न सन्ति पीतकानि रूपाणि, नास्ति पीतकानां रूपाणां द्रष्टा, न सन्ति लोहितकानि रूपाणि, नास्ति लोहितकानां रूपाणां द्रष्टा, न सन्ति मञ्जिष्ठकानि रूपाणि, नास्ति मञ्जिष्ठकानां रूपाणां द्रष्टा, नास्ति समविषमम्, नास्ति समविषमस्य द्रष्टा, न सन्ति तारकरूपाणि, नास्ति तारकरूपाणां द्रष्टा, न स्तश्चन्द्रसूर्यौ, नास्ति चन्द्रसूर्ययोर्द्रष्टा। अहमिदं न जानामि, अहमिदं न पश्यामि, तस्मात्तन्नास्तीति। सम्यग्नु खलु स माणव वदमानो वदेदिति?

नो हीदं भो गौतम। सन्ति कृष्णशुक्लानि रूपाणि, अस्ति कृष्णशुक्लानां रूपाणां द्रष्टा, सन्ति नीलकानि रूपाणि, अस्ति नीलकानां रूपाणां द्रष्टा, सन्ति पीतकानि रूपाणि, अस्ति पीतकानां रूपाणां द्रष्टा, सन्ति लोहितकानि रूपाणि, अस्ति लोहितकानां रूपाणां द्रष्टा, सन्ति मञ्जिष्ठकानि रूपाणि, अस्ति मञ्जिष्ठकानां रूपाणां द्रष्टा, अस्ति समविषमम्, अस्ति समविषमस्य द्रष्टा, सन्ति तारकरूपाणि, अस्ति तारकरूपाणां द्रष्टा, स्तश्चन्द्रसूर्यौ, अस्ति चन्द्रसूर्ययोर्द्रष्टा। अहमिदं न जानामि, अहमिदं न पश्यामि, तस्मात्तन्नास्तीति — न हि स भो गौतम सम्यग्वदमानो वदेदिति।

एवमेव खलु माणव ब्राह्मणः पौष्करसादिरौपमन्यवः सुभगवनिकोऽन्धोऽचक्षुष्कः। स वतोत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषं ज्ञास्यति वा द्रक्ष्यति वा साक्षाद्वा करिष्यतीति — नैतत्स्थानं विद्यते।

तत्किं मन्यसे माणव ये ते कौसलका ब्राह्मणमहाशालाः, तद्यथेदम् — चङ्की ब्राह्मणस्तारुक्ष्यो ब्राह्मणः पौष्करसादिर्ब्राह्मणो जानुश्रोणिर्ब्राह्मणः पिता च ते तौदेयः, कतमदेषां श्रेयः, यद्वा ते सम्मत्या वाचं भाषेरन्यद्वासम्मत्येति? सम्मत्या भो गौतम।

कतमदेषां श्रेयः, यद्वा ते मत्वा वाचं भाषेरन्यद्वामत्वेति? मत्वा भो गौतम।

कतमदेषां श्रेयः, यद्वा ते प्रतिसङ्ख्याय वाचं भाषेरन्यद्वाप्रतिसङ्ख्यायेति? प्रतिसङ्ख्याय भो गौतम।

कतमदेषां श्रेयः, यद्वा तेऽर्थसंहितां वाचं भाषेरन्यद्वानर्थसंहितामिति? अर्थसंहितां भो गौतम।

तत्किं मन्यसे माणव यद्येवं सति ब्राह्मणेन पौष्करसादिना औपमन्यवेन सुभगवनिकेन सम्मत्या वाग्भाषितासम्मत्या वेति? असम्मत्या भो गौतम।

मत्वा वाग्भाषितामत्वा वेति? अमत्वा भो गौतम।

प्रतिसङ्ख्याय वाग्भाषिताप्रतिसङ्ख्याय वेति? अप्रतिसङ्ख्याय भो गौतम।

अर्थसंहिता वाग्भाषितानर्थसंहिता वेति? अनर्थसंहिता भो गौतम।

पञ्च खल्विमानि माणव नीवरणानि। कतमानि पञ्च? कामच्छन्दनीवरणं व्यापादनीवरणं स्त्यानमिद्धनीवरणमौद्धत्यकौकृत्यनीवरणं विचिकित्सानीवरणम् — इमानि खलु माणव पञ्च नीवरणानि। एभिः खलु माणव पञ्चभिर्नीवरणैर्ब्राह्मणः पौष्करसादिरौपमन्यवः सुभगवनिक आवृतो निवृतोऽवस्फुटः पर्यवनद्धः। स वतोत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषं ज्ञास्यति वा द्रक्ष्यति वा साक्षाद्वा करिष्यतीति — नैतत्स्थानं विद्यते।

पञ्च खल्विमे माणव कामगुणाः। कतमे पञ्च? चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणीष्टानि कान्तानि मनोज्ञानि प्रियरूपाणि कामोपसंहितानि रञ्जनीयानि, श्रोत्रविज्ञेयाः शब्दाः (पूर्ववत्) घ्राणविज्ञेया गन्धाः (पूर्ववत्) जिह्वाविज्ञेया रसाः (पूर्ववत्) कायविज्ञेयानि स्प्रष्टव्यानीष्टानि कान्तानि मनोज्ञानि प्रियरूपाणि कामोपसंहितानि रञ्जनीयानि — इमे खलु माणव पञ्च कामगुणाः। एभिः खलु माणव पञ्चभिः कामगुणैर्ब्राह्मणः पौष्करसादिरौपमन्यवः सुभगवनिको ग्रथितो मूर्च्छितोऽध्यापन्नोऽनादीनवदर्श्यनिःसरणप्रज्ञस्तान्परिभुङ्क्ते। स वतोत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषं ज्ञास्यति वा द्रक्ष्यति वा साक्षाद्वा करिष्यतीति — नैतत्स्थानं विद्यते।

तत्किं मन्यसे माणव यद्वा तृणकाष्ठोपादानं प्रतीत्याग्निं ज्वालयेद्यद्वा निःसृष्टतृणकाष्ठोपादानमग्निं ज्वालयेत्, कतमो नु खलु स्यादग्निरर्चिष्मांश्चैव वर्णवांश्च प्रभास्वरश्चेति? यदि तद्भो गौतम स्थानं विद्येत निःसृष्टतृणकाष्ठोपादानमग्निं ज्वालयितुम्, स स्यादग्निरर्चिष्मांश्चैव वर्णवांश्च प्रभास्वरश्चेति। अस्थानं खल्वेतन्माणवानवकाशो यन्निःसृष्टतृणकाष्ठोपादानमग्निं ज्वालयेदन्यत्रर्द्धिमता। तद्यथापि माणव तृणकाष्ठोपादानं प्रतीत्याग्निर्ज्वलति तथोपमामहं माणवेमां प्रीतिं वदामि येयं प्रीतिः पञ्च कामगुणान्प्रतीत्य। तद्यथापि माणव निःसृष्टतृणकाष्ठोपादानोऽग्निर्ज्वलति तथोपमामहं माणवेमां प्रीतिं वदामि येयं प्रीतिरन्यत्रैव कामेभ्योऽन्यत्राकुशलेभ्यो धर्मेभ्यः।

