परोपकाराय सतां विभूतयः

अत्यायतक्रौर्यप्रथितो वीरसिंहनामा कश्चन क्षमापतिर्बभूव, यः खलु निजप्रजापीडनव्यसनी निरवग्रहं राज्यं शशास। कदाचिदथ कोऽपि कारुण्यपयोनिधिर्धर्ममर्मज्ञो यतिस्तद्विषयमाजगाम। तं दिदृक्षवः स्वान्तर्गतं सन्तापं निवेदयिषवो बहवो जनास्तदन्तिकं समाजग्मुः।

तस्य वर्धमानं यशोवितानमाकर्ण्य रोषताम्राक्षो भूमिपतिरमर्षवशो बभूव। ‘को न्वयं तपस्वी मदीयाः प्रजा मत्तोऽपकर्षति’ इति विमृशन् स निजभटान् समादिदेश — “तमिममपात्रं मस्करिणं सत्वरं मत्सविधे समुपस्थापयत” इति।

ततस्तैर्भटैः स महाभागो राज्ञः समक्षमानीतः। विषमिवामर्षमुद्वमन् भूमिपतिस्तमुवाच — “जहीहि मदीयं विषयम्, नो चेन्मम कोपानलस्येन्धनं भवेः” इति।

स तु प्रशान्तचेता यतिर्जगाद — “राजन्, लोकयात्रायै शान्तिं शर्म च संवर्धयितुमेवाहमिहायातः। पौरजानपदानां शिवमेव मे काङ्क्षितम्। न हि ते कोपान्मनागपि बिभेमि” इति।

तद्वचनमाकर्ण्य प्रज्वलितकोपानलः स नृपतिस्तं बन्धनागारे चिक्षेप।

पौरास्तु तत्रापि कारागारमुपेत्य तस्योपदेशामृतमाशीर्वादांश्च लब्धुमुत्सुका बभूवुः। ततो राज्ञश्चेतसि महत् कौतूहलं सञ्जज्ञे — ‘कथमेष दारुणदशायामपि प्रशान्तः प्रकृत्यविकृतश्चावतिष्ठते’ इति। अतोऽसौ स्वयमेव बन्धनागारमवाप्य तं पप्रच्छ — “किं मत्तो न बिभेषि ? कथं त्वं सर्वदा प्रशान्तमुखोऽसि ?” इति।

तदा सस्मितं स यतिरूचे — “राजन्, पारमार्थिकं बलमन्तःकरण एव निवसति। यस्येदृशं बलमस्ति, कुतस्तस्य भयम् ? यः खलु निजशक्तिं परोपतापाय प्रयुङ्क्ते, स केवलं क्लेशमेवाश्नुते। यस्तु तां जगद्धिताय प्रयुङ्क्ते, स एव शान्तिं प्रमोदं च विस्तारयति” इति।

तस्यैतानि वचनानि राज्ञो मानसपटे गभीरां मुद्रामङ्कयामासुः। स हि निजदुश्चेष्टितानि स्मृत्वा भृशमनुतताप। ततस्तं महाभागं बन्धनागाराद् विमुच्य, निजप्रासादे सम्पूज्य च, तस्योपदेशामृतेन स्वशासनं संस्करन् स नृपतिः कारुणिको धर्मिष्ठश्च समपद्यत।