कतमा च माणव प्रीतिरन्यत्रैव कामेभ्योऽन्यत्राकुशलेभ्यो धर्मेभ्यः? इह माणव भिक्षुर्विविच्यैव कामेभ्यः (पूर्ववत्) प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। इयमपि खलु माणव प्रीतिरन्यत्रैव कामेभ्योऽन्यत्राकुशलेभ्यो धर्मेभ्यः। पुनश्चापरं माणव भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमात् (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। इयमपि खलु माणव प्रीतिरन्यत्रैव कामेभ्योऽन्यत्राकुशलेभ्यो धर्मेभ्यः।

यान्मानव ब्राह्मणाः पञ्च धर्मान्प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनाय, कतममत्र ब्राह्मणा धर्मं महाफलतरं प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनायेति? यानिमान्भो गौतम ब्राह्मणाः पञ्च धर्मान्प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनाय, त्यागमत्र ब्राह्मणा धर्मं महाफलतरं प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनायेति।

तत्किं मन्यसे माणवेहान्यतमस्य ब्राह्मणस्य महायज्ञः प्रत्युपस्थितः स्यात्। अथ द्वौ ब्राह्मणावागच्छेताम् — इत्थंनाम्नो ब्राह्मणस्य महायज्ञमनुभविष्याव इति। तत्रैकतरस्य ब्राह्मणस्यैवं स्यात् — अहो वताहमेव लभेय भक्ताग्रेऽग्रासनमग्रोदकमग्रपिण्डम्, नान्यो ब्राह्मणो लभेत भक्ताग्रेऽग्रासनमग्रोदकमग्रपिण्डमिति। स्थानं खलु पुनरेतन्माणव विद्यते यदन्यो ब्राह्मणो लभेत भक्ताग्रेऽग्रासनमग्रोदकमग्रपिण्डम्, न स ब्राह्मणो लभेत भक्ताग्रेऽग्रासनमग्रोदकमग्रपिण्डम्। अन्यो ब्राह्मणो लभते भक्ताग्रेऽग्रासनमग्रोदकमग्रपिण्डम्, नाहं लभे भक्ताग्रेऽग्रासनमग्रोदकमग्रपिण्डमिति — इति स कुपितो भवत्यनात्तमनाः। अस्य पुनर्माणव ब्राह्मणाः कं विपाकं प्रज्ञापयन्तीति? न खल्वत्र भो गौतम ब्राह्मणा एवं दानं ददति — अनेन परः कुपितो भवत्वनात्तमना इति। अथ खल्वत्र ब्राह्मणा अनुकम्पाजातिकमेव दानं ददतीति। एवं सति खलु माणव ब्राह्मणानामिदं षष्ठं पुण्यक्रियावस्तु भवति — यदिदमनुकम्पाजातिकमिति। एवं सति भो गौतम ब्राह्मणानामिदं षष्ठं पुण्यक्रियावस्तु भवति — यदिदमनुकम्पाजातिकमिति।

यान्मानव ब्राह्मणाः पञ्च धर्मान्प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनाय, एतांस्त्वं पञ्च धर्मान्कुत्र बहुलं समनुपश्यसि — गृहस्थेषु वा प्रव्रजितेषु वेति? यानिमान्भो गौतम ब्राह्मणाः पञ्च धर्मान्प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनाय, इमानहं पञ्च धर्मान्प्रव्रजितेषु बहुलं समनुपश्याम्यल्पं गृहस्थेषु। गृहस्थो हि भो गौतम महार्थो महाकृत्यो महाधिकरणो महासमारम्भो न सततं समितं सत्यवादी भवति, प्रव्रजितः खलु पुनर्भो गौतमाल्पार्थोऽल्पकृत्योऽल्पाधिकरणोऽल्पसमारम्भः सततं समितं सत्यवादी भवति। गृहस्थो हि भो गौतम महार्थो महाकृत्यो महाधिकरणो महासमारम्भो न सततं समितं तपस्वी भवति (पूर्ववत्) ब्रह्मचारी भवति (पूर्ववत्) स्वाध्यायबहुलो भवति (पूर्ववत्) त्यागबहुलो भवति, प्रव्रजितः खलु पुनर्भो गौतमाल्पार्थोऽल्पकृत्योऽल्पाधिकरणोऽल्पसमारम्भः सततं समितं तपस्वी भवति (पूर्ववत्) ब्रह्मचारी भवति (पूर्ववत्) स्वाध्यायबहुलो भवति (पूर्ववत्) त्यागबहुलो भवति। यानिमान्भो गौतम ब्राह्मणाः पञ्च धर्मान्प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनाय, इमानहं पञ्च धर्मान्प्रव्रजितेषु बहुलं समनुपश्याम्यल्पं गृहस्थेष्विति।

यान्मानव ब्राह्मणाः पञ्च धर्मान्प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनाय, चित्तस्याहमेतान्परिष्कारान्वदामि — यदिदं चित्तमवैरमव्याबाधं तस्य भावनायै। इह माणव भिक्षुः सत्यवादी भवति। स सत्यवाद्यस्मीति लभतेऽर्थवेदम्, लभते धर्मवेदम्, लभते धर्मोपसंहितं प्रामोद्यम्। यत्तत्कुशलोपसंहितं प्रामोद्यम्, चित्तस्याहमेतं परिष्कारं वदामि — यदिदं चित्तमवैरमव्याबाधं तस्य भावनायै। इह माणव भिक्षुस्तपस्वी भवति (पूर्ववत्) ब्रह्मचारी भवति (पूर्ववत्) स्वाध्यायबहुलो भवति (पूर्ववत्) त्यागबहुलो भवति। स त्यागबहुलोऽस्मीति लभतेऽर्थवेदम्, लभते धर्मवेदम्, लभते धर्मोपसंहितं प्रामोद्यम्। यत्तत्कुशलोपसंहितं प्रामोद्यम्, चित्तस्याहमेतं परिष्कारं वदामि — यदिदं चित्तमवैरमव्याबाधं तस्य भावनायै। यान्मानव ब्राह्मणाः पञ्च धर्मान्प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनाय, चित्तस्याहमेतान्परिष्कारान्वदामि — यदिदं चित्तमवैरमव्याबाधं तस्य भावनाया इति।

एवमुक्ते शुभो माणवस्तौदेयपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — श्रुतं मयैतद्भो गौतम — श्रमणो गौतमो ब्रह्मणां सहभावतायै मार्गं जानातीति।

तत्किं मन्यसे माणवासन्न इतो नलकारग्रामो नेतो दूरे नलकारग्राम इति?

एवं भो आसन्न इतो नलकारग्रामो नेतो दूरे नलकारग्राम इति।

तत्किं मन्यसे माणवेह स्यात्पुरुषो नलकारग्रामे जातवृद्धः, तमेनं नलकारग्रामात्तावदेवापसृतं नलकारग्रामस्य मार्गं पृच्छेयुः, स्यान्नु खलु माणव तस्य पुरुषस्य नलकारग्रामे जातवृद्धस्य नलकारग्रामस्य मार्गं पृष्टस्य मन्दायितत्वं वा विस्त्यायितत्वं वेति?

नो हीदं भो गौतम।

तत्कस्य हेतोः?

असौ हि भो गौतम पुरुषो नलकारग्रामे जातवृद्धः। तस्य सर्व एव नलकारग्रामस्य मार्गाः सुविदिता इति। स्यादपि खलु माणव तस्य पुरुषस्य नलकारग्रामे जातवृद्धस्य नलकारग्रामस्य मार्गं पृष्टस्य मन्दायितत्वं वा विस्त्यायितत्वं वेति, न त्वेव तथागतस्य ब्रह्मलोकं वा ब्रह्मलोकगामिनीं वा प्रतिपदं पृष्टस्य मन्दायितत्वं वा विस्त्यायितत्वं वा। ब्रह्माणं चाहं माणव प्रजानामि ब्रह्मलोकं च ब्रह्मलोकगामिनीं च प्रतिपदम्, यथाप्रतिपन्नश्च ब्रह्मलोकमुपपन्नस्तं च प्रजानामीति।

श्रुतं मयैतद्भो गौतम — श्रमणो गौतमो ब्रह्मणां सहभावतायै मार्गं देशयतीति। साधु मे भवान्गौतमो ब्रह्मणां सहभावतायै मार्गं देशयत्विति।

तेन हि माणव शृणु, साधु मनसि कुरु, भाषिष्य इति। एवं भोरिति खलु शुभो माणवस्तौदेयपुत्रो भगवते प्रत्यश्रौषीत्। भगवानेतदवोचत् —

कतमश्च माणव ब्रह्मणां सहभावतायै मार्गः? इह माणव भिक्षुर्मैत्रीसहगतेन चेतसैकां दिशं स्फुरित्वा विहरति, तथा द्वितीयां तथा तृतीयां तथा चतुर्थीम्, इत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक्सर्वधि सर्वतताया सर्ववन्तं लोकं मैत्रीसहगतेन चेतसा विपुलेन महद्गतेनाप्रमाणेनावैरेणाव्याबाधेन स्फुरित्वा विहरति। एवं भावितायाः खलु माणव मैत्र्याश्चेतोविमुक्तेर्यत्प्रमाणकृतं कर्म न तत्तत्रावशिष्यते, न तत्तत्रावतिष्ठते। तद्यथापि माणव बलवाञ्छङ्खधमोऽल्पकृच्छ्रेणैव चतस्रो दिशो विज्ञापयेत्, एवमेव खलु माणव (पूर्ववत्) एवं भावितायाः खलु माणव मैत्र्याश्चेतोविमुक्तेर्यत्प्रमाणकृतं कर्म न तत्तत्रावशिष्यते, न तत्तत्रावतिष्ठते। अयमपि खलु माणव ब्रह्मणां सहभावतायै मार्गः। पुनश्चापरं माणव भिक्षुः करुणासहगतेन चेतसा (पूर्ववत्) मुदितासहगतेन चेतसा (पूर्ववत्) उपेक्षासहगतेन चेतसैकां दिशं स्फुरित्वा विहरति, तथा द्वितीयां तथा तृतीयां तथा चतुर्थीम्, इत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक्सर्वधि सर्वतताया सर्ववन्तं लोकमुपेक्षासहगतेन चेतसा विपुलेन महद्गतेनाप्रमाणेनावैरेणाव्याबाधेन स्फुरित्वा विहरति। एवं भावितायाः खलु माणवोपेक्षायाश्चेतोविमुक्तेर्यत्प्रमाणकृतं कर्म न तत्तत्रावशिष्यते, न तत्तत्रावतिष्ठते। तद्यथापि माणव बलवाञ्छङ्खधमोऽल्पकृच्छ्रेणैव चतस्रो दिशो विज्ञापयेत्, एवमेव खलु माणव (पूर्ववत्) एवं भावितायाः खलु माणवोपेक्षायाश्चेतोविमुक्तेर्यत्प्रमाणकृतं कर्म न तत्तत्रावशिष्यते, न तत्तत्रावतिष्ठते। अयमपि खलु माणव ब्रह्मणां सहभावतायै मार्ग इति।

एवमुक्ते शुभो माणवस्तौदेयपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — अभिक्रान्तं भो गौतम, अभिक्रान्तं भो गौतम! तद्यथापि भो गौतम निकुब्जितं वोत्कुब्जयेत्, प्रतिच्छन्नं वा विवृणुयात्, मूढस्य वा मार्गमाचक्षीत, अन्धकारे वा तैलप्रद्योतं धारयेच्चक्षुष्मन्तो रूपाणि द्रक्ष्यन्तीति — एवमेव भवता गौतमेनानेकपर्यायेण धर्मः प्रकाशितः। एषोऽहं भवन्तं गौतमं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसङ्घं च। उपासकं मां भवान्गौतमो धारयत्वद्याग्रे प्राणोपेतं शरणं गतम्। हन्त चेदानीं वयं भो गौतम गच्छामः, बहुकृत्या वयं बहुकरणीया इति। यस्येदानीं त्वं माणव कालं मन्यस इति। अथ खलु शुभो माणवस्तौदेयपुत्रो भगवतो भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनाद्भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य प्राक्रमीत्।

तेन खलु पुनः समयेन जानुश्रोणिर्ब्राह्मणः सर्वश्वेतेन वडवाभिरथेन श्रावस्त्या निर्याति स्म दिवा दिवसस्य। अद्राक्षीत्खलु जानुश्रोणिर्ब्राह्मणः शुभं माणवं तौदेयपुत्रं दूरत एवागच्छन्तम्। दृष्ट्वा च शुभं माणवं तौदेयपुत्रमेतदवोचत् — हन्त कुतो नु भवान्भारद्वाज आगच्छति दिवा दिवसस्येति? इतो हि खल्वहं भो आगच्छामि श्रमणस्य गौतमस्यान्तिकादिति। तत्किं मन्यते भवान्भारद्वाजः श्रमणस्य गौतमस्य प्रज्ञावैयक्त्यम्? पण्डितो मन्य इति? कश्चाहं भोः, कश्च श्रमणस्य गौतमस्य प्रज्ञावैयक्त्यं ज्ञास्यामि? सोऽपि नूनं स्यात्तादृश एव यः श्रमणस्य गौतमस्य प्रज्ञावैयक्त्यं जानीयादिति। उदारया खलु भवान्भारद्वाजः श्रमणं गौतमं प्रशंसया प्रशंसतीति। कश्चाहं भोः, कश्च श्रमणं गौतमं प्रशंसिष्यामि? प्रशस्तप्रशस्त एव स भवान्गौतमः श्रेष्ठो देवमनुष्याणाम्। यांश्चेमान्भो ब्राह्मणाः पञ्च धर्मान्प्रज्ञापयन्ति पुण्यस्य क्रियायै कुशलस्याराधनाय, चित्तस्यैताञ्छ्रमणो गौतमः परिष्कारान्वदति — यदिदं चित्तमवैरमव्याबाधं तस्य भावनाया इति।

एवमुक्ते जानुश्रोणिर्ब्राह्मणः सर्वश्वेताद्वडवाभिरथादवरुह्यैकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्योदानमुदानयत् — लाभा राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य, सुलब्धलाभा राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य यस्य विजिते तथागतो विहरत्यर्हन्सम्यक्सम्बुद्ध इति।

शुभसूत्रं निष्ठितं नवमम्॥

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe brāhmaṇavarge śubhasūtraṃ navamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tena khalu punaḥ samayena śubho māṇavastaudeyaputraḥ śrāvastyāṃ prativasati smānyatamasya gṛhapaterniveśane kenacideva karaṇīyena. atha khalu śubho māṇavastaudeyaputro yasya gṛhapaterniveśane pratyavasattaṃ gṛhapatimetadavocat — śrutaṃ mayaitadgṛhapate — aviviktā śrāvastyarhadbhiriti. kaṃ nu khalvadya śramaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā paryupāsīmahīti? ayaṃ bhadanta bhagavāñchrāvastyāṃ viharati jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. taṃ bhadanta bhagavantaṃ paryupāssveti. atha khalu śubho māṇavastaudeyaputrastasya gṛhapateḥ pratiśrutya yena bhagavāṃstenopajagāma, upagamya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣīdat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu śubho māṇavastaudeyaputro bhagavantametadavocat — brāhmaṇā bho gautamaivamāhuḥ — gṛhastha ārādhako bhavati nyāyasya dharmasya kuśalasya, na pravrajita ārādhako bhavati nyāyasya dharmasya kuśalasyeti. iha bhavāngautamaḥ kimāheti?

vibhajyavādī khalvahamatra māṇava, nāhamatraikāṃśavādī. gṛhiṇo vāhaṃ māṇava pravrajitasya vā mithyāpratipattiṃ na varṇayāmi. gṛhī vā hi māṇava pravrajito vā mithyāpratipanno mithyāpratipattyadhikaraṇahetornārādhako bhavati nyāyasya dharmasya kuśalasya. gṛhiṇo vāhaṃ māṇava pravrajitasya vā samyakpratipattiṃ varṇayāmi. gṛhī vā hi māṇava pravrajito vā samyakpratipannaḥ samyakpratipattyadhikaraṇahetorārādhako bhavati nyāyasya dharmasya kuśalasyeti.

brāhmaṇā bho gautamaivamāhuḥ — mahārthamidaṃ mahākṛtyaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ gṛhāvāsakarmasthānaṃ mahāphalaṃ bhavati, alpārthamidamalpakṛtyamalpādhikaraṇamalpasamārambhaṃ pravrajyākarmasthānamalpaphalaṃ bhavatīti. iha bhavāngautamaḥ kimāheti?

atrāpi khalvahaṃ māṇava vibhajyavādī, nāhamatraikāṃśavādī. asti māṇava karmasthānaṃ mahārthaṃ mahākṛtyaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ vipadyamānamalpaphalaṃ bhavati, asti māṇava karmasthānaṃ mahārthaṃ mahākṛtyaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ sampadyamānaṃ mahāphalaṃ bhavati, asti māṇava karmasthānamalpārthamalpakṛtyamalpādhikaraṇamalpasamārambhaṃ vipadyamānamalpaphalaṃ bhavati, asti māṇava karmasthānamalpārthamalpakṛtyamalpādhikaraṇamalpasamārambhaṃ sampadyamānaṃ mahāphalaṃ bhavati. katamacca māṇava karmasthānaṃ mahārthaṃ mahākṛtyaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ vipadyamānamalpaphalaṃ bhavati? kṛṣiḥ khalu māṇava karmasthānaṃ mahārthaṃ mahākṛtyaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ vipadyamānamalpaphalaṃ bhavati. katamacca māṇava karmasthānaṃ mahārthaṃ mahākṛtyaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ sampadyamānaṃ mahāphalaṃ bhavati? kṛṣireva khalu māṇava karmasthānaṃ mahārthaṃ mahākṛtyaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ sampadyamānaṃ mahāphalaṃ bhavati. katamacca māṇava karmasthānamalpārthamalpakṛtyamalpādhikaraṇamalpasamārambhaṃ vipadyamānamalpaphalaṃ bhavati? vāṇijyā khalu māṇava karmasthānamalpārthamalpakṛtyamalpādhikaraṇamalpasamārambhaṃ vipadyamānamalpaphalaṃ bhavati. katamacca māṇava karmasthānamalpārthamalpakṛtyamalpādhikaraṇamalpasamārambhaṃ sampadyamānaṃ mahāphalaṃ bhavati? vāṇijyaiva khalu māṇava karmasthānamalpārthamalpakṛtyamalpādhikaraṇamalpasamārambhaṃ sampadyamānaṃ mahāphalaṃ bhavati.

tadyathāpi māṇava kṛṣiḥ karmasthānaṃ mahārthaṃ mahākṛtyaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ vipadyamānamalpaphalaṃ bhavati, evameva khalu māṇava gṛhāvāsakarmasthānaṃ mahārthaṃ mahākṛtyaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ vipadyamānamalpaphalaṃ bhavati. tadyathāpi māṇava kṛṣireva karmasthānaṃ mahārthaṃ mahākṛtyaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ sampadyamānaṃ mahāphalaṃ bhavati, evameva khalu māṇava gṛhāvāsakarmasthānaṃ mahārthaṃ mahākṛtyaṃ mahādhikaraṇaṃ mahāsamārambhaṃ sampadyamānaṃ mahāphalaṃ bhavati. tadyathāpi māṇava vāṇijyā karmasthānamalpārthamalpakṛtyamalpādhikaraṇamalpasamārambhaṃ vipadyamānamalpaphalaṃ bhavati, evameva khalu māṇava pravrajyā karmasthānamalpārthamalpakṛtyamalpādhikaraṇamalpasamārambhaṃ vipadyamānamalpaphalaṃ bhavati. tadyathāpi māṇava vāṇijyaiva karmasthānamalpārthamalpakṛtyamalpādhikaraṇamalpasamārambhaṃ sampadyamānaṃ mahāphalaṃ bhavati, evameva khalu māṇava pravrajyā karmasthānamalpārthamalpakṛtyamalpādhikaraṇamalpasamārambhaṃ sampadyamānaṃ mahāphalaṃ bhavatīti.

brāhmaṇā bho gautama pañca dharmānprajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāyeti. yānmānava brāhmaṇāḥ pañca dharmānprajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāya — yadi te'guru — sādhu tānpañca dharmānasyāṃ parṣadi bhāṣasveti. na khalu me bho gautama guru yatra bhavānvā niṣaṇṇaḥ syādbhavadrūpo veti. tena hi māṇava bhāṣasveti. satyaṃ khalu bho gautama brāhmaṇāḥ prathamaṃ dharmaṃ prajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāya. tapaḥ khalu bho gautama brāhmaṇā dvitīyaṃ dharmaṃ prajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāya. brahmacaryaṃ khalu bho gautama brāhmaṇāstṛtīyaṃ dharmaṃ prajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāya. adhyayanaṃ khalu bho gautama brāhmaṇāścaturthaṃ dharmaṃ prajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāya. tyāgaṃ khalu bho gautama brāhmaṇāḥ pañcamaṃ dharmaṃ prajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāya. brāhmaṇā bho gautamaitānpañca dharmānprajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāyeti. iha bhavāngautamaḥ kimāheti?

kiṃ punarmāṇavāsti kaścidbrāhmaṇānāmekabrāhmaṇo'pi ya evamāha — ahameṣāṃ pañcānāṃ dharmāṇāṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā vipākaṃ pravedayāmīti? no hīdaṃ bho gautama. kiṃ punarmāṇavāsti kaścidbrāhmaṇānāmekācāryo'pyekācāryaprācāryo'pi yāvatsaptamādācāryamahāyugādapi ya evamāha — ahameṣāṃ pañcānāṃ dharmāṇāṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā vipākaṃ pravedayāmīti? no hīdaṃ bho gautama. kiṃ punarmāṇava ye'pi te brāhmaṇānāṃ pūrvakā ṛṣayo mantrāṇāṃ kartāro mantrāṇāṃ pravaktāro yeṣāmidametarhi brāhmaṇāḥ paurāṇaṃ mantrapadaṃ gītaṃ proktaṃ saṃhitaṃ tadanugāyanti tadanubhāṣante bhāṣitamanubhāṣante vācitamanuvācayanti, tadyathedam — aṣṭako vāmako vāmadevo viśvāmitro jamadagniraṅgirā bhāradvājo vāsiṣṭhaḥ kāśyapo bhṛguriti, te'pyevamāhuḥ — vayameṣāṃ pañcānāṃ dharmāṇāṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā vipākaṃ pravedayāma iti? no hīdaṃ bho gautama.

iti kila māṇava nāsti kaścidbrāhmaṇānāmekabrāhmaṇo'pi ya evamāha — ahameṣāṃ pañcānāṃ dharmāṇāṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā vipākaṃ pravedayāmīti, nāsti kaścidbrāhmaṇānāmekācāryo'pyekācāryaprācāryo'pi yāvatsaptamādācāryamahāyugādapi ya evamāha — ahameṣāṃ pañcānāṃ dharmāṇāṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā vipākaṃ pravedayāmīti, ye'pi te brāhmaṇānāṃ pūrvakā ṛṣayo mantrāṇāṃ kartāro mantrāṇāṃ pravaktāro yeṣāmidametarhi brāhmaṇāḥ paurāṇaṃ mantrapadaṃ gītaṃ proktaṃ saṃhitaṃ tadanugāyanti tadanubhāṣante bhāṣitamanubhāṣante vācitamanuvācayanti, tadyathedam — aṣṭako vāmako vāmadevo viśvāmitro jamadagniraṅgirā bhāradvājo vāsiṣṭhaḥ kāśyapo bhṛguriti, te'pi naivamāhuḥ — vayameṣāṃ pañcānāṃ dharmāṇāṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā vipākaṃ pravedayāma iti.

tadyathāpi māṇavāndhaveṇiḥ paramparāsaṃsaktā pūrvo'pi na paśyati madhyamo'pi na paśyati paścimo'pi na paśyati, evameva khalu māṇavāndhaveṇyupamaṃ manye brāhmaṇānāṃ bhāṣitaṃ sampadyate — pūrvo'pi na paśyati madhyamo'pi na paśyati paścimo'pi na paśyatīti.

evamukte śubho māṇavastaudeyaputro bhagavatāndhaveṇyupamenocyamānaḥ kupito'nāttamanā bhagavantameva kutsayamāno bhagavantameva garhayamāno bhagavantameva vadamānaḥ — śramaṇo gautamaḥ pāpito bhaviṣyatīti bhagavantametadavocat — brāhmaṇo bho gautama pauṣkarasādiraupamanyavaḥ subhagavanika evamāha — evameva punarihaike śramaṇabrāhmaṇā uttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ pratijānate. teṣāmidaṃ bhāṣitaṃ hāsyakameva sampadyate, nāmakameva sampadyate, riktakameva sampadyate, tucchakameva sampadyate. kathaṃ hi nāma manuṣyabhūta uttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ jñāsyati vā drakṣyati vā sākṣādvā kariṣyatīti — naitatsthānaṃ vidyata iti?

kiṃ punarmāṇava brāhmaṇaḥ pauṣkarasādiraupamanyavaḥ subhagavanikaḥ sarveṣāmeva śramaṇabrāhmaṇānāṃ cetasā cetaḥ parītya prajānātīti? svakāyā api hi bho gautama pūrṇikāyā dāsyā brāhmaṇaḥ pauṣkarasādiraupamanyavaḥ subhagavanikaścetasā cetaḥ parītya na prajānāti, kutaḥ punaḥ sarveṣāmeva śramaṇabrāhmaṇānāṃ cetasā cetaḥ parītya prajñāsyatīti?

tadyathāpi māṇava jātyandhaḥ puruṣo na paśyetkṛṣṇaśuklāni rūpāṇi, na paśyennīlakāni rūpāṇi, na paśyetpītakāni rūpāṇi, na paśyellohitakāni rūpāṇi, na paśyenmañjiṣṭhakāni rūpāṇi, na paśyetsamaviṣamam, na paśyettārakarūpāṇi, na paśyeccandrasūryau. sa evaṃ vadet — na santi kṛṣṇaśuklāni rūpāṇi, nāsti kṛṣṇaśuklānāṃ rūpāṇāṃ draṣṭā, na santi nīlakāni rūpāṇi, nāsti nīlakānāṃ rūpāṇāṃ draṣṭā, na santi pītakāni rūpāṇi, nāsti pītakānāṃ rūpāṇāṃ draṣṭā, na santi lohitakāni rūpāṇi, nāsti lohitakānāṃ rūpāṇāṃ draṣṭā, na santi mañjiṣṭhakāni rūpāṇi, nāsti mañjiṣṭhakānāṃ rūpāṇāṃ draṣṭā, nāsti samaviṣamam, nāsti samaviṣamasya draṣṭā, na santi tārakarūpāṇi, nāsti tārakarūpāṇāṃ draṣṭā, na staścandrasūryau, nāsti candrasūryayordraṣṭā. ahamidaṃ na jānāmi, ahamidaṃ na paśyāmi, tasmāttannāstīti. samyagnu khalu sa māṇava vadamāno vadediti?

no hīdaṃ bho gautama. santi kṛṣṇaśuklāni rūpāṇi, asti kṛṣṇaśuklānāṃ rūpāṇāṃ draṣṭā, santi nīlakāni rūpāṇi, asti nīlakānāṃ rūpāṇāṃ draṣṭā, santi pītakāni rūpāṇi, asti pītakānāṃ rūpāṇāṃ draṣṭā, santi lohitakāni rūpāṇi, asti lohitakānāṃ rūpāṇāṃ draṣṭā, santi mañjiṣṭhakāni rūpāṇi, asti mañjiṣṭhakānāṃ rūpāṇāṃ draṣṭā, asti samaviṣamam, asti samaviṣamasya draṣṭā, santi tārakarūpāṇi, asti tārakarūpāṇāṃ draṣṭā, staścandrasūryau, asti candrasūryayordraṣṭā. ahamidaṃ na jānāmi, ahamidaṃ na paśyāmi, tasmāttannāstīti — na hi sa bho gautama samyagvadamāno vadediti.

evameva khalu māṇava brāhmaṇaḥ pauṣkarasādiraupamanyavaḥ subhagavaniko'ndho'cakṣuṣkaḥ. sa vatottaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ jñāsyati vā drakṣyati vā sākṣādvā kariṣyatīti — naitatsthānaṃ vidyate.

tatkiṃ manyase māṇava ye te kausalakā brāhmaṇamahāśālāḥ, tadyathedam — caṅkī brāhmaṇastārukṣyo brāhmaṇaḥ pauṣkarasādirbrāhmaṇo jānuśroṇirbrāhmaṇaḥ pitā ca te taudeyaḥ, katamadeṣāṃ śreyaḥ, yadvā te sammatyā vācaṃ bhāṣeranyadvāsammatyeti? sammatyā bho gautama.

katamadeṣāṃ śreyaḥ, yadvā te matvā vācaṃ bhāṣeranyadvāmatveti? matvā bho gautama.

katamadeṣāṃ śreyaḥ, yadvā te pratisaṅkhyāya vācaṃ bhāṣeranyadvāpratisaṅkhyāyeti? pratisaṅkhyāya bho gautama.

katamadeṣāṃ śreyaḥ, yadvā te'rthasaṃhitāṃ vācaṃ bhāṣeranyadvānarthasaṃhitāmiti? arthasaṃhitāṃ bho gautama.

tatkiṃ manyase māṇava yadyevaṃ sati brāhmaṇena pauṣkarasādinā aupamanyavena subhagavanikena sammatyā vāgbhāṣitāsammatyā veti? asammatyā bho gautama.

matvā vāgbhāṣitāmatvā veti? amatvā bho gautama.

pratisaṅkhyāya vāgbhāṣitāpratisaṅkhyāya veti? apratisaṅkhyāya bho gautama.

arthasaṃhitā vāgbhāṣitānarthasaṃhitā veti? anarthasaṃhitā bho gautama.

pañca khalvimāni māṇava nīvaraṇāni. katamāni pañca? kāmacchandanīvaraṇaṃ vyāpādanīvaraṇaṃ styānamiddhanīvaraṇamauddhatyakaukṛtyanīvaraṇaṃ vicikitsānīvaraṇam — imāni khalu māṇava pañca nīvaraṇāni. ebhiḥ khalu māṇava pañcabhirnīvaraṇairbrāhmaṇaḥ pauṣkarasādiraupamanyavaḥ subhagavanika āvṛto nivṛto'vasphuṭaḥ paryavanaddhaḥ. sa vatottaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ jñāsyati vā drakṣyati vā sākṣādvā kariṣyatīti — naitatsthānaṃ vidyate.

pañca khalvime māṇava kāmaguṇāḥ. katame pañca? cakṣurvijñeyāni rūpāṇīṣṭāni kāntāni manojñāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni, śrotravijñeyāḥ śabdāḥ (pūrvavat) ghrāṇavijñeyā gandhāḥ (pūrvavat) jihvāvijñeyā rasāḥ (pūrvavat) kāyavijñeyāni spraṣṭavyānīṣṭāni kāntāni manojñāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni — ime khalu māṇava pañca kāmaguṇāḥ. ebhiḥ khalu māṇava pañcabhiḥ kāmaguṇairbrāhmaṇaḥ pauṣkarasādiraupamanyavaḥ subhagavaniko grathito mūrcchito'dhyāpanno'nādīnavadarśyaniḥsaraṇaprajñastānparibhuṅkte. sa vatottaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ jñāsyati vā drakṣyati vā sākṣādvā kariṣyatīti — naitatsthānaṃ vidyate.

tatkiṃ manyase māṇava yadvā tṛṇakāṣṭhopādānaṃ pratītyāgniṃ jvālayedyadvā niḥsṛṣṭatṛṇakāṣṭhopādānamagniṃ jvālayet, katamo nu khalu syādagnirarciṣmāṃścaiva varṇavāṃśca prabhāsvaraśceti? yadi tadbho gautama sthānaṃ vidyeta niḥsṛṣṭatṛṇakāṣṭhopādānamagniṃ jvālayitum, sa syādagnirarciṣmāṃścaiva varṇavāṃśca prabhāsvaraśceti. asthānaṃ khalvetanmāṇavānavakāśo yanniḥsṛṣṭatṛṇakāṣṭhopādānamagniṃ jvālayedanyatrarddhimatā. tadyathāpi māṇava tṛṇakāṣṭhopādānaṃ pratītyāgnirjvalati tathopamāmahaṃ māṇavemāṃ prītiṃ vadāmi yeyaṃ prītiḥ pañca kāmaguṇānpratītya. tadyathāpi māṇava niḥsṛṣṭatṛṇakāṣṭhopādāno'gnirjvalati tathopamāmahaṃ māṇavemāṃ prītiṃ vadāmi yeyaṃ prītiranyatraiva kāmebhyo'nyatrākuśalebhyo dharmebhyaḥ.

katamā ca māṇava prītiranyatraiva kāmebhyo'nyatrākuśalebhyo dharmebhyaḥ? iha māṇava bhikṣurvivicyaiva kāmebhyaḥ (pūrvavat) prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati. iyamapi khalu māṇava prītiranyatraiva kāmebhyo'nyatrākuśalebhyo dharmebhyaḥ. punaścāparaṃ māṇava bhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamāt (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. iyamapi khalu māṇava prītiranyatraiva kāmebhyo'nyatrākuśalebhyo dharmebhyaḥ.

yānmānava brāhmaṇāḥ pañca dharmānprajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāya, katamamatra brāhmaṇā dharmaṃ mahāphalataraṃ prajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāyeti? yānimānbho gautama brāhmaṇāḥ pañca dharmānprajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāya, tyāgamatra brāhmaṇā dharmaṃ mahāphalataraṃ prajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāyeti.

tatkiṃ manyase māṇavehānyatamasya brāhmaṇasya mahāyajñaḥ pratyupasthitaḥ syāt. atha dvau brāhmaṇāvāgacchetām — itthaṃnāmno brāhmaṇasya mahāyajñamanubhaviṣyāva iti. tatraikatarasya brāhmaṇasyaivaṃ syāt — aho vatāhameva labheya bhaktāgre'grāsanamagrodakamagrapiṇḍam, nānyo brāhmaṇo labheta bhaktāgre'grāsanamagrodakamagrapiṇḍamiti. sthānaṃ khalu punaretanmāṇava vidyate yadanyo brāhmaṇo labheta bhaktāgre'grāsanamagrodakamagrapiṇḍam, na sa brāhmaṇo labheta bhaktāgre'grāsanamagrodakamagrapiṇḍam. anyo brāhmaṇo labhate bhaktāgre'grāsanamagrodakamagrapiṇḍam, nāhaṃ labhe bhaktāgre'grāsanamagrodakamagrapiṇḍamiti — iti sa kupito bhavatyanāttamanāḥ. asya punarmāṇava brāhmaṇāḥ kaṃ vipākaṃ prajñāpayantīti? na khalvatra bho gautama brāhmaṇā evaṃ dānaṃ dadati — anena paraḥ kupito bhavatvanāttamanā iti. atha khalvatra brāhmaṇā anukampājātikameva dānaṃ dadatīti. evaṃ sati khalu māṇava brāhmaṇānāmidaṃ ṣaṣṭhaṃ puṇyakriyāvastu bhavati — yadidamanukampājātikamiti. evaṃ sati bho gautama brāhmaṇānāmidaṃ ṣaṣṭhaṃ puṇyakriyāvastu bhavati — yadidamanukampājātikamiti.

yānmānava brāhmaṇāḥ pañca dharmānprajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāya, etāṃstvaṃ pañca dharmānkutra bahulaṃ samanupaśyasi — gṛhastheṣu vā pravrajiteṣu veti? yānimānbho gautama brāhmaṇāḥ pañca dharmānprajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāya, imānahaṃ pañca dharmānpravrajiteṣu bahulaṃ samanupaśyāmyalpaṃ gṛhastheṣu. gṛhastho hi bho gautama mahārtho mahākṛtyo mahādhikaraṇo mahāsamārambho na satataṃ samitaṃ satyavādī bhavati, pravrajitaḥ khalu punarbho gautamālpārtho'lpakṛtyo'lpādhikaraṇo'lpasamārambhaḥ satataṃ samitaṃ satyavādī bhavati. gṛhastho hi bho gautama mahārtho mahākṛtyo mahādhikaraṇo mahāsamārambho na satataṃ samitaṃ tapasvī bhavati (pūrvavat) brahmacārī bhavati (pūrvavat) svādhyāyabahulo bhavati (pūrvavat) tyāgabahulo bhavati, pravrajitaḥ khalu punarbho gautamālpārtho'lpakṛtyo'lpādhikaraṇo'lpasamārambhaḥ satataṃ samitaṃ tapasvī bhavati (pūrvavat) brahmacārī bhavati (pūrvavat) svādhyāyabahulo bhavati (pūrvavat) tyāgabahulo bhavati. yānimānbho gautama brāhmaṇāḥ pañca dharmānprajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāya, imānahaṃ pañca dharmānpravrajiteṣu bahulaṃ samanupaśyāmyalpaṃ gṛhastheṣviti.

yānmānava brāhmaṇāḥ pañca dharmānprajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāya, cittasyāhametānpariṣkārānvadāmi — yadidaṃ cittamavairamavyābādhaṃ tasya bhāvanāyai. iha māṇava bhikṣuḥ satyavādī bhavati. sa satyavādyasmīti labhate'rthavedam, labhate dharmavedam, labhate dharmopasaṃhitaṃ prāmodyam. yattatkuśalopasaṃhitaṃ prāmodyam, cittasyāhametaṃ pariṣkāraṃ vadāmi — yadidaṃ cittamavairamavyābādhaṃ tasya bhāvanāyai. iha māṇava bhikṣustapasvī bhavati (pūrvavat) brahmacārī bhavati (pūrvavat) svādhyāyabahulo bhavati (pūrvavat) tyāgabahulo bhavati. sa tyāgabahulo'smīti labhate'rthavedam, labhate dharmavedam, labhate dharmopasaṃhitaṃ prāmodyam. yattatkuśalopasaṃhitaṃ prāmodyam, cittasyāhametaṃ pariṣkāraṃ vadāmi — yadidaṃ cittamavairamavyābādhaṃ tasya bhāvanāyai. yānmānava brāhmaṇāḥ pañca dharmānprajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāya, cittasyāhametānpariṣkārānvadāmi — yadidaṃ cittamavairamavyābādhaṃ tasya bhāvanāyā iti.

evamukte śubho māṇavastaudeyaputro bhagavantametadavocat — śrutaṃ mayaitadbho gautama — śramaṇo gautamo brahmaṇāṃ sahabhāvatāyai mārgaṃ jānātīti.

tatkiṃ manyase māṇavāsanna ito nalakāragrāmo neto dūre nalakāragrāma iti?

evaṃ bho āsanna ito nalakāragrāmo neto dūre nalakāragrāma iti.

tatkiṃ manyase māṇaveha syātpuruṣo nalakāragrāme jātavṛddhaḥ, tamenaṃ nalakāragrāmāttāvadevāpasṛtaṃ nalakāragrāmasya mārgaṃ pṛccheyuḥ, syānnu khalu māṇava tasya puruṣasya nalakāragrāme jātavṛddhasya nalakāragrāmasya mārgaṃ pṛṣṭasya mandāyitatvaṃ vā vistyāyitatvaṃ veti?

no hīdaṃ bho gautama.

tatkasya hetoḥ?

asau hi bho gautama puruṣo nalakāragrāme jātavṛddhaḥ. tasya sarva eva nalakāragrāmasya mārgāḥ suviditā iti. syādapi khalu māṇava tasya puruṣasya nalakāragrāme jātavṛddhasya nalakāragrāmasya mārgaṃ pṛṣṭasya mandāyitatvaṃ vā vistyāyitatvaṃ veti, na tveva tathāgatasya brahmalokaṃ vā brahmalokagāminīṃ vā pratipadaṃ pṛṣṭasya mandāyitatvaṃ vā vistyāyitatvaṃ vā. brahmāṇaṃ cāhaṃ māṇava prajānāmi brahmalokaṃ ca brahmalokagāminīṃ ca pratipadam, yathāpratipannaśca brahmalokamupapannastaṃ ca prajānāmīti.

śrutaṃ mayaitadbho gautama — śramaṇo gautamo brahmaṇāṃ sahabhāvatāyai mārgaṃ deśayatīti. sādhu me bhavāngautamo brahmaṇāṃ sahabhāvatāyai mārgaṃ deśayatviti.

tena hi māṇava śṛṇu, sādhu manasi kuru, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhoriti khalu śubho māṇavastaudeyaputro bhagavate pratyaśrauṣīt. bhagavānetadavocat —

katamaśca māṇava brahmaṇāṃ sahabhāvatāyai mārgaḥ? iha māṇava bhikṣurmaitrīsahagatena cetasaikāṃ diśaṃ sphuritvā viharati, tathā dvitīyāṃ tathā tṛtīyāṃ tathā caturthīm, ityūrdhvamadhastiryaksarvadhi sarvatatāyā sarvavantaṃ lokaṃ maitrīsahagatena cetasā vipulena mahadgatenāpramāṇenāvaireṇāvyābādhena sphuritvā viharati. evaṃ bhāvitāyāḥ khalu māṇava maitryāścetovimukteryatpramāṇakṛtaṃ karma na tattatrāvaśiṣyate, na tattatrāvatiṣṭhate. tadyathāpi māṇava balavāñchaṅkhadhamo'lpakṛcchreṇaiva catasro diśo vijñāpayet, evameva khalu māṇava (pūrvavat) evaṃ bhāvitāyāḥ khalu māṇava maitryāścetovimukteryatpramāṇakṛtaṃ karma na tattatrāvaśiṣyate, na tattatrāvatiṣṭhate. ayamapi khalu māṇava brahmaṇāṃ sahabhāvatāyai mārgaḥ. punaścāparaṃ māṇava bhikṣuḥ karuṇāsahagatena cetasā (pūrvavat) muditāsahagatena cetasā (pūrvavat) upekṣāsahagatena cetasaikāṃ diśaṃ sphuritvā viharati, tathā dvitīyāṃ tathā tṛtīyāṃ tathā caturthīm, ityūrdhvamadhastiryaksarvadhi sarvatatāyā sarvavantaṃ lokamupekṣāsahagatena cetasā vipulena mahadgatenāpramāṇenāvaireṇāvyābādhena sphuritvā viharati. evaṃ bhāvitāyāḥ khalu māṇavopekṣāyāścetovimukteryatpramāṇakṛtaṃ karma na tattatrāvaśiṣyate, na tattatrāvatiṣṭhate. tadyathāpi māṇava balavāñchaṅkhadhamo'lpakṛcchreṇaiva catasro diśo vijñāpayet, evameva khalu māṇava (pūrvavat) evaṃ bhāvitāyāḥ khalu māṇavopekṣāyāścetovimukteryatpramāṇakṛtaṃ karma na tattatrāvaśiṣyate, na tattatrāvatiṣṭhate. ayamapi khalu māṇava brahmaṇāṃ sahabhāvatāyai mārga iti.

evamukte śubho māṇavastaudeyaputro bhagavantametadavocat — abhikrāntaṃ bho gautama, abhikrāntaṃ bho gautama! tadyathāpi bho gautama nikubjitaṃ votkubjayet, praticchannaṃ vā vivṛṇuyāt, mūḍhasya vā mārgamācakṣīta, andhakāre vā tailapradyotaṃ dhārayeccakṣuṣmanto rūpāṇi drakṣyantīti — evameva bhavatā gautamenānekaparyāyeṇa dharmaḥ prakāśitaḥ. eṣo'haṃ bhavantaṃ gautamaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca. upāsakaṃ māṃ bhavāngautamo dhārayatvadyāgre prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatam. hanta cedānīṃ vayaṃ bho gautama gacchāmaḥ, bahukṛtyā vayaṃ bahukaraṇīyā iti. yasyedānīṃ tvaṃ māṇava kālaṃ manyasa iti. atha khalu śubho māṇavastaudeyaputro bhagavato bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanādbhagavantamabhivādya pradakṣiṇīkṛtya prākramīt.

tena khalu punaḥ samayena jānuśroṇirbrāhmaṇaḥ sarvaśvetena vaḍavābhirathena śrāvastyā niryāti sma divā divasasya. adrākṣītkhalu jānuśroṇirbrāhmaṇaḥ śubhaṃ māṇavaṃ taudeyaputraṃ dūrata evāgacchantam. dṛṣṭvā ca śubhaṃ māṇavaṃ taudeyaputrametadavocat — hanta kuto nu bhavānbhāradvāja āgacchati divā divasasyeti? ito hi khalvahaṃ bho āgacchāmi śramaṇasya gautamasyāntikāditi. tatkiṃ manyate bhavānbhāradvājaḥ śramaṇasya gautamasya prajñāvaiyaktyam? paṇḍito manya iti? kaścāhaṃ bhoḥ, kaśca śramaṇasya gautamasya prajñāvaiyaktyaṃ jñāsyāmi? so'pi nūnaṃ syāttādṛśa eva yaḥ śramaṇasya gautamasya prajñāvaiyaktyaṃ jānīyāditi. udārayā khalu bhavānbhāradvājaḥ śramaṇaṃ gautamaṃ praśaṃsayā praśaṃsatīti. kaścāhaṃ bhoḥ, kaśca śramaṇaṃ gautamaṃ praśaṃsiṣyāmi? praśastapraśasta eva sa bhavāngautamaḥ śreṣṭho devamanuṣyāṇām. yāṃścemānbho brāhmaṇāḥ pañca dharmānprajñāpayanti puṇyasya kriyāyai kuśalasyārādhanāya, cittasyaitāñchramaṇo gautamaḥ pariṣkārānvadati — yadidaṃ cittamavairamavyābādhaṃ tasya bhāvanāyā iti.

evamukte jānuśroṇirbrāhmaṇaḥ sarvaśvetādvaḍavābhirathādavaruhyaikāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamyodānamudānayat — lābhā rājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasya, sulabdhalābhā rājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasya yasya vijite tathāgato viharatyarhansamyaksambuddha iti.

śubhasūtraṃ niṣṭhitaṃ navamam..

← mn98 
mn 
 mn100 →
Search
buddhism/mn/mn99.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51